2 Krallar 2:23–25, Tanah’a yöneltilen en yaygın ahlaki itirazlardan birinin merkezindedir. Olay çoğu zaman şöyle özetlenir: Küçük çocuklar, kel olduğu için Peygamber Elişa ile şakalaşmış; Elişa öfkelenerek onları lanetlemiş; Tanrı da iki ayı göndererek kırk iki çocuğu öldürmüştür. Bu anlatım, ayetin yüzeysel bir çevirisine dayanır. İbranice sözcüklerin kullanım alanı, olayın Beyt-El’de geçmesi, Eliyahu’nun hemen önce göğe yükselmesi, alayın toplu biçimde yapılması ve Talmud’un Elişa hakkındaki açık eleştirisi hesaba katıldığında metnin bundan çok daha karmaşık olduğu görülür.

Bu karmaşıklık, olayın sertliğini ortadan kaldırmaz. Metin gerçekten ağır bir yargı sahnesi anlatır. Ancak anlatılan şey, masum bebeklerin bir saç şakası yüzünden keyfi biçimde öldürülmesi değildir. Aynı şekilde, metindeki kişilerin kesin olarak yetişkin oldukları da İbranice metinden kanıtlanamaz. Güvenilir bir açıklama, ne metni karalamak için ayrıntıları silmeli ne de metni savunmak için sözcüklerin açık anlamını değiştirmelidir.

Ayetin İbraniceye Sadık Çevirisi

Oradan Beyt-El’e çıktı. Yolda yükselirken şehirden ne’arim ketannim çıktı; onunla alay ederek, “Yüksel, kel! Yüksel, kel!” dediler. Arkasına döndü, onları gördü ve HaŞem’in adıyla onları lanetledi. Bunun üzerine ormandan iki dişi ayı çıktı ve onlardan kırk iki yeladim’i parçaladı. Oradan Karmel Dağı’na gitti, oradan da Şomron’a döndü.

2 Krallar 2:23–25

Bu çeviride üç İbranice ifade özellikle korunmuştur: ne’arim ketannim, aleh kereah ve yeladim. Tartışmanın büyük bölümü bu sözcüklerin nasıl anlaşılması gerektiği üzerinde yoğunlaşır.

Metin Neyi Söyler, Neyi Söylemez?

Ne’arim Ketannim Gerçekten Ne Demektir?

Na’ar sözcüğünün yalnızca küçük çocuk anlamına gelmediği doğrudur. Tanah’ta Yosef on yedi yaşındayken na’ar olarak adlandırılır; savaşabilecek, hizmet edebilecek veya bir görev üstlenebilecek genç erkekler için de aynı sözcük kullanılabilir. Bu nedenle na’ar tek başına kişinin kesin yaşını belirlemez.

Ancak ayette yalnızca ne’arim denmez. İfade ne’arim ketannim, yani küçük veya genç ne’arim biçimindedir. Üstelik bir sonraki ayette aynı grup yeladim olarak adlandırılır. Bu nedenle yalnızca na’ar sözcüğünün yetişkinler için kullanıldığı örnekleri sıralayıp metindeki kişilerin kesinlikle yetişkin olduğunu söylemek doğru değildir.

Radak’ın yorumu bu noktada son derece açıktır. Radak, bazı yetişkinlerin na’ar olarak adlandırılabildiğini kabul eder; ardından bu ayetteki ne’arim grubunun ketannim, yani küçük veya genç olduğunu söyler. Dolayısıyla Radak’a bunlar gerçek çocuklar değildi biçiminde bir görüş atfedilemez.

Raşi ise Talmud’daki sözcük oyununu aktarır. Ne’arim, mitsvalardan boşaltılmış olmaları; ketannim ise inançlarının küçük olmasıyla ilişkilendirilir. Bu, sözcüklerin sözlük anlamını iptal eden bir çeviri değildir. Ahlaki durumlarını açıklayan bir deraş, yani yorum katmanıdır. Talmud’daki başka bir görüş, onların yaşça yetişkin olduklarını fakat küçük çocuklar gibi alçaldıklarını söyler. Böylece rabbinik gelenek içinde bile tek bir yaş okuması bulunmaz.

