Tora’nın zaman ve mekânı aşan yasası — insanın düşüşten bilinçli yükselişe çağrısı
Kaynak: Yanki Tauber, Inside Time, vol. 2 (Brooklyn: Meaningful Life Center, 2015), s. 37–43.
Makalenin sonunda özet video bulunmaktadır.
Gel, Tanrı’nın işlerini gör; insan oğulları üzerindeki O’nun korkunç planını. (Mezmurlar 66:5)
Yedi Sivan’da, Moşe dağa çıktı… On yedi Tammuz’da Tabletler kırıldı. On sekizinde o [Altın Buzağı]’yı yaktı ve günahkarları yargıladı. On dokuzunda kırk günlüğüne yukarı çıktı ve merhamet için yakardı. Bir Elul’da İkinci Tabletler’i almak için yukarı çıktı ve orada kırk gün kaldı. On Tişri’de, Tanrı sevinçle ve tüm kalbiyle Yahudi halkıyla olan iyi niyetini yeniden tesis etti ve Moşe’ye, “Söylediğin gibi affettim.” diyerek İkinci Tabletler’i verdi. (Rashi, Şemot 32:1 ve 33:11)
Zamanın yüzeyini kat ederken, onu olayların ve deneyimlerin bir ardışıklığı olarak yaşarız. Her dönem benzersizdir; her yıl, gün ve an içerik ve karakter bakımından farklıdır. Fakat daha kapsayıcı nitelikte zaman manzaraları da vardır. Sıklıkla fark ettiğimiz gibi, bir bireyin yaşam öyküsü bir yüzyılın öyküsünü anlatabilir; tek bir neslin olayları bir çağın tamamını somutlaştırabilir. Son olarak, bir bireyin veya bir halkın yolculuğunda, bir dizi olayın tüm zaman evreninin yoğunlaştırılmış bir versiyonunu sunduğu kesitler vardır.
Bu tür güçlü bir zaman kesiti, Yaratılış’tan 2448–2449 yıllarında (M.Ö. 1313) süren 120 günlük bir dönemdi. Bu dönemde yaşanan olaylar — bir ulus olarak doğumlarından kısa süre sonra Yahudi halkı tarafından tecrübe edilen — insan öyküsünün özünü, yaşamın temeli, süreci ve nihai amacını düzenlemişti.
6 Sivan 2448’den 10 Tişri 2449’a kadar olan yüz yirmi gün her şeyi içeriyordu: yaratılışın dayanaklarını, insan mücadelesinin destanını ve insanın kusurlarından ve hatalarından doğan nihai zaferi.
Olaylar
6 Sivan 2448’de, tüm İsrael halkı, Tanrı’dan Tora’yı almak üzere Sinay Dağı’nda toplandı. Orada, Tanrı’nın vahyini deneyimlediler ve tüm Tora’yı kapsayan On Emir’i işittiler.
Ertesi sabah Moşe, dağa yükseldi; kırk gün ve kırk gece boyunca Tanrı ile iletişim kurdu ve insanlığa yönelik Tanrı’nın iletişiminin ayrıntılı biçimi olan Tora’nın özünü aldı.
Moşe’nin (ilk) kırk günü sonunda, Tanrı ona “Tanrı’nın el işçiliği” olan iki taş Tablet verdi; (Şemot 32:16) bu Tabletler’in üzerine On Emir, “Tanrı’nın parmağıyla kazınmıştı.” (Şemot 31:18)
Fakat aşağıdaki kampta, Yahudi halkı zaten Tanrı ile yeni yapmış oldukları antlaşmadan sapıyordu. Mısır’daki putperestliğe geri dönerek bir Altın Buzağı yaptılar ve şölen ve hedonistik taşkınlıklar arasında, bunu İsrael’in tanrısı ilan ettiler.
Tanrı Moşe’ye dedi: “İn, çünkü senin, Mısır diyarından çıkardığın halkın bozuldu; onlara emrettiğim yoldan hızla döndüler….”
Ve Moşe döndü ve dağdan aşağı indi; elinde iki Tanıklık Tableti vardı…. Ve Moşe kampa yaklaşıp buzağıyı ve dansı gördüğünde… tabletleri ellerinden fırlattı ve dağın eteğinde parçaladı.
Bu, 17 Tammuz günüydü.
