Sanhedrin 98, “Rabbi evinin cüzzamlısı”

Sanhedrin 98, Maşiah’ın resmî adını bildiren bir kayıt değil, kurtuluşun niteliğini açan bir agada bütünüdür. Bölümde Maşiah için birden fazla ad önerilir; ayrıca onun hastalar arasında oturup sargılarını tek tek değiştirdiği ayrı bir sahne anlatılır. Bu iki metin, Maşiah’ın acıyı görmezden gelmeyen, her an görevine hazır bulunan ve İsrael’in kurtuluşunu gerçekleştirecek insan kral olduğunu farklı imgelerle anlatır. Hiçbirinde İsa’nın adı geçmez; tanrısal bir Mesih, çarmıh yoluyla kefaret veya iki geliş öğretisi kurulmaz.

Misyoner yorum, Sanhedrin 98b’de Yeşayahu 53:4’ün anılmasını tek başına yeterli sayarak şu sonuca ulaşır: Rabbiler Yeşayahu 53’ü Maşiah hakkında okumuş, dolayısıyla İsa’nın acı çekerek insanlığın günahlarını üstlendiğini kabul etmiştir. Bu çıkarım metnin hem edebî yapısını hem de Yahudi yorum yöntemini bozar. Gemara’nın yaptığı şey, bir ayetin bir bölümünü Maşiah için kullanılan bir ada veya niteliğe bağlamaktır. Bir ayetin deraş yoluyla Maşiah’a uygulanması, bölümün tamamının Hristiyan teolojisiyle okunmasını gerektirmez.

Sanhedrin 98a ile 98b iki ayrı anlatıdır

Önce metinlerin birbirinden ayrılması gerekir. Sanhedrin 98a’da Rabbi Yehoşua ben Levi, Eliyahu’ya Maşiah’ın ne zaman geleceğini sorar. Eliyahu onu Maşiah’ın kendisine yönlendirir. Maşiah, Roma kentinin kapısında yoksullar ve hastalık çekenler arasında oturmaktadır. Diğerleri sargılarının hepsini birden açıp bağlarken o, bir sargıyı açar ve hemen yeniden bağlar. Gemara gerekçeyi açıklar: Çağrıldığı anda gecikmemek için kendisini hiçbir an bütünüyle hazırlıksız bırakmaz.

Rabbi Yehoşua ben Levi, “Ne zaman geleceksin?” diye sorduğunda Maşiah “Bugün” cevabını verir. Gün geçip de kurtuluş gerçekleşmeyince Eliyahu, cevabın Tehillim 95:7’nin tamamıyla anlaşılması gerektiğini açıklar: “Bugün, O’nun sesini dinlerseniz.” Buradaki vurgu takvim hesabı değil, sürekli hazır bulunan kurtuluş ile insanın Haşem’in sesine cevap verme sorumluluğu arasındaki ilişkidir.

Sanhedrin 98b’de ise başka bir tartışma yürütülür: “Maşiah’ın adı nedir?” Şila okulunun öğrencileri Şilo, Yannay okulunun öğrencileri Yinnon, Hanina okulunun öğrencileri Hanina der. Başkaları Menahem ben Hizkiyahu adını önerir. Rabbiler ise hivvara de-vei Rabbi, “Rabbi’nin evinin cüzzamlısı” adını kullanır ve Yeşayahu 53:4’ü getirir. Hastalar arasındaki sargı sahnesi 98a’dadır; “Rabbi’nin evinin cüzzamlısı” adı ise 98b’dedir. Bunları tek bir tarihsel biyografi gibi birleştirmek Gemara’nın düzenini bozar.

Maşiah’ın adları neden birbirinden farklıdır?

Şilo, Yinnon, Hanina ve Menahem aynı kişinin resmi adını belirlemek için yarışan dört tarih belgesi değildir. Gemara’nın kelime örgüsü, adların deraş yoluyla üretildiğini açıkça gösterir. Şila okulu kendi öğretmeninin adına benzeyen Şilo kelimesini Bereşit 49:10’dan; Yannay okulu Yinnon kelimesini Tehillim 72:17’den; Hanina okulu Hanina çağrışımını Yirmeyahu 16:13’ten çıkarır. Menahem ise “teselli eden” anlamıyla Eha 1:16’ya bağlanır.

