Onun adını kim “Immanuel” koyacak?

Yeşayahu 7:14, Hristiyan İncili’nde İsa’nın doğumuyla ilişkilendirilen en bilinen Tanah ayetlerinden biridir. Matta 1:23 ayeti şu biçimde aktarır:

“Bakın, bakire gebe kalacak ve bir oğul doğuracak; onlar onun adını Immanuel koyacaklar.”

Matta ardından Immanuel adının anlamını verir: “Tanrı bizimle.”

Yeşayahu’nun İbranice metni ise adlandırma eylemini farklı bir biçimde ifade eder. Bu fark, ayetin içinde bulunduğu tarihsel olayla birlikte okunduğunda Immanuel işaretinin anlamını da belirginleştirir.

Ahaz’a verilen işaret

Yeşayahu 7, Yehuda Kralı Ahaz’ın yaşadığı siyasi krizle başlar. Aram kralı Retsin ile kuzey İsrael kralı Pekah, Yehuda’ya karşı birleşmiş ve Yeruşalayim üzerine yürümüştür. Haber David Hanedanı’na ulaştığında kralın ve halkın yürekleri “rüzgarda sallanan orman ağaçları gibi” titrer.

Tanrı, Yeşayahu’yu Ahaz’a gönderir. Peygamber ona sakin olmasını, Retsin ile Pekah’tan korkmamasını söyler. Ardından Ahaz’a Tanrı’dan bir ot, yani işaret istemesi bildirilir. Ahaz işaret istemeyince Yeşayahu David Hanedanı’na seslenerek işareti ilan eder.

Yeşayahu 7:14’ün Masoretik metni şöyledir:

הִנֵּה הָעַלְמָה הָרָה וְיֹלֶדֶת בֵּן וְקָרָאת שְׁמוֹ עִמָּנוּ אֵל

Hine ha-alma hara ve-yoledet ben, ve-kara’t şemo Immanu El.

Genç kadın hamiledir ve bir oğul doğurmak üzeredir; ona Immanuel adını verecektir. JPS’nin güncel çevirisi de ayeti “Let her name him Immanuel” şeklinde verir. Immanu El, “Tanrı bizimle” anlamını taşır.

Çocuğun yaşamı aynı işaretin zaman ölçüsünü oluşturur. Yeşayahu 7:16, çocuk henüz kötüyü reddedip iyiyi seçecek yaşa ulaşmadan Ahaz’ın korktuğu iki kralın topraklarının terk edilmiş olacağını bildirir. Böylece doğum, isim ve çocuğun ilk gelişim dönemi MÖ 8. yüzyıldaki Yehuda krizinin içine yerleşir.

Immanuel adı bu tarihsel tabloda bir güvenceyi ifade eder: Tanrı Yehuda ile birliktedir.

וְקָרָאת — Ve-kara’t: Adı kim koyuyor?

Masoretik metindeki adlandırma fiili:

וְקָרָאת — ve-kara’t

şeklindedir.

Klasik Yahudi gramer ve yorum geleneği buradaki özneyi הָעַלְמָה — ha-alma, yani genç kadın olarak okur.

İbn Ezra bunu dilbilgisel olarak açıkça belirtir:

וְקָרָאת — “ve adını koyacak”; özne הָעַלְמָה, genç kadındır.

İbn Ezra bu biçimi üçüncü şahıs dişil tekil olarak açıklar.

Rashi de aynı şekilde:

וְקָרָאת שְׁמוֹ — “ve o [kadın] onun adını koyacak”

diye yorumlar. Rashi’ye göre kadının çocuğa Immanuel adını vermesi İlahi ilhamla bağlantılıdır.

Radak ise özneyi doğrudan anne olarak tanımlar:

“Bu, annesi hakkında söylenmiştir.”

Radak, annelerin çocuklarına isim vermesinin dönemin geleneği olduğunu söyler ve peygamberin anneye çocuğun adını Immanuel koymasını buyurduğunu açıklar. İsmin nedeni de doğrudan tarihsel olaydır: çocuk doğduğu dönemde barış gelecek ve Tanrı halkıyla birlikte olacaktır.

