Zeharya’daki Tsemakh Kimdir? Zerubbabil, Maşiah ve İsa İddiası

Zeharya 3:8–10 ve 6:11–13 İsa’dan mı söz ediyor?

Ey Başkâhin Yeoşua, sen ve önünde oturan kâhin arkadaşların, dinleyin! Çünkü onlar gelecek olayların önbelirtisidir. Dal adındaki kulumu ortaya çıkarıyorum. Yeoşua’nın önüne koyduğum taşa bakın! O tek taşın yedi gözü var; onun üzerine bir yazıt oyacağım, diyor Haşem Tsevaot, bir günde bu ülkenin günahını kaldıracağım. O gün her biriniz komşusunu asmasının, incir ağacının altında oturmaya çağıracak, böyle diyor Haşem Tsevaot. (Zeharya 3:8-10)

Aldığın altınla gümüşten bir taç yaparak Yehotsadak oğlu Başkâhin Yeoşua’nın başına tak. Haşem Tsevaot şöyle diyor de: “İşte Dal adındaki adam! Bulunduğu yerde filizlenecek ve Haşem’in Tapınağı’nı kuracak. Evet, Haşem’in Tapınağı’nı kuracak olan odur. Görkemle kuşanacak, tahtında oturup egemenlik sürecek. Tahtında oturan kâhin olacak. İkisi arasında barış olacak.” (Zeharya 6:11-13)

Hristiyan misyoner yorumunda Zeharya’daki צֶמַח — Tsemakh, “filiz/dal” unvanı doğrudan İsa’ya uygulanır. Klasik Yahudi kaynaklarında Tsemakh bazı yerlerde Zerubbabil’e, bazı yorumlarda gelecekteki Kral Maşiah’a uygulanır. Hiçbir klasik Yahudi kaynak “Tsemakh = İsa” demez.

Tsemakh Yahudi kaynaklarında Maşiah unvanı olabilir mi?

Evet. Yirmeyahu 23:5, Kral David için çıkarılacak “doğru bir Tsemakh”tan söz eder ve bu kralın adaletle hükmedeceğini anlatır. Zeharya 3:8’in modern JPS açıklaması da “Tsemakh”ı gelecekteki David soyundan kral ile ilişkilendirir. Metsudat David, Zeharya 3:8’deki Tsemakh’ı açıkça Kral Maşiah olarak yorumlar.

Öte yandan Raşi, Zeharya 3:8’de Tsemakh’ı Zerubbabil olarak açıklar: o sırada küçük konumda olan Yehuda valisinin büyüklüğünün “filizleneceğini” ve Mabet’in yeniden kuruluşunda yükseltileceğini söyler. Aynı Raşi 6:12’de de temel açıklamasını Zerubbabil olarak verir, fakat bazı yorumcuların ayeti Kral Maşiah’a uyguladığını ayrıca kaydeder.

Kaynakların verdiği sonuç şudur: Tsemakh, hem İkinci Bet HaMikdaş dönemindeki Zerubbabil’e uygulanabilen hem de Maşiah beklentisine açılabilen bir krallık-filizi imgesidir. Bu yorum çeşitliliğinin hiçbir basamağı İsa’yı metne yerleştirmez.

Zeharya 3–6’nın tarihsel zemini

Zeharya’nın görümü Babil sürgününden dönüş ve İkinci Mabet’in yeniden inşası sırasında verilir. Dönemin iki merkezi önderi vardır: siyasi önder Zerubbabil ve Başkohen Yeoşua ben Yehotsadak. Zeharya 4:9 Zerubbabil’in ellerinin Mabet’in temelini attığını ve yine onun ellerinin yapıyı tamamlayacağını açıkça söyler.

Bu tarihsel zemin, Raşi ve Radak’ın 6:12’de Tsemakh’ı Zerubbabil olarak okumasını açıklar. Ancak metin aynı zamanda Kral David’in hanedanına ait “filizlenme” dilini taşıdığı için sonraki ve bazı klasik yorumlarda gelecekteki Maşiah’a açılan bir anlam katmanı da oluşur. Malbim ve Abarbanel bunu iki aşamalı biçimde açıklar: Zerubbabil mevcut Mabet’in kurucusudur; onun soyundan gelecekte yükselecek kral ise nihai Maşiah düzeyine bağlanır.