Moşe, putu yok etti ve yoldan sapmış ulusu yeniden doğrulttu. Sonra Sinay’a ikinci kırk gün için döndü, Tanrı’ya İsrael için bağışlama dilemek üzere yakardı. Tanrı razı oldu ve İsrael’in günahının ardından kırılmış olan tabletlerin yerine ikinci bir takım tabletler verilmesini kabul etti. Ancak bu tabletler “Tanrı’nın el işçiliği” değil, insan yapımı olacaktı:
Tanrı Moşe’ye şöyle dedi: “Kendin için iki taş tablet yont, ilkine benzeyen; ve ben onların üzerine senin kırdığın ilk tabletlerde olan sözleri kazıyacağım…. Sabahleyin Sinay Dağı’na çık ve dağın tepesinde Benim huzuruma gel.” (Şemot 34:1–2)
Moşe, üçüncü ve son kırk gün için, 1 Elul’da dağa çıktı. Tanrı zaten İsrael’in günahını affetmişti; şimdi O ve halkı arasındaki yeni, güçlendirilmiş ilişki, eskisinin kalıntıları üzerine yeniden kurulacaktı. 10 Tişri’de, biz Tanrı tarafından kazılmış, fakat Moşe’nin eliyle yontulmuş taşlara yazılmış ikinci bir On Emir takımını aldık.
Böylece, üç kırk günlük dönemimiz ve Tora’nın üç karşılık gelen hali vardır:
Birinci Tabletler,
Kırık Tabletler ve
İkinci Tabletler.
Bunlar, varoluşumuzun temelini, yaşamın mücadelesini ve insanın nihai başarısını somutlaştırırlar.
Hikayenin Konusu
Bilgelerimiz, Tora’nın yaratılış anlatısının açılış ayetinin, “Bereşit bara Elokim…” (“Başlangıçta Tanrı, gökleri ve yeri yarattı…”) ifadesiyle, yani İbrani alfabesinin ikinci harfi olan bet ile başlamasına dikkat çekerler. Bu, bize şunu öğretir: yaratılmış varoluşun bet’inden önce gelen bir alef vardır; yani yaratılış kendi başına bir amaç değil, kendinden önce gelen bir ilkeye hizmet etmek içindir.
Yaratılış-öncesi alef, “Anohi Haşem Elokeha...” (“Ben, senin Tanrın olan Tanrı’yım...”) sözünün alef’idir – On Emir’in ilk harfidir. Tora, yeryüzündeki yaşamın nasıl olması gerektiğine dair Tanrı’nın ön-tasarımıdır. Yaratılışın temeli ve varlık nedeni, kendimizi ve çevremizi bu ideale göre geliştirmemizdir.
Fakat Tanrı daha fazlasını istemiştir. Varlığın yalnızca O’nun ilk tasarısının gerçekleşmesiyle yetinmesini değil; önceden programlanmış mükemmelliğin yerine, O’nun el işiyle yapılan “Birinci Tabletler dünyası”ndan öte bir şey istemiştir.
Yaratılmış bir varlık, tanımı gereği kendisine ait hiçbir şeye sahip değildir: elindeki tüm araçlar, potansiyeller ve imkanlar Yaratıcısı tarafından verilmiştir. Ama Tanrı, insan deneyiminin, O’nun başlangıçta bize yaptığı “yatırım”ın ötesinde bir kazanç üretmesini diledi. Bu yüzden bizi insan durumunun zayıflıklarıyla yaratmıştır.
Tanrı, bizi seçme özgürlüğüyle yaratmıştır– ve dolayısıyla başarısız olma olasılığıyla. Doğru ve yapıcı davrandığımızda “plana uygun” davranırız ve Yaratıcımızın içimize yerleştirdiği potansiyeli gerçekleştiririz. Yanlış ve yıkıcı davranmayı seçtiğimizde ise, Tora’nın planının bir parçası olmayan bir varlık haline gireriz – aslında onun zıddı olan bir hale. Yine de bu hal, teşuva (“dönüş”) için bir sıçrama tahtasıdır – düşüşümüzün yıkıntılarından, lekesiz bir yaşamın sınırlarını aşan yeni bir mükemmellik boyutuna yükselme gücüdür.
Hasidik öğretinin açıkladığı üzere, Tanrı’nın kötülüğün olasılığını yaratmasının nedeni budur. Bu, Tanrı’nın “insanoğlunu huşu içinde bırakan sarsıcı tasarısı”dır. İnsan ruhu, doğası gereği ilahi bir kıvılcımdır, özü itibarıyla tamamen iyidir; kendi başına yozlaşmaya açık değildir. Onun insani zayıflıkları, öz doğasına bütünüyle zıt biçimde, üzerine dayatılmış yapay bir kurgudan başka bir şey değildir.
