Azazel Keçisi Ritüeli
Azazel tekesi, günahı başka bir bedene yükleyip o bedeni cezalandırarak bağışlanma sağlama modeli değildir. Vayikra 16’daki Yom Kippur düzeni iki ayrı teke üzerine kuruludur. Bu iki teke aynı avodanın, yani Bet HaMikdaş’ta yapılan kutsal hizmetin parçalarıdır; fakat görevleri aynı değildir.
Birinci teke LaŞem, yani “Haşem için” ayrılır. Haşem, Yahudilikte Tanrı’dan söz ederken kullanılan addır. Bu teke hatat, yani günah nedeniyle getirilen kutsal sunu olarak kesilir ve kanı Mikdaş’ın iç bölümündeki kapparah ve taharah avodasında kullanılır. Kapparah, günahın oluşturduğu engelin giderilmesi ve ilişkinin onarılması; taharah ise arınma demektir.
İkinci teke se’ir ha-miştaleah, yani “gönderilen teke”dir. Koen Gadol, yani Baş Koen, İsrael’in suçlarını, isyanlarını ve günahlarını onun üzerinde itiraf eder. Teke daha sonra çöle götürülür ve Sözlü Tora’nın anlattığı uygulamada sarp bir uçurumdan itilerek öldürülür. Günahları üzerinde taşıyan teke ile kanı Kodeş HaKodaşime, yani Kutsallar Kutsalı’na giren teke aynı hayvan değildir. Vayikra 16’nın temel yapısı budur.
Vayikra 16’nın yapısı: iki teke, iki ayrı görev
Vayikra 16:5, İsrael topluluğundan le-hatat, yani “günah sunusu için” iki erkek teke alınmasını emreder. Aharon iki tekeyi birlikte Ohel Moedin, yani Buluşma Çadırı’nın girişinde Haşem’in önüne getirir. Sonra iki kura çeker: biri LaŞem, diğeri la-Azazel, yani “Azazel için” çıkar. Kura, iki tekenin görevini belirler.
Vayikra 16:9, LaŞem kurası çıkan teke için ve-asahu hatat, “onu hatat yapacaktır” der. Bu teke kesilir. Kanı Kodeş HaKodaşim’e, Parohetin yani iç perdenin önüne ve iç Mizbeaha, yani sunağa götürülür.
Azazel kurası çıkan teke için ise Vayikra 16:10 yaamod hay lifney HaŞem, “Haşem’in önünde canlı olarak durdurulacaktır” der. Bu teke o aşamada kesilmez. Canlı tutulur, üzerine viduy yapılır ve daha sonra çöle gönderilir.
Vayikra 16:16, iç kan avodasının Kodeş’i İsrael’in tumotu, yani ritüel kirlilikleri, ihlalleri ve günahları nedeniyle arındırdığını söyler. Halaha, yani Yahudi hukuku, bu iç kan avodasının özel alanını Tumat Mikdaş ve-Kodaşav olarak tanımlar: Mikdaş ve kutsal şeylerle ilgili ritüel kirlilik.
Azazel tekesinin görevi farklıdır. Vayikra 16:21, Koen Gadol’un bütün İsrael’in suçlarını, isyanlarını ve günahlarını onun üzerinde itiraf ettiğini söyler. Vayikra 16:22 ise tekenin bu günahları üzerinde taşıyarak erets gezeraha, yani yerleşimden kopuk, sarp ve ıssız bölgeye götürdüğünü anlatır.
Bu nedenle iki teke aynı işi tekrar etmez. LaŞem tekesinin kanı kutsal merkezin kapparah ve taharah avodasına hizmet eder. Gönderilen teke ise itiraf edilmiş günahların İsrael’in içinden uzaklaştırılmasını görünür hale getirir. Yom Kippur’un yapısı tek bir hayvanın ölümüne değil, görevleri farklı iki tekenin birlikte oluşturduğu tek avodaya dayanır.
İki tekenin halahik bağı ve kura
Mişna Yoma, Mişna’nın Yom Kippur avodasını anlatan traktatıdır. Mişna Yoma 6:1, iki tekenin ideal durumda görünüş, boy ve değer bakımından birbirine benzemesini ve birlikte satın alınmasını ister. Bunlar mutlak geçerlilik şartı değildir; fakat iki tekenin tek bir çift olarak düşünüldüğünü gösterir.
