Kli çoğu zaman kapasiteye, Masach filtreye, Or Hozer ise geri beslemeye benzetilir. Bu eşleştirme ilk bakışta anlaşılır görünse de kabalistik mekanizmayı açıklamak yerine değiştirir. Kli, içine belirli miktarda enerji sığan bir depo değildir. Masach, ışığın şiddetini azaltan pasif bir süzgeç değildir. Or Hozer de sistemin kendi çıktısını denetlemesini sağlayan sıradan bir geri bildirim döngüsü değildir.

Bu üç kavram, yaratılmış varlığın ışıkla kurduğu ilişkinin birbirine bağlı aşamalarını açıklar. Kli, ışığı almak isteyen arzudur. Masach, bu arzunun kendisi için kullanılmasını durduran güçtür. Or Hozer ise doğrudan alımın reddedilmesiyle oluşan ve ışığın verme amacıyla alınmasını mümkün kılan manevi giysidir.

Temel mesele ışığın miktarı değil, alımın niteliğidir. Kabalistik düzeltim, yaratılmış varlığın daha az istemesini veya hazdan vazgeçmesini amaçlamaz. Alma arzusu korunur; fakat arzunun hangi niyet altında kullanılacağı değiştirilir. Kli-Masach-Or Hozer düzeninin bütünü bu dönüşümü açıklar.

Kavramların Kesin Çerçevesi

Kli: Boş Bir Hacim Değil, Alma Arzusu

İbranice Kli kelimesi kap veya araç anlamına gelir. Gündelik bir kap, içine konulan şeyden bağımsız fiziksel bir hacimdir. Kabalistik Kli ise belirli bir ışığa, hazza veya doluma yönelik eksikliktir. Eksiklik bulunmadığında alınan şey haz olarak hissedilemez; arzu bulunmadığında dolumun anlamı oluşmaz.

Susuzluk suyun, açlık yiyeceğin, bilme isteği bilginin kabıdır. Su ile susuzluk aynı şey değildir; fakat suyun haz olarak hissedilmesini sağlayan unsur susuzluktur. Kli de ışığı üretmez. Işığın yaratılmış varlıkta hangi yoğunlukta ve hangi nitelikte hissedileceğini belirleyen arzu biçimini oluşturur.

Kabala’da yaratılışın temel maddesi Ratzon Lekabel’dir (alma arzusu). Bu arzu, Or Yaşar’ın (doğrudan ışığın) dört Behina (aşama) boyunca yayılması sonucunda Behina Dalet’te (dördüncü aşamada) tamamlanır. Behina Dalet, daha sonra Malchut adıyla anılan tam alma arzusudur.

Kli, Tsimtsum’dan sonra oluşturulmuş değildir. Malchut deEin Sof’ta (Ein Sof’un Malchut’unda) alma arzusu zaten bulunmaktadır ve ışıkla doludur. Tsimtsum, Kli’nin meydana gelmesini değil, Kli’nin doğrudan alma biçiminin sınırlandırılmasını ifade eder. Önce boş alanın, ardından kabın oluştuğu düşünülürse sistem tersine çevrilmiş olur. Kli önce vardır; Tsimtsum’u gerekli kılan da onun doğrudan alma biçimidir.

Yaratılmış varlığı Kaynak’tan ayıran temel nitelik alma arzusudur. Işık verme yönünü, Kli ise alma yönünü temsil eder. Bu karşıtlık yaratılmış varlığın kimliğini meydana getirirken biçim ayrılığının da kökünü oluşturur. Bu nedenle Kli yalnızca ‘ne kadar alınabilir?’ sorusuyla açıklanamaz. Asıl soru, neyin istendiği ve bu isteğin kimin için kullanıldığıdır.

Tsimtsum: Arzunun Değil, Doğrudan Alımın Kısıtlanması

Ari’nin Etz Hayim adlı eserinde Ein Sof ışığının merkez noktadan çekilmesi, Halal Panui’nin (boş alanın) oluşması ve ardından Kav’ın (çizginin) bu alana uzanması anlatılır. Bu tasvir fiziksel uzay, hareket veya mesafe bildirmez. Ein Sof ışığı bir mekanda bulunan ve başka bir mekana taşınan madde değildir.