Zerubbabil bağlantısı neden güçlüdür?

Zeharya 4:8–9 Zerubbabil’i açıkça İkinci Mabet’in kurucusu ve tamamlayıcısı olarak tanımlar. Hagay 2:23 de Aşem’in Zerubbabil’i “mühür yüzüğü” gibi seçtiğini söyler. Divrei HaYamim I 3, onun Kral David’in hanedan çizgisine ait olduğunu gösterir.

Bu nedenle Raşi ve Radak’ın Zeharya 6:12’de Tsemakh’ı Zerubbabil olarak tanımlaması metnin tarihsel bağlamına güçlü biçimde oturur. Fakat burada durup “öyleyse gelecekteki Maşiah yorumu yanlıştır” demek de klasik kaynakların tamamını temsil etmez. Raşi Maşiah yorumunu ayrıca kaydeder; Metsudat David 3:8’i Maşiah’a uygular; Malbim ile Abarbanel Zerubbabil’den onun soyundan çıkacak gelecekteki Maşiah’a uzanan bir çizgi kurar.

Dolayısıyla Yahudi yorum geleneğinin gerçek resmi tek katmanlı değildir: yakın tarihsel karşılık Zerubbabil’dir; bazı yorumlarda aynı Tsemakh dili nihai Maşiah beklentisine de açılır.

Zeharya 6:13 kral ile koheni bir kişi mi yapıyor?

Hristiyan yorumunda 6:13 bazen aynı kişinin hem kral hem kohen olacağı biçiminde okunur. Masoretik cümlenin sözdizimi tartışmalıdır; fakat ayetin sonunda “ikisinin arasında barış öğüdü olacak” denmesi iki ayrı makamı güçlü biçimde düşündürür. Zeharya 4:14’teki “iki yağ oğlu” da dönemin iki meshedilmiş önderini, siyasi önder ile Başkoheni yan yana getirir.

Eski Yunanca çeviri 6:13’te kohenin hükümdarın sağında bulunacağını okuyarak iki kişiyi daha da açık ayırır. Bu nedenle ayeti Hristiyan kral-kohen birleşiminin zorunlu kanıtı gibi sunmak mümkün değildir.

Meleğe, “Kandilliğin sağındaki ve solundaki bu iki zeytin ağacı nedir?” diye sordum, “Altın gibi yağ akıtan iki altın oluğun yanındaki bu iki zeytin dalı nedir? Bunların anlamını bilmiyor musun?” diye karşılık verdi. “Hayır, efendim” dedim. Melek, “Bunlar bütün dünyanın Rabbi’ne hizmet eden, zeytinyağıyla kutsanmış iki kişidir (İbranice: zeytinyağının iki oğlu)” diye açıkladı. (Zeharya 4:11-14)

Haşem’in Tapınağı Zerubbabil ve Başkâhin Yeoşua’nın öncülüğünde inşa edilmiştir:

Bunun üzerine Şealtiel oğlu Zerubbabil ile Yehotsadak oğlu Yeoşua Tanrı’nın Yeruşalim’deki Tapınağı’nı yeniden kurmaya giriştiler. Tanrı’nın peygamberleri de onlarla birlikteydi ve onlara yardım ediyordu. (Ezra 5:2)

Zerubbabil neden kral olmadı?

Zerubbabil tarihsel olarak Pers yönetimi altında Yehuda valisi olarak kaldı; elimizde onun bağımsız kral olarak tahta çıktığını gösteren bir kayıt yoktur. Bu gerçek, klasik yorumcuların dikkatinden kaçmış değildir.

Eski makale bunu “İsrael yeterince itaat etseydi Zerubbabil kesin kral olacaktı” diye açıklıyordu. Zeharya 6:15 gerçekten itaat şartını vurgular; fakat metin “Zerubbabil’in krallığı halkın itaatsizliği yüzünden iptal edildi” demez. Bu ayrıntıyı kesin tarih gibi yazmak doğru değildir.