Kura çekildikten sonra tekenin birinin ölmesi bütün düzeni etkiler. Mişna, gerekli durumda yeni bir çift getirilmesini ve yeniden kura çekilmesini emreder. LaŞem tekesinin kanı dökülürse gönderilen tekenin durumu; gönderilen teke ölürse LaŞem tekesinin kanının durumu yeniden değerlendirilir. İki hayvan birbirinden bağımsız iki tören değildir.
Kura da yalnız hangi hayvanın nereye gideceğini gösteren pratik bir işaret değildir. İki teke önce Haşem’in önünde durur. Görevlerini Koen Gadol’un kişisel tercihi değil, Tora’nın emrettiği kura belirler. Raşi, Vayikra 16:9’da LaŞem kurası çıkan teke için “LaŞem hatat”, yani “Haşem için, günah sunusu” denildiğini açıklar. Ramban da aynı noktayı vurgular: Azazel’e bağımsız bir adak adanmaz; bütün süreç Haşem’in huzurunda ve Haşem’in emriyle başlar.
Viduy: günahların açıkça itiraf edilmesi
Vayikra 16:21, Koen Gadol’un iki elini canlı tekenin başına koymasını emreder. Sonra İsrael’in bütün avonotunu, yani suçlarını; peşa’imini, yani isyanlarını; ve hataotunu, yani günahlarını itiraf eder. Bu itirafa viduy denir. Tora daha sonra bu günahların tekenin başına “verildiğini” ve tekenin onları üzerinde taşıdığını söyler.
Mişna Yoma 6:2, bu viduyun bütün İsrael adına söylendiğini aktarır. Yom Kippur’da üç temel viduy vardır. Koen Gadol önce kendisi ve evi için, sonra kohenler, yani Aharon soyundan gelen kutsal hizmet görevlileri için boğası üzerinde viduy eder. Üçüncü viduy ise bütün İsrael adına gönderilen tekenin üzerinde söylenir.
Bu sıra önemlidir. Günah önce saklanmadan tanınır, adı konur ve itiraf edilir. Uzaklaştırma ancak bundan sonra gelir. Azazel avodası, sorumluluğu kabul etmeden günahı ortadan kaldıran bir işlem değildir.
Tora’nın “vermek” ve “taşımak” dili güçlüdür; fakat günahın maddi bir yük gibi bir bedenden diğerine geçtiği anlamına gelmez. Rambam, More Nevuhimde, yani Şaşkınlar Rehberi III:46’da günahların bir insanın omzundan alınıp başka bir varlığın omzuna konulabilecek fiziksel yükler olmadığını açıkça söyler. Ona göre tekenin uzaklaştırılması, insanın eski fiillerini geride bırakmasını ve onlardan mümkün olan en büyük uzaklıkla ayrılmasını gösterir.
Teşuva, günahı bırakıp Haşem’e dönmek demektir. Rambam, Hilhot Teşuvada, yani Teşuva Hükümleri 1:2’de gönderilen tekenin bütün İsrael için gerçek kapparah işlevi taşıdığını kabul eder. Bu nedenle avoda yalnız bir sembol değildir. Fakat büyüsel bir suç aktarımı da değildir. Günah gerçek, viduy gerçek, kapparah gerçek ve insanın sorumluluğu da gerçektir.
Teke canlı tutulur; sonra tsuktan itilerek öldürülür
Vayikra 16:10’daki yaamod hay, yani “canlı tutulacaktır” ifadesi tekenin sonunda serbest bırakılıp yaşamaya devam edeceği anlamına gelmez. Bavli, yani Babil Talmudu, Yoma traktatında tekenin ne zamana kadar canlı kalması gerektiğini tartışır. Teke, LaŞem tekesinin kan avodası tamamlanıncaya kadar canlı bulunmalıdır. Canlılık, gönderme öncesindeki halahik şarttır; avodanın sonu değildir.