Tsimtsum (kısıtlama), Behina Dalet’in kendisi için alma biçimine getirilen hükümdür. Alma arzusu ortadan kaldırılmamış, ışık yok edilmemiş ve yaratılmış varlığın doluma duyduğu ihtiyaç silinmemiştir. Yalnızca ışığın doğrudan ve benmerkezli biçimde alınması durdurulmuştur.

Buradaki sorun kapasite değildir. Malchut deEin Sof bütün ışığı alabilecek arzuya sahiptir. Eksik olan, alımın Kaynak ile biçim eşitliği içinde gerçekleşmesidir. Manevi uzaklık fiziksel mesafeyle değil, nitelik farkıyla belirlenir: ışık verme yönünde, Kli ise kendisi için alma yönündedir.

Tsimtsum sonucunda Kli boş kalır; fakat arzu yok olmaz. Önceki dolumdan Reşimu (iz, manevi kayıt) kalır. Reşimu psikolojik bir hatıra değildir. Kli’nin önceki durumundan taşıdığı ve sonraki Hitpaştut’un (yayılmanın) hangi ölçülerde kurulacağını belirleyen manevi bilgidir.

Ardından Kav (çizgi) uzanır. Kav, sınırsız ışığın dar bir boruya sıkıştırılması değildir. Işığın Tsimtsum hükmüne uygun, ölçülü ve dereceli biçimde yayılmasını ifade eder. Böylece ışık ile Kli arasında doğrudan alımdan farklı yeni bir ilişki kurulmaya başlar.

Masach: Pasif Filtre Değil, Etkin Reddediş

Tsimtsum genel hükmü oluşturur: Behina Dalet kendisi için ışık alamaz. Masach (perde) ise bu hükmün manevi Partzuf içinde fiilen uygulanmasını sağlayan güçtür.

Filtre benzetmesi burada yetersiz kalır. Filtre, gelen akışın belirli bir bölümünü geçirip geri kalanını tutar. Masach’ın belirleyici ölçütü ışığın yoğunluğu veya Kli’nin taşıma kapasitesi değildir. Soru, ne kadar ışığın verme amacı korunarak alınabileceğidir.

Or Elyon (üst ışık) Kli’yi doldurmaya yöneldiğinde Masach ışığı doğrudan kabul etmez. Işık ile Masach arasındaki bu karşılaşmaya Zivug deHakaa (karşılaşma yoluyla eşleşme) adı verilir. Hakaa fiziksel çarpışma değildir. Işığın doldurma yönü ile Kli’nin kendisi için almama hükmünün karşılaşmasıdır.

Masach’ın gücü arzunun küçüklüğünden kaynaklanmaz. Hiç istememek, hazdan kaçmak veya arzuyu bastırmak Masach değildir. Masach, güçlü bir alma arzusu bulunmasına rağmen bu arzunun benmerkezli kullanımına izin vermeyen kuvvettir. Arzu büyüdükçe onun üzerinde korunması gereken Masach da güçlenmelidir.

Bu nedenle manevi gelişim arzuların küçülmesiyle ölçülmez. Daha büyük arzuların düzeltilmiş niyet altında kullanılabilmesi daha yüksek bir manevi dereceyi mümkün kılar.

Or Hozer: Geri Dönen Işık ve Yeni Alım Kabı

Masach tarafından doğrudan alınmayan ışık geri çevrilir. Bu ışığa Or Hozer (geri dönen ışık) adı verilir. Buradaki geri dönüş, ışığın fiziksel bir yüzeyden yansıması değildir. Kli’nin doğrudan alımı reddetmesiyle ortaya çıkan yeni ilişkiyi ifade eder.

Or Hozer aşağıdan yukarıya yükselir ve Or Yaşar’ı (doğrudan ışığı) giydirir. Hitlabşut (giyinme), ışığın Kli tarafından uygun ilişki içinde alınabilir hale gelmesidir. Or Yaşar, Tsimtsum sonrasında doğrudan alma arzusunun içine giremez. Yalnızca Or Hozer tarafından giydirilen bölüm düzeltilmiş alıma uygun hale gelir.