Yüksel, Kel! Basit Bir Saç Şakası Değildir

İbranice aleh kereah ifadesi çoğu çeviride Çık buradan, kel! biçiminde verilir. Ancak aleh sözcüğü yüksel veya yukarı çık anlamına gelir. Bu fiil, aynı bölümün başında Eliyahu’nun göğe yükselişini anlatmak için de kullanılır. Bu nedenle sözlerin yalnızca fiziksel görünüşle ilgili bir hakaret olmadığı anlaşılır.

Metzudat David’e göre gençler, Elişa’ya alaycı biçimde Eliyahu gibi göğe yükselmesini söylemektedir. Anlam şudur: Ustan yükseldi; sen de yüksel. Onun yerini dolduramazsın. Bu söz, Elişa’nın peygamberlik yetkisini ve Eliyahu’nun gerçek halefi olduğunu reddeden bir meydan okumadır. Yüksel sözü aynı zamanda kaybol, buradan git veya daha sert biçimde sen de ortadan kalk anlamı taşır.

Talmud, alayın arkasında ekonomik bir neden de bulunduğunu açıklar. Elişa, hemen önce Yeriho’nun bozuk suyunu iyileştirmiştir. Talmud’a göre bu gençler, daha önce uzak yerlerden iyi su taşıyarak geçim sağlıyorlardı. Şehrin suyu iyileşince gelir kaynakları ortadan kalkmış ve Elişa’yı kendilerini geçimsiz bırakmakla suçlamışlardı. Bu yorumda kel sözü, bizi ve bu yeri geçimden mahrum bıraktın anlamındaki bir kelime oyununa dönüşür.

İki yorum birbirini dışlamak zorunda değildir. Görünürde peygamberlik makamıyla alay edilmiş, bunun arkasında ise ekonomik çıkar kaybı bulunmuş olabilir. Böylece olay, birkaç çocuğun düşüncesiz şakasından çıkar; peygamberin otoritesini topluca reddeden ve yaptığı toplumsal iyiliğe kendi çıkarları zarar gördüğü için düşman olan bir grubun eylemine dönüşür.

Neden Beyt-El?

Olayın geçtiği yer rastgele değildir. Beyt-El, Yarovam tarafından Yeruşalayim’deki Mabed’e rakip bir ibadet merkezi haline getirilmiş ve altın buzağılardan biri buraya yerleştirilmiştir. 1 Krallar 12:28–33, bu düzenin siyasi kaygılarla kurulduğunu ve İsrael halkını Yeruşalayim’den uzaklaştırmayı amaçladığını anlatır.

Bununla birlikte şehirde peygamber öğrencilerinin de bulunduğu aynı bölümde belirtilir. Dolayısıyla Beyt-El’de yaşayan herkesin aynı inancı taşıdığı veya suçlu olduğu ileri sürülemez. Şehir, tam tersine, gerçek peygamberlik ile siyasi amaçla kurulmuş ibadet düzeninin karşı karşıya geldiği bir alan olarak görünür.

Elişa’nın Beyt-El’e gelişi yalnızca bir yolculuk değildir. Eliyahu’nun ruhunun onun üzerinde olduğu daha önce peygamber öğrencileri tarafından kabul edilmiştir. Beyt-El’den çıkan kalabalığın Yüksel! diye bağırması, bu halefliği reddeden kamusal bir meydan okumadır. Ayıların kırk iki kişiye saldırması, grubun iki veya üç küçük çocuktan oluşmadığını da gösterir. Metin, şehirden çıkan büyük bir topluluğu tasvir eder.

Ayılar Onları Öldürdü mü?

2 Krallar 2:24’te kullanılan fiil vatevakka’na biçimindedir ve kökü b-k-a, yani yarmak veya parçalamaktır. Aynı kök bir duvarın, toprağın, odunun veya bedenin yarılması için kullanılabilir. Bu nedenle yırttılar, parçaladılar veya ağır biçimde yaraladılar çevirileri mümkündür.