Viduydan sonra teke iş ittiye, yani bu görev için önceden belirlenmiş kişiye teslim edilir. Mişna Yoma 6, tekenin Yeruşalayim’den çöle doğru götürülmesini ve yol üzerindeki durakları anlatır. Sonunda teke tsuka, yani sarp uçuruma ulaşır.
İş itti kırmızı yün şeridi ikiye ayırır. Yarısını kayaya, yarısını tekenin iki boynuzu arasına bağlar. Ardından tekeyi geriye doğru uçurumdan iter. Mişna açıkça, tekenin dağın yarısına varmadan parçalandığını söyler.
Bavli Yoma 67, bu işlemi Tora emrinin uygulamasının bir parçası olarak tartışır. Erets gezerah ifadesini hem sarp ve kesik kayalıklarla hem de düşüp parçalanmayla ilişkilendirir. Rambam, Hilhot Avodat Yom HaKippurimde, yani Yom Kippur Avodası Hükümleri 5:22’de daha da açık konuşur: teke kayalıktan itildiği halde ölmezse iş itti aşağı iner ve onu öldürür. Tarihsel Mikdaş avodasında Azazel tekesinin ölmesi açıktır.
Bu ölüm şehita, yani bir korbanın halahaya uygun kesimi değildir. Korban, Mikdaş’ta Haşem’e sunulan kutsal sunudur. Azazel tekesi Mikdaş’ta kesilmez. Kanı kutsal bir kaba alınmaz, Mizbeah’a verilmez ve Kodeş HaKodaşim’e götürülmez. Kan avodasını taşıyan hayvan LaŞem tekesidir. Gönderilen tekenin ölümü ise çölde, tsuk üzerinde gerçekleşir.
Bavli ayrıca ideal uygulama ile avodanın geçerliliğini birbirinden ayırır. Tekenin LaŞem tekesinin kanı serpilinceye kadar canlı kalması belirleyicidir. Gönderme ve tsuktan itme emredilmiş uygulamadır; fakat tekenin daha sonra başka biçimde ölmesi bütün önceki avodayı otomatik olarak geçersiz kılan bir “kurban ölümü” sistemi oluşturmaz. Ölüm vardır; fakat bu ölümün halahik anlamı korban şehitasıyla aynı değildir.
Kayalıktan itilerek ölümün anlamı
Mişna’nın anlattığı sahne serttir. Teke uçurumdan itilerek ölür ve dağın yarısına varmadan parçalanır. Bavli Yoma 67b de bu avodayı kolayca açıklanabilen bir uygulama gibi sunmaz. Gönderilen tekeyi hukim, yani gerekçesi insan aklı tarafından bütünüyle kavranmayan ilahî hükümler arasında sayar. Gemara, yani Talmud’daki rabbinik tartışma, “Bu nasıl kutsallık ve kapparah sağlar?” sorusunu açıkça aktarır ve uygulamanın Haşem’in hükmü olduğunu söyler.
Avodanın merkezindeki fiil öldürmek değil, leşaleah, yani göndermektir. Teke viduydan sonra Mikdaş’tan çıkarılır, Yeruşalayim’den uzaklaştırılır, yerleşim alanının dışına götürülür ve sonunda erets gezeraha ulaşır. Rambam bu hareketi geçmiş günahların geride bırakılması ve onlardan mümkün olan en büyük uzaklıkla ayrılma düşüncesiyle açıklar.
Tsuk bu uzaklaştırmanın fiziksel son noktasıdır. Tekenin ölümü, ayrılığın geri dönüşsüz hale geldiğini gösterir. Fakat bu ölüm kapparahın bedeli değildir. Kapparah için kullanılan kan, Azazel tekesinin değil, başka hayvanın —LaŞem tekesinin— kanıdır. Bu ayrım modern okuyucunun gözden kaçırmaması gereken en önemli noktadır.
Acı çektirmek avodanın amacı olarak verilmez. Azazel tekesinin kanı toplanmaz, Mizbeah’a verilmez ve Kodeş HaKodaşim’e götürülmez. Bu nedenle tsuktaki ölüm, günahkârın cezasının hayvana uygulanması veya ölümün Haşem’e ödenen bir bedel olması anlamına gelmez. Gönderilen tekenin avodası, itiraf edilmiş günahın İsrael’in kutsal ve toplumsal merkezinden çıkarılmasıyla ilgilidir. LaŞem tekesinin kan avodası ise ayrı bir kapparah ve taharah işlevi taşır.