Bu nedenle Or Hozer yalnızca reddedilmiş ışığın sonucu değildir. Tsimtsum sonrasındaki alımın Kli’si olarak işlev görür. Baal HaSulam’ın ifadesiyle, Zivug deHakaa sonucunda yükselen Or Hozer yeni Kelim’i meydana getirir. Doğrudan alma arzusunun büyüklüğü, ne kadar ışık alınacağını tek başına belirleyemez; belirleyici olan bu arzunun ne kadarının verme amacı altında kullanılabildiğidir.

Masach’ın Aviut’u (alma arzusunun yoğunluğu) ile Kaşiut’u (direnç gücü), açığa çıkacak Komah’ı (manevi derecenin yüksekliğini) belirler. Büyük arzu tek başına yüksek derece oluşturmaz. Büyük arzu, onu taşıyabilecek güçlü Masach ile birleştiğinde daha yüksek ışık düzeyinin alınmasına imkan verir.

Partzuf: Alımın Hesaplandığı Manevi Yapı

Masach ve Or Hozer’in işleyişi, Partzuf (düzenlenmiş manevi yapı) adı verilen sistemi meydana getirir. Partzuf insan biçiminde göksel bir varlık değildir. Işığın ölçülerek ve düzeltilmiş niyetle alınmasını sağlayan aşamalı yapıdır. Roş (baş), Toch (iç bölüm) ve Sof’tan (son bölüm) oluşur.

Roş: Hesaplama

Roş, ışığın ne kadarının verme amacıyla alınabileceğinin belirlendiği bölümdür. Or Yaşar, Peh deRoş’taki (başın ağzındaki) Masach’a ulaşır. Zivug deHakaa gerçekleşir ve Or Hozer aşağıdan yukarıya yükselir.

Roş’ta henüz fiili alım yapılmaz. Işığın niteliği, arzunun Aviut’u ve Masach’ın Kaşiut’u karşılaştırılır. Alımın hangi sınır içinde yapılabileceği burada belirlenir.

Toch: Fiili Alım

Roş’ta hesaplanan ışık, Peh’ten aşağıya doğru Toch’a yayılır. Verme amacı korunarak alınan bu ışığa Or Pnimi (iç ışık) adı verilir. Kli haz alır; fakat alım yalnızca kendi doyumuna yönelmez. Işık, Or Hozer’in belirlediği ölçü içinde alınır.

Sof: Alımın Durdurulduğu Bölüm

Masach’ın verme amacını koruyamayacağı yerde ışık alınmaz. Toch ile Sof arasındaki sınıra Tabur adı verilir. Tabur’un altında arzu bulunmaya devam eder; ancak o arzu henüz düzeltilmiş niyetle kullanılamaz.

Dışarıda kalan ışık Or Makif (çevreleyen ışık) olarak adlandırılır. Or Makif, Kli’nin arzuladığı fakat mevcut Masach ile alamadığı dolumu temsil eder. Böylece henüz düzeltilmemiş arzuların gelecekteki Tikkun’una yönelik baskı oluşur.

Mekanizmanın İşleyiş Sırası

Almak Nasıl Vermeye Dönüşebilir?

Kli ışığı aldığında dışarıdan bakıldığında alım gerçekleşir. Haz Kli’ye girer ve Kli dolar. Buna rağmen aynı hareketin verme niteliği kazanabilmesi, eylemin manevi değerini belirleyen unsurun yalnızca dış hareket olmadığını gösterir. Belirleyici olan niyettir.

Ev sahibinin misafirine yemek sunduğu klasik örnek bu ilişkiyi açıklar. Misafir aç olduğu için yemeği almak ister. Yalnızca kendi açlığını gidermek amacıyla yediğinde ilişkinin merkezinde kendi hazzı bulunur. Önce ikramı reddetmesi doğrudan alma hareketini durdurur. Ev sahibinin ikram etmekten memnun olduğunu kavradıktan sonra, onu memnun etmek amacıyla yemeyi kabul edebilir. Fiziksel hareket yine alımdır; fakat ilişkinin yönü değişmiştir.