Abarbanel ve Malbim’in çözümü daha dikkat çekicidir: Zerubbabil İkinci Mabet’i inşa eden tarihsel filizdir; fakat “tahtta oturup hükmedecek” ve nihai görkemi taşıyacak gelecekteki filiz onun soyundan çıkacak Kral Maşiah’a açılır. Raşi ise bütün bağlamı esasen İkinci Mabet döneminde tutar. Klasik Yahudi yorumcular bu ayetlerde farklı açıklamalar verir.

“Bir günde ülkenin suçunu kaldıracağım” ne demektir?

Zeharya 3:9’daki “o ülkenin suçunu bir günde kaldıracağım” cümlesini eski yazı doğrudan Yom Kippur diye tanımlıyordu. Bu kesinlik klasik kaynakta yoktur. Raşi ayet hakkında açıkça “hangi gün olduğunu bilmiyorum” der; ek açıklamada Mabet inşasının yeniden başlaması ve ülkenin lanetinin kalkmasıyla ilişki kurar.

Yom Kippur elbette Tora’daki merkezi kappara günüdür; fakat sırf “bir gün” ifadesi geçtiği için Zeharya’nın sözünü zorunlu biçimde Yom Kippur’a eşitlemek filolojik kanıt değildir. Pasajın kendi bağlamı Yeoşua’nın arındırılması, Mabet’in yeniden kuruluşu, ülkenin suçunun kaldırılması ve ardından asma-incir ağacı altında güvenlik görüntüsüdür.

Bu ayette İsa’nın kendisini insanlığın günahı için kurban etmesi, çarmıh veya enkarnasyon hakkında hiçbir ifade yoktur. Hristiyan kefaret sistemi ayetin kendi kelimelerinden çıkmaz.

Bu pasaj Hristiyan vekâleten kefaret öğretisini kuruyor mu?

Hayır. Zeharya 3–6’da Tanrı’nın beden alması, bütün insanlığın ahlaki suçunun tek bir kişiye aktarılması, bu kişinin kanının zorunlu ödeme olması veya ona iman edenlerin bağışlanması biçiminde bir sistem yoktur. Pasaj Mabet, Başkohen, Zerubbabil/Tsemakh, ülkenin arındırılması ve İsrael’in güvenliği etrafında ilerler.

Tora ve Yehezkel kişisel ahlaki sorumluluğu korur; Hazal ise ayrıca tsadiklerin ölümü ve acısı için gerçek kappara dili kullanabilir. Bunları birbirine karşı kullanmamak gerekir. Yahudi sisteminde başkasının erdemi veya acısı ilahi merhametle ilişkili olabilir; fakat Hristiyanlığın Tanrı-insan, zorunlu çarmıh ve yalnız İsa’ya imanla kurtuluş yapısı bundan çıkmaz.

Altın buzağı olayında Moşe halk için aracılık eder; Aşem ise “Kim Bana karşı günah işlediyse onu kitabımdan sileceğim” diyerek günah sahibinin sorumluluğunu korur. Bu, Yahudi kefaret düşüncesinin temel sınırlarından biridir.

(Moşe) Ertesi gün halka, “Korkunç bir günah işlediniz” dedi, “Şimdi Haşem’in huzuruna çıkacağım. Belki günahınızı bağışlatabilirim (İbranice: kefaret edebilirim). Sonra Haşem’e dönerek, “Çok yazık, bu halk korkunç bir günah işledi” dedi, “Kendilerine altın put yaptılar. Lütfen günahlarını bağışla, yoksa yazdığın kitaptan adımı sil.” Haşem, “Kim bana karşı günah işlediyse onun adını sileceğim” diye karşılık verdi, “Şimdi git, halkı sana söylediğim yere götür. Meleğim sana öncülük edecek. Ama zamanı gelince günahlarından ötürü onları cezalandıracağım.” Haşem halkı cezalandırdı. Çünkü Harun’a buzağı yaptırmışlardı. (Mısır’dan Çıkış 32:30-35)

Moşe’nin kendi silinmesini teklif etmesi, halkı için ne kadar ileri bir aracılık yaptığını gösterir. Aşem’in cevabı ise ahlaki hesabı sahibinde tutar: günah işleyen kişi kendi günahının hesabıyla karşılaşır. Yehezkel 18 de aynı kişisel sorumluluk ilkesini açıkça ifade eder.