Kırmızı şerit neyi gösterir?
Kırmızı yün şerit Yazılı Tora’da yer almaz; Mişna ve Bavli’nin aktardığı Mikdaş uygulamasıdır. Mişna Yoma 4:2’de Koen Gadol, gönderilen tekeyi diğer tekeden ayırt etmek için kırmızı şeridi onun başına bağlar. Tsukta şerit ikiye ayrılır.
Bavli Yoma 67, daha eski uygulamalarda şeridin Ulama, yani Mikdaş’ın giriş salonuna bağlandığını aktarır. Şeridin beyaza dönüşmesi Yeşaya 1:18’deki “günahlarınız kırmızı olsa da kar gibi beyaz olacak” sözüyle ilişkilendirilmiştir. Halkın bütün dikkatini bu işarete bağlaması sorun oluşturduğu için uygulamanın biçimi daha sonra değiştirilmiştir.
Şeridin beyazlaşması kapparahın kaynağı değildir. Kapparahı veren Haşem’dir. Şerit bazı dönemlerde kapparahın gerçekleştiğine dair bir işaret olarak anlaşılmıştır. Avodanın yapısı kura, kan avodası, viduy, gönderme ve Yom Kippur’un kendisiyle belirlenir.
Azazel nedir?
Klasik Yahudi kaynakları Azazel’i tek bir açıklama düzeyine indirmez. En somut açıklama fiziksel yerdir. Bavli Yoma 67b, Azazel’i sert ve sarp dağla ilişkilendirir. “Çöl” yerleşim dışını, erets gezerah ise keskin ve kopuk kayalık bölgeyi anlatır. Raşi, Vayikra 16:8’de Azazel’i sert ve güçlü bir dağ, yüksek bir tsuk olarak açıklar. Bu açıklama Mişna Yoma’daki gerçek uygulamayla doğrudan uyuşur.
İbn Ezra, dağ açıklamasını aktarır fakat kelimenin arkasında daha derin bir sod, yani gizli ve içsel anlam düzeyi bulunduğunu söyler. “Otuz üçe geldiğinde anlarsın” şeklindeki işareti Vayikra 17:7’deki se’irim yasağına yönelir. Buradaki se’irim, putperest kültlerde ilişki kurulan teke-benzeri çöl varlıklarını ifade eder. Ramban bu ipucunu açar ve Pirkei deRabbi Eliezer’deki Samael anlatısını kullanır.
Ramban’ın kullandığı Samael, suçlayıcı ve karşıt güç dilidir. Ramban’ın sınırı açıktır: Azazel tekesi Samael’e sunulan bağımsız bir korban değildir. İki teke Haşem’in önünde durur; kura Haşem’in hükmüyle çıkar; gönderme yalnız Haşem’in emrine itaat olarak yapılır.
Ramban bunu bir kral benzetmesiyle açıklar. Kral kendi sofrasından hizmetkârına bir pay verilmesini emreder. Hizmetkâr kendi başına pay talep eden ikinci bir egemen değildir. Aynı şekilde Azazel avodasında da ikinci bir ilaha sunu yoktur; bütün düzen Haşem’in emri altındadır.
Daha sonraki Kabalistik dilde sitra ahra, “öteki taraf”, yani kutsallığın karşıtı olan alan demektir. Samael veya sitra ahra Haşem’e rakip bağımsız bir güç değildir. Haşem’in birliğinin dışında ikinci bir egemenlik yoktur. Azazel anlatısını iki bağımsız ilahî gücün çatışması gibi okumak Tora’ya aykırıdır. Ramban’ın açıklaması, karşıt ve suçlayıcı kuvvetin de Haşem’in mutlak egemenliği altında bulunduğunu anlatır.