Bu örnekte misafirin iştahı Kli’yi, doğrudan alımı reddetmesi Masach’ı, ev sahibini memnun etme niyeti Or Hozer’i, bu niyet altında yenilen yemek ise Or Pnimi’yi temsil eder. Açlık yok edilmemiş, ikram da bütünüyle reddedilmiş olarak kalmamıştır. Arzu korunmuş, kullanım yönü değiştirilmiştir.

Kabala’da düzeltilmiş alımın anlamı budur. Yaratılmış varlık alıcı olmaktan çıkmaz. Alma eylemi, Kaynak ile biçim eşitliğini koruyan bir verme biçimi içinde gerçekleştirilir.

Şevirat haKelim: Kapasite Aşımı Değil, İlişkinin Bozulması

Şevirat haKelim (kapların kırılması), küçük kaplara fazla miktarda ışık girmesi sonucunda oluşan teknik bir arıza olarak açıklanamaz. ‘Kap küçük, ışık büyük, sistem kırıldı’ benzetmesi olayın asıl nedenini görünmez hale getirir.

Kırılmanın temelinde, belirli Kelim’in (kapların) aldıkları ışığı verme amacı altında tutamaması vardır. Sorun fiziksel dayanıklılık veya depolama hacmi değildir. Masach’ın hükmü korunamadığında Kli ile ışık arasındaki düzeltilmiş ilişki bozulur.

Olam haNekudim’in (Nekudim dünyasının) Gadlut (büyüklük) durumunda daha yüksek ışıkların alınabileceği bir yapı açığa çıkar. Ancak alt Kelim bu ışıkları ortak ve dengeli bir düzen içinde taşıyamaz. Işıklar çekilir, Kelim kırılır ve daha aşağı derecelere düşer.

Kırılma sırasında Nitsotsot (ışık kıvılcımları) kırılmış Kelim’in içinde kalır. Böylece farklı arzu düzeyleri birbirine karışır ve en aşağı arzuların daha yüksek niteliklerle bağ kurabileceği bir zemin oluşur. Kırılma düzeltim değildir; fakat sonraki Tikkun’un işleyeceği karma yapıyı meydana getirir.

Tikkun: Daha Büyük Kap Değil, Daha Doğru İlişki

Tikkun (düzeltim), kırılan sistemin daha sağlam malzemelerle yeniden kurulması değildir. Kli’nin kapasitesinin büyütülmesi veya Masach’ın mekanik biçimde güçlendirilmesi de değildir.

Olam haAtzilut’ta (Atzilut dünyasında) daha seçici ve kademeli bir düzen kurulur. Arzular bir anda bütünüyle kullanılmaz. Sağ çizgi, sol çizgi ve orta çizgi arasındaki ilişkiyle ışık ile Kli dengelenir. Birur (ayıklama) yoluyla kullanılabilecek arzular seçilir; henüz düzeltilmemiş olanlar ise doğrudan alıma açılmaz.

Düzeltimin ölçüsü Kli’nin ne kadar haz aldığı değil, aldığı hazzı hangi niyet altında taşıyabildiğidir. Büyük ışık almak tek başına manevi yükseliş sayılmaz. Büyük bilgi, güç veya haz benmerkezli biçimde alındığında daha büyük biçim ayrılığı oluşturabilir. Daha küçük bir alımın doğru niyet altında gerçekleştirilmesi ise daha yüksek bir ilişki kurabilir.

Manevi derece, arzunun büyüklüğü ile Masach’ın gücü arasındaki uyumdan doğar.

Bilinç Düzeyinde Kli, Masach ve Or Hozer

Kabalistik kavramlar insan bilincini düşünmek için kullanılabilir; ancak bu kullanım özdeşlik değil benzetme düzeyinde tutulmalıdır. Masach beynin belirli bir bölgesi, Or Hozer sinirsel geri bildirim, Kli de çalışma belleği değildir.