Bu yapı, Gemara’nın “Doğumunda hangi ad verilecektir?” sorusundan daha derin bir şey sorduğunu gösterir. Tanah’ta isim yalnız ayırt edici bir etiket değildir; görev, nitelik ve kaderi yoğunlaştırabilir. Maşiah için önerilen adlar da kurtuluşun farklı yönlerini dile getirir: yönetimin Yehuda’ya dönüşü, adının ve etkisinin sürmesi, ilahî lütuf, yıkımdan sonra teselli ve İsrael’in acısıyla yüzleşme.

Bu adların birbirini dışlayan resmi kimlikler olarak değil, Maşiah’ın görevini farklı açılardan açan nitelemeler olarak okunması Gemara’nın çok sesli yapısını korur. Her okul, kurtarıcının görevinde öne çıkan başka bir yönü kendi adı ve seçtiği ayet aracılığıyla görünür kılar. Bu nedenle adların çeşitliliği, Maşiah’ın bir “kolektif bilinç olayı” olduğu anlamına gelmez. Maşiah Yahudi kaynaklarında gerçek bir kişidir; adlar bu kişinin görevini farklı açılardan tasvir eder.

“Rabbi’nin evinin cüzzamlısı” ne anlama gelir?

Aramice hivvara de-vei Rabbi ifadesi, Gemara’nın Yeşayahu 53:4’teki hastalık ve vurulmuşluk dilinden oluşturduğu agadik bir addır. De-vei Rabbi, Rabbi’nin evi veya çevresi anlamına gelir; metin burada Rabbi Yehuda HaNasi’nin evinde yaşamış, kimliği bilinen belirli bir öğrencinin biyografisini vermez. Böyle bir tarihsel kişiyi metne yerleştirmek için Gemara’nın söylemediği ayrıntılar eklemek gerekir.

Ayetin seçilmesinin nedeni açıktır: Maşiah’ın kurtuluş görevi İsrael’in yarasından uzakta yürütülmez. Sanhedrin 98a onu hastalık çekenlerin arasında, 98b ise acı ve yanlış değerlendirilme diliyle adlandırır. Kurtarıcı, halkın ıstırabına dışarıdan bakan ayrıcalıklı bir hükümdar değildir. Galutun yükünü bilen, gecikmeye tahammül etmeyen ve çağrıldığı anda harekete geçmeye hazır kişidir.

Bununla birlikte Gemara, Maşiah’ın başkalarının günahı için öldüğünü söylemez. Metinde ölüm, kan, insan kurbanı, çarmıh, diriliş veya günahın hukuken başka bir kişiye aktarılması yoktur. Yeşayahu 53:4, burada bir adın ve niteliğin deraş kaynağıdır. Ayetin kullanılması, Hristiyan kefaret öğretisinin Talmud’a girdiğini göstermez.

Bir ayetin Maşiah’a uygulanması bütün bölümün peşatını değiştirmez

Rabbinik yorum aynı ayeti farklı bağlamlarda ve farklı anlam katmanlarında kullanabilir. Peşat, metnin kendi tarihsel ve edebî bağlamındaki temel anlamıdır; deraş ise ayetin kelimelerinden yeni bir ahlaki, hukuki veya mesihsel ilişki kurabilir. Deraş, peşatı iptal etmek zorunda değildir.

Yeşayahu 52:13–53:12 bunun açık örneklerinden biridir. Raşi, “Kulum başarıya ulaşacak” sözündeki kulu Yaakov’un evi, yani İsrael olarak açıklar; peygamberin topluluğu tek kişi gibi anlatabildiğini özellikle belirtir. Radak da bölümün ana çizgisini İsrael’in uluslar arasında çektiği acılar ve sonunda tanınması üzerinden okur. Buna karşılık bazı rabbinik metinler bölümdeki belirli sözleri erdemli kişilere veya Maşiah’a uygular. Bu kullanımların varlığı, bölümün İsa’nın tanrısallığını ve onun ölümünün insanlığın günahlarına kefaret olduğunu öğrettiği sonucunu doğurmaz.

Sanhedrin 98b’den çıkarılabilecek kesin sonuç sınırlıdır: Rabbiler, Yeşayahu 53:4’ün acı çeken ve yanlış değerlendirilen kul imgesini Maşiah’ın adlarından birini açıklamak için kullanmıştır. Metnin söylemediği sonuçları ona yüklemek, Yahudi kaynağını açıklamak değil, sonradan oluşmuş bir teolojiyi geriye taşımaktır.