Masoretik metnin klasik Yahudi okumasında adlandırma böylece genç kadına, yani anneye bağlıdır.

Büyük Yeşayahu Parşömeni

Yeşayahu 7:14’ün erken İbranice tanıklarından biri Kumran’da bulunan Büyük Yeşayahu Parşömeni, 1QIsaᵃdır. Yaklaşık MÖ 125’e tarihlenen bu parşömen, Yeşayahu kitabının neredeyse tamamını koruyan en eski tanıklardan biridir. Masoretik metinden yaklaşık bin yıl daha eski olan elyazması birçok yerde küçük yazım ve okuma farklılıkları taşır.

1QIsaᵃ, Yeşayahu 7:14’te Masoretik וְקָרָאת — ve-kara’t yerine וקרא — ve-kara biçimini korur. Buradaki fiil de tekildir.

İki İbranice tanık böylece adlandırma konusunda farklı tekil biçimler taşır:

Masoretik metin:
וְקָרָאת
ve-kara’t

1QIsaᵃ:
וקרא
ve-kara

Matta’nın Yunanca metnindeki adlandırma ise çoğuldur.

Septuaginta ve Matta arasındaki fark

Matta’nın Yeşayahu 7:14 alıntısı büyük ölçüde Septuaginta’nın Yunanca metnini izler. Adlandırma fiilinde ise belirgin bir kişi ve sayı farkı vardır.

Septuaginta’nın kritik Yeşayahu 7:14 metni:

καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Εμμανουηλ

kai kaleseis to onoma autou Emmanouel

şeklindedir.

Buradaki καλέσεις — kaleseis, ikinci şahıs tekildir:

“Sen onun adını Immanuel koyacaksın.”

Matta 1:23 ise:

καὶ καλέσουσιν τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ

kai kalesousin to onoma autou Emmanouel

şeklindedir.

καλέσουσιν — kalesousin, üçüncü şahıs çoğuldur:

“Onlar onun adını Immanuel koyacaklar.”

Metinler yan yana konduğunda değişim açıkça görülür:

Masoretik Yeşayahu:
וְקָרָאת שְׁמוֹ עִמָּנוּ אֵל
O [kadın] adını Immanuel koyacak.

1QIsaᵃ:
וקרא שמו עמנואל
O/biri adını Immanuel koyacak.

Septuaginta:
καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Εμμανουηλ
Sen adını Immanuel koyacaksın.

Matta 1:23:
καὶ καλέσουσιν τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ
Onlar adını Immanuel koyacaklar.

Değişen unsur, καλέω — kaleo, “adlandırmak/çağırmak” fiilinin kişi ve sayı çekimidir.

Matta’nın kendi anlatısında verilen isim

Matta’nın doğum anlatısı çocuğun kişisel ismini açık biçimde belirler.

Matta 1:21’de melek Yosef’e:

καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν

kai kaleseis to onoma autou Iesoun

der:

“Onun adını İsa koyacaksın.”

Buradaki καλέσεις — kaleseis, Septuaginta Yeşayahu 7:14’teki “sen adını koyacaksın” fiil biçiminin aynısıdır.

İki ayet sonra Matta Yeşayahu’dan aktarır:

“Onlar onun adını Immanuel koyacaklar.”

Anlatı Matta 1:25’te Yosef’in çocuğa verdiği isimle tamamlanır:

καὶ ἐκάλεσεν τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν

“Ve onun adını İsa koydu.”

Luka 1:31’de Cebrail Meryem’e de aynı kişisel ismi bildirir:

καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν

“Onun adını İsa koyacaksın.”

Hristiyan İncili’nin iki doğum anlatısında da ebeveynlere bildirilen isim İsadır. Matta’nın anlatısında Yosef verilen emri yerine getirir ve çocuğun adını İsa koyar.

“Immanuel” ise Matta’nın Yeşayahu alıntısında İsa’nın teolojik anlamını ifade eden bir adlandırma olarak yer alır.

Immanuel adının Yeşayahu’daki anlamı

עִמָּנוּ אֵל — Immanu El, “Tanrı bizimle” anlamına gelir.