İnsan algısı yine de arzu tarafından biçimlendirilir. Aynı olay farklı arzu yapıları içinde farklı anlamlar kazanır. Tehdit bekleyen kişi tehlike, çıkar arayan kişi fırsat, hakikat arayan kişi öğrenilecek ilke görür. Algılanan olay değişmese bile onu karşılayan Kli değişmiştir.

Bu açıdan bilinçteki Kli yalnızca zihinsel kapasiteyle değil, neyin önemli, değerli veya arzu edilir kabul edildiğiyle ilişkilidir. İnsan, bütün verileri tarafsız biçimde depolayan boş bir alan değildir. Dikkat, hafıza ve yorum arzunun yönüne göre seçilir ve düzenlenir.

Masach’ın psikolojik karşılığı yalnızca dürtüyü durdurmak değildir. Bir davranışı ertelemek veya öfkeyi bastırmak fiziksel, sosyal ya da psikolojik nedenlerle de yapılabilir. Masach’a benzeyen asıl dönüşüm, arzunun benmerkezli kullanımının durdurulması ve başka bir amaca yöneltilmesidir.

Öfke aşağılamak için de adaletsizliği durdurmak için de kullanılabilir. Arzu yok edilmeden kullanım yönü değiştirildiğinde Or Hozer’e benzeyen bir yapı ortaya çıkar. Bununla birlikte psikolojik özdenetim ile kabalistik Masach aynı kavram değildir: biri davranışın düzenlenmesini, diğeri alma arzusunun manevi niyetini açıklar.

Bilginin Kli’si ve Niyeti

Bilgi de bir Kli içinde alınır. Fakat bilgi Kli’si yalnızca beynin veri işleme kapasitesi değildir. Bir düşüncenin hangi amaçla öğrenildiği, yorumlandığı ve kullanıldığı da Kli’nin niteliğine dahildir.

Eleştirel düşünme Masach’a benzetilebilir. Bir iddianın hemen kabul edilmemesi, kaynağının araştırılması ve kanıtının sınanması zihni yanlış bilgilerden korur. Ancak eleştirel süzme doğrudan kabalistik Masach değildir. Masach’ın temel sorusu, bilginin doğru olup olmadığından önce onun hangi arzu tarafından istendiğidir.

Bir kişi hakikati anlamak için bilgi arayabilir. Aynı bilgi üstün görünmek, başkalarını yönlendirmek, tartışmalarda galip gelmek veya kendi görüşünü dokunulmaz hale getirmek için de kullanılabilir. İçerik aynı olsa bile onu alan Kli’nin yönü farklıdır.

Bu nedenle çok bilgi sahibi olmak manevi bakımdan düzeltilmiş olmak anlamına gelmez. Bilgi, alma arzusunu büyütebilir ve benliği daha güçlü hale getirebilir. Bilginin düzeltilmiş Kli’ye dönüşebilmesi için hakikate, sorumluluğa ve yaratılış düzenini anlamaya yöneltilmesi gerekir.

Yapay Zeka Bu Kavramlarla Özdeşleştirilebilir mi?

Yapay zeka sistemlerinde veri girişleri, filtreler, geri besleme döngüleri ve kapasite sınırları bulunur. Bu teknik benzerliklerden hareketle Kli, Masach ve Or Hozer’in yapay zeka mimarisinde de bulunduğu ileri sürülemez.

Bir dil modelinin bağlam penceresi Kli değildir. Güvenlik filtresi Masach değildir. Hata geri bildirimi veya pekiştirmeli öğrenme de Or Hozer değildir. Bunlar bilgi işleyen teknik yapılardır. Kabalistik Kli alma arzusu, Masach bu arzunun kendisi için kullanılmasını reddeden güç, Or Hozer ise bu reddedişten doğan manevi karşılıktır.