Eğer “Birinci Tabletler” yaratılışın ilahi vizyonuysa, “Kırık Tabletler” bizim fazlasıyla tanıdık dünyamızdır — kusuru, başarısızlığı, hatta apaçık kötülüğü bile tolere eden bir dünyadır. Bu dünya, Birinci Tabletler’i kırılmış bir dünyadır — temeli ve gerçek benliği bozulmuş, içkin iyiliğiyle uyumunu yitirmiş bir dünyadır.
Kırık Tabletler, Varlığın Yazarı tarafından “İkinci Tabletler” olasılığını mümkün kılmak için tasarlanmış bir tasarıydı. Her düşüş, her gerileme, olumlu bir güce dönüştürülebilir. Ruhun, Birinci Tabletler’in mükemmelliğinden her çözülüşü, bizim için “kendin için yontma” fırsatıdır; burada ilahi yazı, insan girişimi ve yaratımı tabletleri üzerine kazınır — tamamen ilahi olan ilk takımın ötesinde bir potansiyeller manzarasını içeren ikinci bir takımdır.
Tanrı Moşe’ye şöyle dedi: “Yalnızca On Emir’i içeren Birinci Tabletler hakkında kederlenme. İkinci Tabletler’de sana aynı zamanda Halaha, Midraş ve Agada veriyorum.” (Midraş Rabba – Şemot 46:1)
“Eğer İsrael, Altın Buzağı ile günah işlememiş olsaydı,” der bilgelerimiz, “yalnızca Moşe’nin Beş Kitabı ve Yehoşua kitabını alırlardı. Çünkü ayet şöyle der: ‘Çok bilgelik, çok kederle gelir.’” (Kohelet 1:18, Talmud Nedarim 22b)
Hatırlanan ve Uygulanan
Bu 120 gün, zaman deneyimimiz üzerinde kalıcı bir iz bırakmıştır. Çünkü Yahudi takvimi, zamanı yalnızca ölçüp işaretlemez; Ester Kitabı’nın sözleriyle, “Bu günler hatırlanır ve uygulanır.” (Ester 9:28)
Zaman içindeki yıllık yolculuğumuzu belirleyen bayramlar ve anma günleri, anımsadıkları olayları ve başarıları yeniden sahneleme fırsatlarıdır.
Her Şavuot’ta, bir kez daha Sinay’daki vahyi ve yaşamımızın planını ve temelini edinmeyi deneyimleriz. Her yıl 17 Tammuz’da, o günün olaylarıyla simgelenen gerileme ve kırılmalarla bir kez daha yüzleşiriz. Elul ayı ve Tişri’nin ilk on günü — Moşe’nin dağda üçüncü kırk günlük kalışına denk gelen günlerdir — bugün de o zaman olduğu gibi, Tanrı ile insan arasında “iyi niyet” günleridir; bu günlerde Yüce Olan, O’nu arayan herkes için çok daha erişilebilirdir.
Ve Yom Kippur, yılın en kutsal ve en güçlü günü, bu 120 günlük destanın doruk noktasıdır. Tanrı’nın İsrael halkına İkinci Tabletler’i verdiği günden bu yana, bu gün, teşuva’nın kaynağıdır: geçmişin eksikliklerini, yeni ve eşi benzeri görülmemiş yüksekliklerin elde edilmesi için yakıt ve ivmeye dönüştürme gücümüzün kaynağı; insan yaşamına yapılan Tanrısal yatırımın tehlikesinden “kar” elde etme yetimizin kaynağıdır.
Not: 17 Tammuz günü, o gün meydana gelen beş trajedinin anısına bir oruç günü olarak tutulur; bunlardan ilki Birinci Tabletler’in kırılmasıdır (Talmud, Taanit 26a–b).
Prensipler
1- Tora’nın Sinay Dağı’nda verilmesi, İsrael halkının tamamının tarihteki en açık ilahi vahyi doğrudan deneyimlediği olaydır ve Yahudiliğin temelini oluşturur. Sinay’da “işitilenin görüldüğünü, görülenin işitildiğini” gördük: Tanrısallık ve ruhsallık — genellikle dolaylı olarak, yani “işitilerek” algılanan şeyler — görmenin dolaysızlığı ve kesinliğiyle kavrandı. Buna karşılık, genellikle “görülen” fiziksel dünya, artık yalnızca işitilen ve anlaşılan bir şeyin daha zayıf gerçekliğine indirgenmişti. Yine de kısa bir süre sonra halk, Tanrı’dan doğrudan işittikleri ilk emirleri ihlal ederek Altın Buzağı’ya taptı ve Moşe tabletleri kırdı. Bu nasıl mümkün olabilirdi?