Yeşayahu bu sözleri 8. bölümde yeniden kullanır. Yeşayahu 8:10’da Yehuda’nın düşmanlarına şöyle seslenilir:

עֻצוּ עֵצָה וְתֻפָר
דַּבְּרוּ דָבָר וְלֹא יָקוּם
כִּי עִמָּנוּ אֵל

“Bir plan kurun, bozulacaktır; bir söz söyleyin, gerçekleşmeyecektir; çünkü Tanrı bizimledir.”

Aynı ifade burada Yehuda’ya yönelik İlahi koruma ve güvenceyi anlatır.

Rashi de Immanuel’i bu bağlamda açıklar:

“Kayamız bizimle olacaktır.”

İsim, Tanrı’nın Yehuda’yı bırakmadığını ve düşmanlarının planlarının sonuçsuz kalacağını bildirir.

Yeşayahu 7 ve 8 birlikte okunduğunda “Tanrı bizimle” ifadesi kitabın kendi içinde belirgin bir anlam kazanır. Retsin ile Pekah’ın saldırısı David Hanedanı’nı ortadan kaldırmayacaktır. Yehuda ağır bir kriz yaşayacak, Tanrı’nın tarih üzerindeki egemenliği ise sürecektir.

Immanuel çocuğunun kimliği

Klasik Yahudi yorumcuları Immanuel çocuğunun tam kimliği konusunda çeşitli açıklamalar verir.

Rashi çocuğu Yeşayahu’nun ailesiyle ilişkilendirir ve Yeşayahu 8:3’te geçen peygamber kadınla bağlantı kurar.

İbn Ezra, Immanuel’i Yeşayahu’nun oğlu olarak görür. Yeşayahu’nun çocuklarının isimlerinin tarihsel işaretler taşımasına dikkat çeker ve Yeşayahu 8:18’deki:

“İşte ben ve Tanrı’nın bana verdiği çocuklar, İsrael’de işaretler ve alametleriz.”

sözünü bu okumanın temel parçalarından biri sayar. İbn Ezra, işaretin Ahaz’a verildiğini ve çocuğun henüz iyiyi kötüyü ayıracak yaşa ulaşmadan Aram ile Ephraim topraklarının yıkıma uğrayacağını özellikle vurgular.

Radak genç kadının Yeşayahu’nun eşi veya Ahaz’ın eşi olabileceğini değerlendirir ve Ahaz’ın eşini daha uygun görür. Onun yorumunda da çocuk Ahaz’ın dönemindeki olayların içinde yer alır.

Bu yorumların ortak zemini Yeşayahu’nun verdiği zaman ölçüsüdür. Immanuel çocuğu doğar; çocuk henüz küçükken Ahaz’ın korktuğu iki kralın oluşturduğu tehdit sona erer.

Immanuel kişisel ad mı, teolojik ad mı?

Hristiyan yorumunda Matta’nın “Immanuel” kullanımının İsa’nın günlük kişisel isminden çok teolojik kimliğini ifade ettiği kabul edilir. “Tanrı bizimle” sözü, İsa’nın insanlarla bulunan İlahi varlığı temsil ettiği şeklinde okunur. Matta’daki “onlar ona Immanuel diyecekler” çoğulu da bu teolojik adlandırmaya uygun bir yapı oluşturur. Hristiyan yorum geleneğinin güçlü biçimi tam olarak bu noktaya dayanır.

Yeşayahu’nun anlatısında Immanuel’in işlevi Ahaz’ın karşısındaki olayların içinde tanımlanır. İşaret Ahaz ve David Hanedanı’na verilir. Çocuk doğar. “Tanrı bizimle” adını taşır. Çocuğun büyümesinin ilk aşamaları, Retsin ile Pekah’ın oluşturduğu tehdidin sona ereceği zamanı gösterir.

Matta aynı ifadeyi İsa’nın kimliğine ilişkin teolojik bir açıklamanın içine yerleştirir. Yeşayahu’daki tarihsel işaret böylece Matta’nın anlatısında yeni bir yorum katmanı kazanır.

İki metnin yapısı şu şekilde görülür:

Yeşayahu 7:
Ahaz → Yehuda krizi → çocuk → Immanuel → iki kralın tehdidinin sona ermesi.