Ayet, kırk iki kişi öldü demez. Bu ayrıntı önemlidir; çünkü bazı anlatımlar metinde bulunmayan ölüm sonucunu kesin bilgi gibi sunar. Fakat ters yöndeki savunma da doğru değildir. İki dişi ayının kırk iki kişiyi parçalaması son derece ağır, muhtemelen ölümcül bir saldırıdır. Metin, bütün yaralıların son durumunu bildirmediği için ne tamamının öldüğü ne de hayatta kaldığı kesin olarak söylenebilir.

Talmud’un olaydan söz ederken tinokot ve yeladim ifadelerini kullanması, rabbinik hafızanın bunu ciddi bir ölüm veya yok oluş sahnesi olarak değerlendirdiğini gösterir. Bu nedenle sözcük seçimi, olayın ahlaki ağırlığını ortadan kaldırmak için kullanılmamalıdır.

Neden İki Dişi Ayı?

Tanah’ta dişi ayı, özellikle yavruları elinden alınmışsa, kontrol edilmesi güç ve ölümcül öfkenin simgesidir. Hoşea 13:8’de Tanrısal yargı, yavrularını yitirmiş dişi ayıya benzetilir. Mişle 17:12’de ise yavruları alınmış dişi ayıyla karşılaşmanın ahmakla karşılaşmaktan daha güvenli olduğu söylenir. Bu imgeler, ayının rastgele seçilmiş bir hayvan olmadığını gösterir.

Vayikra 26:22’de antlaşmaya sürekli karşı gelmenin sonuçları arasında yabanıl hayvanların çocukları alması ve yolları ıssızlaştırması sayılır. Krallar Kitabı, Kuzey İsrael Krallığı’nın antlaşmadan uzaklaşmasını ve bunun tarihsel sonuçlarını anlatır. Beyt-El’deki ayı sahnesi bu antlaşma yargısı dilinin küçük ölçekte görünür hale gelmesi olarak okunabilir.

Talmud, ayıların ve ormanın ortaya çıkışını mucize veya mucize içinde mucize olarak tartışır. Bu tartışmanın amacı doğal tarih bilgisi vermek değil, olayın sıradan bir hayvan saldırısı olarak görülmediğini göstermektir. Anlatıda yabanıl doğa, peygamberlik makamına karşı yürütülen meydan okumanın yargı aracına dönüşür.

Kırk İki Sayısının Anlamı

Talmud, kırk iki kişiyi Balak’ın İsrael’i lanetletmek amacıyla sunduğu kırk iki kurbanla ilişkilendirir. Bu açıklama, gençlerin kişisel suçunu ortadan kaldıran mekanik bir sayı hesabı değildir. Aggadik düşüncede iyi veya kötü niyetle yapılan güçlü bir eylemin tarih içinde karşılık doğurabileceği anlatılır. Balak’ın kurban sunma eylemi biçimsel olarak değer taşımış, fakat amacı lanet olduğu için bu amaç da sonuç üretmiştir.

Bu yorum, olayın yalnızca Elişa ile bir grup genç arasındaki kişisel çatışma olmadığını gösterir. Sahne, İsrael’e yöneltilen eski lanet iradesi, Beyt-El’deki antlaşma ihlali ve peygamberlik makamına karşı çıkışın birleştiği bir yargı anlatısı olarak okunur. Bununla birlikte bu aggadik bağlantı, Elişa’nın davranışını otomatik olarak kusursuz hale getirmez.

Talmud Elişa’yı Haklı mı Bulur?

Hayır. Olay hakkındaki en önemli ve çoğu savunmada özellikle gözden kaçırılan nokta budur. Sotah 47a, Elişa’nın hayatında üç kez hastalandığını ve hastalıklardan birinin ayıları çocuklara karşı kışkırtmasının cezası olduğunu söyler. Rabbinik gelenek, gençlerin davranışını suçlu görürken Elişa’nın verdiği karşılığı da ölçüsüz bulur.