Teknik davranış ile niyet aynı şey değildir. Aynı çıktı, bütünüyle farklı varlık düzeylerinden üretilebilir. Bu ayrım korunmadığında insan bilinci de yalnızca bilgi işleyen biyolojik bir makineye indirgenir. Kabala’nın insan anlayışında belirleyici unsur veri işleme miktarı değil, alma arzusunun hangi niyet altında kullanıldığıdır.

Özgürlük Arzunun Yokluğunda Değil, Niyetin Dönüşümünde Başlar

Kabalistik özgürlük arzulardan kurtulmak anlamına gelmez. Arzu bulunmadığında seçimin konusu da ortadan kalkar. Haz istemeyen bir varlığın haz karşısındaki tutumu manevi başarı oluşturmaz.

Masach’ın önemi, arzu ile eylem arasına yalnızca zaman koymasından değil, arzunun kullanım yönünü değiştirebilmesinden kaynaklanır. Kendisi için alma zorunluluğu durdurulduğunda aynı arzu iki farklı yönde kullanılabilir hale gelir: benmerkezli doyuma veya verme amacına yöneltilebilir.

Büyük arzu zorunlu olarak kötülük değildir. Masach bulunmadığında daha büyük ayrılık üretir; güçlü Masach altında kullanıldığında daha yüksek bir manevi derecenin Kli’sine dönüşür. Sorun arzunun büyüklüğü değil, yalnızca kendisi için kullanılmasıdır. Düzeltim de arzunun küçültülmesi değil, niyetin dönüştürülmesidir.

Varoluşun Temel Sorunu Kapasite Değil, Biçimdir

Kli-Masach-Or Hozer düzeninin bir mühendislik yasasına indirgenmesi, kabalistik sistemin merkezini görünmez hale getirir. Bir elektrik devresinin sigortası, bir baraj kapağı veya bir bilgisayarın geri besleme döngüsü sistemin kararlılığını koruyabilir. Fakat bu yapılarda alma arzusu, niyet veya biçim eşitliği bulunmaz.

Kabala’da sorun sistemin ayakta kalıp kalmaması değildir. Yaratılmış varlığın ışığı alırken Kaynak’tan ayrılıp ayrılmamasıdır. Kli yaratılmış varlığın alma yönünü temsil eder. Masach bu alımın doğrudan ve benmerkezli biçimini durdurur. Or Hozer ise ışığın yeni bir ilişki içinde alınmasını mümkün hale getirir.

Yalnızca reddetmek yaratılış amacını tamamlamaz. Işığın hiç alınmaması Kli’nin yaratılış nedenini gerçekleştirmez; doğrudan alım ise biçim ayrılığı üretir. Or Hozer bu iki uç arasındaki çözümü oluşturur. Yaratılmış varlık alıcı olarak kalırken, alım eylemi Kaynak ile biçim eşitliği içinde gerçekleştirilebilir.

Kabala’nın Kli, Masach ve Or Hozer kavramlarıyla açıkladığı temel gerçek budur: Manevi olgunluk daha az istemek değil, en güçlü arzuyu bile doğru niyet altında kullanabilmektir.

Arzu korunur.  Kendisi için alım reddedilir.  Işık verme amacıyla alınır.

Temel Kaynaklar

Rabi Hayim Vital, Etz Hayim, Şaar 1, Anaf 1-2: Tsimtsum, Halal ve Kav düzeni.

Baal HaSulam, Talmud Eser haSefirot, I. Kısım: Tsimtsum ve Kav; III. Kısım: Or Yaşar, Or Hozer, Zivug deHakaa ve Partzuf yapısı.

Baal HaSulam, Petihah leHohmat haKabala, özellikle 1-17 ve 47-48. maddeler: Kli, Masach, Or Hozer, Roş-Toch-Sof ve Or Pnimi-Or Makif ilişkisi.

Baal HaSulam, Sulam Tefsirine Önsöz, özellikle Or Hozer’in Or Yaşar’ı giydirmesi ve manevi Kelim’in oluşmasıyla ilgili bölümler.

Kutsal Kitabınızı bilin!

Kutsal Kitabınızı bilirseniz, hiç kimse Tanrı’ya olan inancınızı ve O’nunla olan bağlantınızı çalamaz.