Matta 1:
Meryem’in hamileliği → İsa’nın doğumu → İsa adı → Yeşayahu alıntısı → Immanuel’in İsa’nın anlamına uygulanması.

Bu iki bağlam arasındaki ayrım, Yeşayahu’nun kendi sözlerinin neyi anlattığını belirler.

Matta’nın çoğul fiili ne yapıyor?

Matta 1:23’teki καλέσουσιν — “onlar adlandıracaklar”, Immanuel adını belirli bir ebeveynin gerçekleştireceği isim verme eyleminden genel bir adlandırmaya taşır.

Matta’nın anlatısında Yosef çocuğun adını İsa koyar. Luka’nın anlatısında da Meryem’e İsa adı bildirilir. “Immanuel” ise insanların çocuğu nasıl anlayacağını ifade eden teolojik bir adlandırma olarak işlev görür.

Yeşayahu’nun Masoretik metninde anne çocuğa Immanuel adını verir. Rashi, Radak ve İbn Ezra bunu açıkça böyle okur. Septuaginta tekil “sen adlandıracaksın” biçimini taşır. Matta ise çoğul “onlar adlandıracaklar” biçimini kullanır.

Bu dilsel hareket, Matta’nın Yeşayahu cümlesini kendi İsa anlatısına nasıl yerleştirdiğini gösterir.

Sonuç

Yeşayahu 7:14, Ahaz ve David Hanedanı’nın MÖ 8. yüzyılda yaşadığı kriz içinde verilen bir işarettir. Aram kralı Retsin ile kuzey İsrael kralı Pekah Yehuda’yı tehdit ederken Yeşayahu, bu planın başarıya ulaşmayacağını bildirir. Immanuel çocuğunun doğumu, adı ve büyüme süresi bu kehanetin zaman çizgisini oluşturur.

Masoretik metindeki וְקָרָאת — ve-kara’t klasik Yahudi yorumunda genç kadını özne yapar: o [kadın] çocuğun adını Immanuel koyacaktır. Rashi aynı okumayı verir. Radak sözlerin anne hakkında olduğunu açıkça belirtir. İbn Ezra fiilin öznesinin ha-alma, yani genç kadın olduğunu dilbilgisel olarak açıklar. Büyük Yeşayahu Parşömeni farklı fakat yine tekil bir adlandırma biçimi korur.

Septuaginta Yeşayahu 7:14’te καλέσεις — “sen adlandıracaksın” yazar. Matta 1:23’te ise fiil καλέσουσιν — “onlar adlandıracaklar” biçimine dönüşür. Matta’nın kendi anlatısında Yosef’e verilen emir çocuğun adını İsa koymasıdır ve Yosef bu adı verir. Luka’da Meryem’e bildirilen isim de İsa’dır.

Immanuel’in Yeşayahu’daki anlamını kitabın kendisi açıklar. Yeşayahu 8:10’da aynı sözler yeniden duyulur: “Çünkü Tanrı bizimledir.” Immanuel adı Yehuda’ya, David Hanedanı’nın karşısındaki düşmanların planlarının Tanrı’nın egemenliğini ortadan kaldıramayacağını bildirir.

Matta, bu eski işareti İsa’nın teolojik kimliğini açıklamak için yeniden kullanır. Yeşayahu’nun kendi bağlamındaki anlam ise Ahaz’a verilen tarihsel işaretin içindedir: Tanrı Yehuda ile birliktedir; Ahaz’ın korktuğu iki kralın tehdidi çocuk henüz küçükken sona erecektir.

Kaynaklar

Tanah: Yeşayahu 7:1–17; 8:1–18.

Büyük Yeşayahu Parşömeni, 1QIsaᵃ, Yeşayahu 7:14.

Septuaginta, Yeşayahu 7:14.

Hristiyan İncili: Matta 1:21, 1:23, 1:25; Luka 1:31.

Rashi, Yeşayahu 7:14.

Radak, Yeşayahu 7:14.

İbn Ezra, Yeşayahu 7:14.

Rabbi Tovia Singer, Let’s Get Biblical.