Bu hüküm, Yahudi yorumunun metni aklamak için peygamberi ahlaki eleştirinin dışında bırakmadığını gösterir. Peygamberlik, ahlaki yanılmazlık değildir. Tanah’ta peygamberler ve krallar, görevleri ne kadar yüce olursa olsun, yanlışları nedeniyle yargılanabilir. Bir mucizenin gerçekleşmesi veya bir lanetin etkili olması, eylemin ölçüsünün bütünüyle onaylandığı anlamına gelmez.

Elişa’nın karşısındaki grup masum değildir. Peygamberlik makamını aşağılamış, kamusal iyiliğe kendi çıkarları zarar gördüğü için düşman olmuş ve topluca tehditkar bir tavır sergilemiştir. Buna rağmen Talmud, peygamberin elindeki gücü daha ölçülü kullanması gerektiğini öğretir. Suçun varlığı, verilen karşılığın her ölçüde doğru olduğu anlamına gelmez.

Tanrı Neden Buna İzin Verdi?

Metin, Elişa’nın lanetlediğini ve ardından ayıların çıktığını bildirir. Bu sıralama, olayın peygamberlik sözüyle bağlantılı olduğunu açıkça gösterir. Ancak Talmud’un Elişa’yı cezalandırılmış sayması, Tanrısal izin ile insanın ahlaki kusursuzluğu arasında ayrım bulunduğunu ortaya koyar.

Tanah’ta insan eylemleri gerçek sonuçlar doğurur. Peygamberin sözü de sıradan bir söz değildir; kutsal adla dile getirildiğinde tarihsel güç kazanır. Tam da bu nedenle sorumluluk daha büyüktür. Tanrısal güce yakınlık, kişinin daha az değil, daha fazla yargılanmasına yol açar. Elişa’nın laneti sonuç doğurmuş, fakat bu gücün sert kullanımı cezasız bırakılmamıştır.

Buradaki teolojik ders, peygamber ne yaparsa doğrudur değildir. Ders, kutsal gücün gerçek olduğu ve bu gücü kullanan kişinin ölçüden sapması halinde kendisinin de yargılandığıdır. Metnin sertliği, yalnızca alay eden grubun değil, peygamberin sorumluluğunu da görünür kılar.

Olayın Gerçek Anlamı

2 Krallar 2:23–25, kel bir adamla alay eden masum bebeklerin keyfi biçimde öldürülmesini anlatmaz. Metindeki kişiler bebek değildir; şehirden kalabalık halinde çıkan, Elişa’nın peygamberlik yetkisini küçümseyen ve rabbinik açıklamaya göre geçim çıkarları zarar gördüğü için ona düşman olan gençlerdir. Yüksel, kel! sözü, basit bir görünüş şakasından çok Eliyahu’nun göğe yükselişi üzerinden Elişa’ya yöneltilmiş bir yok olma ve meşruiyetini kaybetme çağrısıdır.

Bununla birlikte, metindeki kişilerin kesinlikle yetişkin olduklarını söylemek de doğru değildir. Düz anlam, genç veya küçük yaştaki bir grubu mümkün kılar; Radak da bunu kabul eder. Ayet onların tamamının öldüğünü açıkça söylemez, fakat saldırının son derece ağır olduğu tartışmasızdır.

Yahudi geleneğinin cevabı, olayı inkar etmek veya sözcükleri zorlamak değildir. Gençlerin suçunu bağlam içinde açıklar, peygamberlik makamına yönelik saldırının ciddiyetini gösterir ve aynı anda Elişa’nın aşırı sertliği nedeniyle cezalandırıldığını bildirir. Böylece pasaj, Tanrı’nın keyfi şiddetini değil, antlaşma ihlalinin, toplu ahlaki çöküşün ve kutsal gücün ölçüsüz kullanımının aynı sahnede yargılanmasını anlatır.

Kaynaklar

Kutsal Kitabınızı bilin!

Kutsal Kitabınızı bilirseniz, kimse inancınızı ve Tanrı ile olan bağlantınızı çalamaz.