Rambam’ın açıklaması başka bir düzlemde ilerler. More Nevuhim III:46’da ıssız bölgeye gönderme, insanın eski fiillerini arkasında bırakmasını ve onlardan mümkün olan en büyük uzaklıkla ayrılmasını ifade eder. Böylece klasik kaynaklarda üç ayrı katman görülür: fiziksel ve halahik Azazel; Rambam’ın günahı uzaklaştırma açıklaması; Ramban’ın Samael üzerinden verdiği sod. Bunlar aynı açıklama değildir, fakat farklı sorulara cevap verir.
Azazel tekesi korban mıdır?
Vayikra 16:5 iki tekeyi birlikte le-hatat, “günah sunusu için” Yom Kippur avodasına dahil eder ve ikisini de Haşem’in önüne getirir. Bu nedenle gönderilen teke sıradan, kutsallık dışı bir hayvan değildir. Kura, eşleşme kuralları, bedensel uygunluk ve avodanın sırası onun Mikdaş düzeninin gerçek bir parçası olduğunu gösterir.
Fakat Azazel tekesi Azazel’e sunulan bir korban değildir. İbn Ezra ve Ramban bu ayrımı açıkça yapar. Gönderilen teke şehita edilmez; bu nedenle Azazel’e kesilmiş bir korban değildir. Tsuktan itilerek ölmesi de bu durumu değiştirmez. Çünkü bu ölüm korban şehitası değildir ve kanı avodada kullanılmaz.
Teknik ayrım nettir: LaŞem tekesi hatat olarak kesilen ve kanı Mikdaş’a giren tekedir. Se’ir ha-miştaleah ise günahların üzerinde itiraf edildiği, çöle gönderilen ve tsukta ölen tekedir. İki tekenin ölüm biçimi de, avodadaki görevi de aynı değildir.
Kapparah, taharah ve teşuva
Vayikra 16:30 Yom Kippur’un iki temel kavramını aynı ayette birleştirir: “Bu gün sizin için kapparah sağlayacak, sizi arındıracaktır; Haşem’in önünde bütün günahlarınızdan arınacaksınız.” Burada kapparah, günahın oluşturduğu engelin giderilmesini ve ilişkinin onarılmasını anlatır. Taharah ise arınmadır. Yom Kippur yalnız cezanın kaldırılması değildir.
Mişna Şevuot 1:6 bu görevleri halahik olarak ayırır. İçte yapılan kan avodası ve Yom Kippur, Tumat Mikdaş ve-Kodaşav alanıyla ilgilidir. Gönderilen teke ise Tora’daki diğer hafif ve ağır ihlaller, bilinçli ve bilinçsiz günahlar üzerinde kapparah işlevi taşır. Rambam, Hilhot Teşuva 1:2’de se’ir ha-miştaleahın bütün İsrael adına kapparah sağladığını ve Koen Gadol’un bu nedenle bütün İsrael adına viduy ettiğini söyler.
Bu kapparah teşuvayı gereksiz hale getirmez. Rambam ağır günahlarda kapparahı teşuvaya bağlar; teşuva etmeyen kişi için gönderilen tekenin etkisini hafif ihlallerle sınırlar. Mişna Yoma 8:9 daha da kesindir: “Günah işlerim, Yom Kippur kapparah sağlar” diyen kişiye Yom Kippur kapparah sağlamaz.
İnsanlar arasındaki suçlarda da Yom Kippur, zarar verilen kişiyle barışılmadan kapparah sağlamaz. Çalınan malın geri verilmesi, zararın giderilmesi, özür dilenmesi ve gerçek dönüşüm ahlaki sorumluluğun parçalarıdır. Azazel tekesi bunların hiçbirinin yerine geçmez.
Bet HaMikdaş bugün mevcut olmadığı için gönderilen teke ve iç kan avodası uygulanamaz. Teşuva, viduy, Yom Kippur’un kendisi ve insanlar arasındaki borçların düzeltilmesi Yahudi kapparah düzeninin yaşayan tarafıdır. Yom Kippur’un Musaf, yani ek ibadet duasındaki Avodah anlatısı da eski Mikdaş hizmetini hafızada ve tefillada, yani duada yeniden kurar.