Yahudilikte Maşiah’ın ölçüsü

Agadadaki imgeler, Maşiah’ın kimliğini belirleyen halahik ölçülerin yerine geçmez. Rambam, Mişne Tora, Krallar ve Savaşları 11’de Maşiah’ı David Hanedanı’ndan çıkacak insan kral olarak tanımlar. Bu kral Yazılı ve Sözlü Tora’ya bağlı yaşayacak, İsrael’i Tora yoluna döndürecek, Tora düzenindeki gedikleri onaracak ve Haşem’in savaşlarını yürütecektir. Bu aşamada kişi muhtemel Maşiah sayılır.

Görevini başarıyla tamamlayıp Bet HaMikdaş’ı yerinde kurar ve İsrael’in sürgünlerini toplarsa kesin Maşiah olduğu anlaşılır. Rambam ölçüyü kişinin söylediği sözlere, gerçekleştirdiği mucizelere veya takipçilerinin inancına değil, Tora’nın dünyada gerçekleşmesini istediği tarihsel sonuçlara bağlar. Görevi tamamlamadan öldürülen kişi, Tora’nın vaat ettiği Maşiah değildir.

Bu ölçüler Sanhedrin 98’in de sınırını belirler. Hastalar arasında oturan, acıyı taşıyan ve her an çağrılmaya hazır bulunan figür; tanrısal bir varlık, kurban edilen bir beden veya Tora’yı aşan yeni bir dinin kurucusu değildir. O, David soyundan gelecek, İsrael’i ve dünyayı Haşem’in egemenliği altında düzeltecek insan kraldır.

Sargıları tek tek bağlamanın gerçek dersi

Sanhedrin 98a’nın en güçlü ayrıntısı, Maşiah’ın sargılarını tek tek değiştirmesidir. Gemara bu davranışın anlamını kendisi verir: Kurtuluş çağrısı geldiğinde gecikmemek. Gemara bu sahneyi Lurianik kıvılcım öğretisiyle açıklamaz.

İmge, acı ile hazırlığın aynı kişide birleşmesini gösterir. Maşiah yaralı dünyanın dışında değildir; fakat yara onu edilgen hale getirmez. Bir yandan hastalar arasındadır, öte yandan her an ayağa kalkabilecek biçimde davranır. Kurtuluşu beklemek, tarihten kaçmak veya yalnız geleceği düşünmek değildir. Haşem’in çağrısına cevap verecek durumda kalmaktır.

“Bugün, O’nun sesini dinlerseniz” sözü de aynı yapıyı tamamlar. Maşiah’ın hazır oluşu İsrael’in sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Kurtuluş yalnızca dışarıdan gelecek bir müdahale değil, Haşem’in sesine dönme çağrısıdır. Fakat bu dönüş, Maşiah’ı sembolik bir bilinç durumuna indirgemez. İnsanların teşuvası ile tarih içinde görev yapacak gerçek Maşiah birbirini tamamlar.

Sonuç

Sanhedrin 98a ve 98b, Maşiah’ın iki temel niteliğini görünür kılar: İsrael’in acısıyla birlikte bulunmak ve kurtuluş görevi için sürekli hazır olmak. Farklı adlar onun resmi kimliğini gizleyen şifreler değil, görevini açan deraşik nitelemelerdir. “Rabbi’nin evinin cüzzamlısı” da Yeşayahu 53:4’ün acı ve yanlış değerlendirilme dilinden türetilen bu adlardan biridir.

Bu metin İsa’dan söz etmez. İsa’nın tanrısallığını, insanlığın günahları için ölümünü, çarmıhı veya ikinci gelişi öğretmez. Sanhedrin’in Maşiah’ı, Yahudiliğin bütün kaynak mimarisi içinde anlaşılır: David Hanedanı’ndan gelecek, Tora’ya bağlı yaşayacak, İsrael’i toplayacak, Bet HaMikdaş’ı kuracak ve Haşem’in birliğinin dünyada tanınmasına öncülük edecek insan kral.

Temel kaynaklar

Sanhedrin 98a–b; Tehillim 95:7; Bereşit 49:10; Tehillim 72:17; Yirmeyahu 16:13; Eha 1:16; Yeşayahu 52:13–53:12; Raşi, Yeşayahu 52:13 ve 53:3; Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Melakhim uMilhamotehem 11–12.