Doğru kişi doğruluğunun, kötü kişi kötülüğünün karşılığını alacaktır. (Yehezkel 18:20)

Tanah’ın bağışlanma öğretisinin merkezi teşuvadır. Devarim 30 İsrael’in Aşem’e dönmesini ve ardından sürgünden toplanmasını; Yeşayahu 55:7 kötü kişinin yolunu bırakıp Aşem’e dönmesini ve bol bağışlanmasını anlatır. Tehillim 51 de kırık ve pişman yüreğin değerini vurgular.

Bu kaynaklar korban sistemini geçersiz kılmaz; fakat bağışlanmayı “Tanrı ancak gelecekte ölecek ilahi bir insanın kanını görürse affedebilir” ilkesine de indirgemez. Zeharya’daki Tsemakh metni Hristiyan çarmıh öğretisini değil, İsrael’in Mabet ve krallık düzeninin yenilenmesini anlatır.

Gelecekteki korbanlar hakkında ne söylenebilir?

Zeharya’nın Mabet merkezli kurtuluş resmi, Yehezkel 40–48’deki gelecek Mabet görümüyle birlikte okunduğunda Hristiyan “İsa tek ve son kurbandır; korbanların Tanrısal işlevi sona ermiştir” iddiasıyla gerçek bir gerilim oluşturur. Yehezkel’in geleceğinde korbanot, kohenlik, Şabat ve bayram hizmetleri vardır.

Fakat burada eski hatayı tekrar etmemek gerekir: Yehezkel 40–48’deki nasiyi tartışmasız biçimde nihai Maşiah kabul edip “Maşiah kesin günah işleyecek” sonucu çıkarılamaz. Raşi Yehezkel 45:17’de nasi için Kohen Gadol yorumunu verir ve ayrıca kral görüşünü aktarır. Belirleyici metinsel nokta, kişinin kimliği üzerine gereksiz kesinlik kurmak değil, gelecekte korban sisteminin varlığının peygamberlikte açıkça korunmuş olmasıdır.

Sonuç

Zeharya 3 ve 6’daki Tsemakh, İsa’nın gizli adı değildir. Raşi ve Radak yakın tarihsel bağlamda Zerubbabil’i görür. Metsudat David gibi yorumcular Maşiah okuması verir. Malbim ve Abarbanel Zerubbabil ile onun soyundan gelecekte çıkacak Kral Maşiah arasında iki aşamalı bir yapı kurar.

Bu gerçek Yahudi yorum çeşitliliğinin tamamı aynı noktada Hristiyan iddiasını dışarıda bırakır: metin, Tanrı’nın beden almasını, İsa’yı, çarmıhı veya Hristiyan kefaret sistemini öğretmez. Tsemakh dili Kral David’in hanedanı, Mabet’in kuruluşu ve Yahudi Maşiah beklentisi içinde anlaşılır.

Bu nedenle misyoner iddia iki farklı adımı kanıtsız biçimde birleştirir: “Tsemakh bazı Yahudi kaynaklarda Maşiah’tır” doğrudur; “öyleyse Tsemakh İsa’dır” sonucu ise metinden çıkmaz. Maşiah kimliği, Tanah’ın Maşiah için verdiği görevlerin gerçekleşmesiyle sınanır.

Temel kaynaklar

Zeharya 3:8–10; 4:6–14; 6:9–15; Hagay 2:20–23; Yirmeyahu 23:5–6; 33:15–17; Ezra 5:2. Raşi, Radak, Metsudat David, Malbim ve Abarbanel, Zeharya 3:8 ve 6:12–13; Raşi, Zeharya 3:9.