Azazel’i İsa’ya bağlayan okuma Tora’nın yapısıyla çelişir
Azazel tekesini İsa’nın çarmıhtaki ölümünün önceden verilmiş modeli saymak Tora’nın kurduğu yapıyla çelişir. Klasik Yahudi kaynaklarının peşat (metnin düz ve bağlamsal anlamı), remez (ima), deraş (yorum ve çıkarım) ve sod (gizli ve içsel anlam) katmanlarında Azazel tekesi insan-mesih figürüne dönüşmez. Raşi, İbn Ezra, Ramban, Mişna Yoma, Bavli Yoma ve Rambam’ın açıklamaları böyle bir yapı kurmaz.
Vayikra 16 açık biçimde iki farklı hayvan ve iki farklı işlem gerektirir. Günahların üzerinde itiraf edildiği gönderilen teke çöle götürülür ve tsuktan itilerek ölür; fakat kanı kapparah kanı olarak kullanılmaz. Kanı Kodeş HaKodaşim’e giren LaŞem tekesi ise başka hayvandır.
Hristiyan yorum bu iki görevi tek kişide birleştirir. Böylece Tora’nın özellikle ayırdığı “günahları taşıma” ile “kanı iç avodada kullanma” işlevlerini birbirine karıştırır. Bu, Vayikra 16’nın halahik düzeni değildir.
“Günahlar masum kurbanın üzerine aktarılır, kurban günahkârın cezasını çekerek ölür ve onun ölümü günahın bedelini öder” şeması da Vayikra 16’nın öğretisi değildir. Tora günahların maddi bir suç yükü olarak başka bir özneye geçtiğini söylemez; Rambam bunu açıkça reddeder. Azazel tekesinin ölümü de LaŞem tekesinin kan avodasıyla aynı işlem değildir. Bu nedenle Azazel avodasını vekâleten cezalandırılan insan modeli haline getirmek Tora’nın metinsel ve halahik yapısını bozar.
Klasik Yahudi kaynaklarında Azazel için sarp dağ, günahın uzaklaştırılması, Samael ve sitra ahra açıklamaları vardır. Fakat bunların hiçbirinde Azazel tekesi insan-mesih figürüne dönüşmez. Avoda, İsrael’in günahını itiraf etmesi, Haşem’in kapparah sağlaması, Mikdaş’ın arındırılması ve günahın İsrael’in içinden uzaklaştırılması üzerine kuruludur.
Sonuç
Azazel avodasında günah gizlenmez, başka bir tanrıya verilmez ve insanın ahlaki sorumluluğu bir hayvana devredilmez. İsrael günahını Koen Gadol’un viduyuyla açıkça adlandırır. LaŞem tekesinin kanıyla kutsal merkez için kapparah ve taharah avodası yapılır. Gönderilen teke günahları üzerinde taşıyarak çöle götürülür ve tsuktan itilerek öldürülür.
Bu ölüm gerçektir; fakat korban şehitası değildir ve kanı kapparah aracı değildir. Kapparah kanı LaŞem tekesinin kanıdır. Azazel tekesinin görevi ise itiraf edilmiş günahın İsrael’in içinden uzaklaştırılmasıdır.
Azazel’in sarp kayalık olarak açıklanması, Rambam’ın günahı uzaklaştırma yorumu ve Ramban’ın Samael üzerinden verdiği sod farklı açıklama katmanlarıdır. Bunlar birbirine karıştırılmadığında avodanın yapısı nettir: bütün düzen Haşem’in emriyle, Haşem’in huzurunda ve Haşem’in kapparahı içinde gerçekleşir. Yom Kippur’un arınması, sorumluluğu başka bedene yüklemekten değil; günahı itiraf etmekten, teşuva etmekten, bozulanı düzeltmekten ve Haşem’in önünde yeniden arınmaktan doğar.
Temel kaynaklar
Vayikra 16:5–10, 15–22, 26, 30; Mişna Yoma 3:8, 4:1–2, 6:1–8, 8:9; Mişna Şevuot 1:6; Bavli Yoma 62a–67b; Sifra, Aharei Mot; Raşi, Vayikra 16:8–9; İbn Ezra, Vayikra 16:8; Ramban, Vayikra 16:8; Pirkei deRabbi Eliezer 46; Rambam, More Nevuhim III:46; Mişne Tora, Hilhot Avodat Yom HaKippurim 5:18–22; Hilhot Teşuva 1:2–3.