2- Tora’nın verilmesi sırasında, Tanrı İsrael halkına Eden Bahçesi’nde var olan huzur ve ölümsüzlük hâlini geri vermişti. Altın Buzağı’ya tapınmak, temelde Adam ve Hava’nın günahının yinelenmesiydi ve bu eylem, o ideal durumun bozulmasına yol açtı.
3- Tanrı, halka İkinci Tabletler’i verdi, ancak bunlar Birinci Tabletler’den önemli açılardan farklıydı. Bu kez, ölümsüzlük ve zahmetsizlik ortadan kaldırılmamıştı. Birinci Tabletler’de hem içerik hem de araç Tanrı’ya aitti; oysa İkinci Tabletler’de içerik ilahi kalmış, fakat araç insan yapımı olmuştu. Birinci Tabletler yalnızca Yazılı Tora’yı — Tanrı’nın doğrudan talimatlarını — temsil ederken; İkinci Tabletler, Sözlü Tora’yı da içeriyordu: yazılı metni yorumlama, açımlama ve onu yaşama uygulama sürecini. Böylece Tora, Tanrısal vahiy ile insan anlayışının bir ortaklığına dönüştü.
4- İlahi vahiyler ve mucizevi deneyimler, bizi uyuşukluğumuzdan sarsar ve doğru yöne yöneltir, fakat bizi kalıcı biçimde dönüştürmez. Gerçek ve kalıcı değişim, yalnızca bir “İkinci Tabletler” süreciyle, yani Tanrı ile ilişki kurmak için mücadele ederek gerçekleşir. Birinci Tabletler bir “görme” deneyimiydi — insanın pasif biçimde aldığı ezici bir vahiy. İkinci Tabletler ise bir “işitme” deneyimidir — insanın kendi yetileriyle, adım adım aktif biçimde inşa ettiği bir süreçtir.
5- Her iki Tablet’e de ihtiyacımız vardır. Kutsal Tapınak’taki Sandık’ın hem kırık hem sağlam Tabletler’i içermesi bunu gösterir. Yalnızca Birinci Tabletler kalıcı bir değişim yaratmaz, ancak onlar bütün ilerlememizin temelini oluşturur.
6- Hayattaki başarısızlıklarımıza karşı genelde iki tepki vardır: (a) umutsuzluk, (b) geçmişi bırakıp “baştan başlamak” arzusu. Kırık Tabletler’in Sandık’ta korunmuş olması bize üçüncü bir yolu gösterir: bu “kırık parçaları” yanımızda taşımak, onların barındırdığı özgün tutku ve enerjilerle bağ kurmak ve bunları gelecekteki başarılarımızın temeli hâline getirmek.
Bu On Emir, Tora’nın bütününü kapsar. Onlar, yukarıda ve aşağıda olan her şeyi içerirler. Onlar, Tanrı’nın dünyayı yarattığı on söylemi içine alırlar. Taş tabletler üzerine kazınmışlardı ve onların içerdiği tüm sırlar, onlara bakan herkes için açığa vurulmuştu; onların içinde yer alan Tora’nın 613 mitsvasını bilmek ve görmek için. Zohar 2:93B
10 EMİR MİTSVALARI İÇERİR 1. Ben, senin Tanrın olan Tanrı’yım. Tanrı’yı sevme ve O’ndan korkma; dua; Kutsal Tapınak’taki hizmet; Tanrı ile ilişkimizi hatırlatan işaretler ve hatırlatmalar: tefilin, mezuza, tsitsit, vb. 2. Benden başka tanrın olmasın. Putperestlik ve putperest uygulamaların tüm yasakları; törensel saflık yasaları. 3. Tanrı’nın adını boş yere ağzına alma. Kehanet yasaları; Tanrı’nın adının kutsanması; küfür, yalan yeminler ve adakların yerine getirilmesi; bir başkasına lanet etmemek veya hakaret etmemek. 4. Şabat gününü hatırla ve onu kutsal kıl. Bayramlar; yedinci yıl (şemita) ve ellinci yıl (yovel) yasaları. 5. Babanı ve anneni onurlandır. Üreme; sünnet; akraba için yas tutma; miras; sadaka ve ihtiyaç içindeki birine yardım; Kohen ve Levi’lere armağanlar. 6. Cinayet işlemeyeceksin. Hayatı koruma ile ilgili mitsvalar; ölüm cezalarının yargılanması; savaş yasaları. 7. Zina etmeyeceksin. Evlilik ve boşanma yasaları; yasak ilişkiler. 8. Çalmayacaksın. Tüm mali ve mülkiyet yasaları. 9. Komşuna karşı yalancı tanıklık etmeyeceksin. Tanıklığın dinlenmesi ve adaletin doğru şekilde uygulanmasıyla ilgili yasalar; iftira, karalama ve dedikodu yasakları. 10. Komşunun olan hiçbir şeyi arzulamayacaksın. “Komşunu kendin gibi sev” mitsvası; yeme ve giyimle ilgili yasalar.
Sonuç: Zamanı Aşan Tabletler (Çeviren G.D. tarafından eklenmiştir)
Sinay’da verilen Tora, yalnızca bir dönemin yasası değil, insan bilincinin kalbine kazınmış bir zaman ve mekân üstü ilke sistemidir. Tora’nın iki Tableti, tarihte bir kez verilmiş taş levhalar değil, her insanın içinde hâlâ yazılmakta olan iki bilinç levhasıdır: biri yukarıdan, biri aşağıdan.
Birinci Tabletler, Tanrı’nın kusursuz düzenini temsil eder — ideali, doğruluğu ve saf gerçeği. Fakat bu düzen, insana dışarıdan verilmiş bir lütuftur. İkinci Tabletler ise insanın emeğiyle, mücadelesiyle, iç çatışmasıyla yeniden kazıdığı hakikattir. Bu yüzden Tora, yalnızca vahyedilmiş bir metin değil, her nesilde yeniden işlenen canlı bir bilinçtir.
Onun ilkeleri — doğruluk, adalet, merhamet, özdenetim, ölçülülük, sorumluluk ve sevgi — her çağın diliyle yeniden okunabilir; çünkü bunlar kültüre, siyasete ya da çağa ait değil, insan ruhunun derin yapısına aittir.
Bugün Tora bize, mükemmelliğin hatasızlık değil, düşüşten sonra ayağa kalkabilme olduğunu öğretir.
Bir doğru yedi kez düşer, yeninden kalkar; ama kötü adam felâkette donup kalır. Mişle/Özdeyişler 24:16
Hayatın kırıkları, insanın ruhundaki “kırık Tabletler”dir; ama işte tam o kırıkların içinden ikinci bir bütünlük, bilinçli bir mükemmellik doğar. Tanrı’nın mesajı, her insanın kendi dağında, kendi Sinay’ında hâlâ yankılanmaktadır: “Kendin için tabletler yont.” Bu, bireyin Tanrı’yla ortak bir yaratıcıya dönüşmesidir — evrenin sürekli yeniden yazılışına katılma çağrısıdır.
Jung’un düşüncesinde de bu yasayı tanırız: bir ruh, “kökleri cehenneme inmedikçe göğe yükselemez.” İnsan, kendi gölgesine inmeden ışığı anlayamaz. Aynı şekilde simyada da madde önce çözülmeden saflaşmaz; kara çürümeden altın doğmaz. Kabalistik anlamda bu, Şevirat HaKelim — kırılmanın zorunluluğu — ve Tikkun — onarımın zaferidir. Tabletlerin kırılması da bu büyük döngünün işaretidir: ışığın fazla geldiği yerde kabın çatlaması, ama o çatlakta Tanrı’nın insana alan açmasıdır.
Bu nedenle Tora, geçmişte kalmış bir yasa değil, insanın her an yeniden yaratılışının kodudur. Zamanı, kültürü, hatta dini sınırları aşar; çünkü insan ruhunun iç matematiğini anlatır. Kim iç dünyasında bu iki Tableti — ilahi ideali ve insan emeğini — birleştirirse, o kişi her çağda Sinay’ın eteğinde durur. Ve Tora, o anda yeniden verilir.
Kutsal Kitabınızı bilin!
Kutsal Kitabınızı bilirseniz, hiç kimse Tanrı’ya olan inancınızı ve O’nunla olan bağlantınızı çalamayacaktır.