Özet video yazının sonunda sunulmuştur.
Adam ve Havva’dan Babel’e — İnsan, Ayrılık ve Panim be-Panim’in İlk Biçimleri
Giriş
Birinci yazıda yaratılışın varlık omurgasını kurmuştuk. Işığın karanlıktan ayrılması, üst ve alt suların ayrılması, toprağın görünür hale gelmesi, ürün vermenin ayrımdan sonra başlaması, yağmurun henüz gelmemesi ama yerden sisin yükselmesi, Tora’nın baştan itibaren şu yasayla işlediğini göstermişti: başlangıçtaki karışım ya da örtük birlik nihai değildir; gerçek üretkenlik ancak farklar kurulduktan ve doğru ilişki çevrimi açıldıktan sonra doğar. Şimdi aynı yasanın insan düzeyindeki ilk ve en açık biçimine geliyoruz.
Adam ve Hava anlatısı, kozmik ayrımın insan varlığında nasıl içkin hale geldiğini ve erkek–dişi bütünlüğün nasıl örtük birliktelikten bilinçli, karşılıklı ve verimli birliğe doğru ilerlediğini gösterir.
Bu yazıda üç büyük parça üzerinde duracağız. Birincisi Bereşit 1:27 ve Bereşit 5:2 hattıdır; burada insanın erkek ve dişi olarak tek bir “Adam” bütünlüğü içinde yaratıldığı söylenir. İkincisi Bereşit 2:18–25 hattıdır; burada “adamın yalnız olması iyi değildir” cümlesiyle başlayan, ayrım ve bağ kurma ile tamamlanan süreç anlatılır. Üçüncüsü Eden ve Babel anlatılarıdır; burada da yine başlangıçtaki birlik, ayrılık ve daha yüksek yönelim yasası insan ve insanlık tarihinde ilk kez genişlemektedir.
Erkek ve dişi yarattı onları: ilk bütünlük
Bereşit 1:27’de metin şöyle der: “Tanrı insanı kendi suretinde yarattı; onu Tanrı’nın suretinde yarattı; erkek ve dişi olarak yarattı onları.” Bu ayet birkaç açıdan belirleyicidir. Birincisi, insan tek başına bir cinsiyet biçimi olarak tanıtılmaz. Tora, insanı açıklarken erkek ve dişiyi birlikte söyler. İkincisi, insanın “Tanrı’nın suretinde” yaratılması ile erkek–dişi yaratılması aynı ayet içinde ardışık biçimde gelir. Yani erkek ve dişi olmak burada ikincil bir biyolojik ayrıntı değil; insanın/adamın suret yapısının bir parçasıdır.
Bu ayetin Türkçe anlamı açıkça şudur: Tora’ya göre adam/insan, yalnız erkeğin adı değildir; yalnız kadının adı da değildir. İnsan/adam, erkek ve dişi kutupları birlikte taşıyan bir yapıdır. Fakat bu ayet, bu yapının ilişki biçimini henüz açıklamaz. Burada ontolojik bütünlük söylenir; fakat bu bütünlüğün ilişki içinde nasıl açılacağı sonraki bölümde gösterilir. Başka deyişle, Bereşit 1:27 bir sonuç değil, başlangıç beyanıdır.
Bereşit 5:2 bu noktayı daha da netleştirir: “Erkek ve dişi yarattı onları; onları kutsadı ve yaratıldıkları gün onların adını Adam koydu.” Buradaki çoğuldan tekil ada geçiş belirleyicidir. İki ayrı varlıktan söz ediliyor gibi görünür; ama isim tekildir. “Onların adını Adam koydu.” Tora burada erkek ve dişiyi iki ayrı varlık merkezi değil, tek insan/adam bütünlüğünün iki kutbu olarak sunar. Bu nedenle Adam adı yalnız erkeğe ait bir ad değil; erkek ve dişinin birlikte oluşturduğu bütünlüğün adıdır.
Bu iki ayetin birlikte okunmasından çıkan ilk hüküm şudur: Tora’da erkek ve dişi sonradan rastgele bir araya gelen iki varlık değildir. Başlangıçtan itibaren insan denilen bütünlük, bu iki kutbu içerir. Fakat bu ilk bütünlük henüz bilinçli, karşılıklı ve yüz-yüze kurulmuş birlik değildir. O, varlık bakımından çekirdektir. İlişki biçimi henüz açılmamıştır.
Adamın yalnız olması neden iyi değildir?
Bereşit 2:18’de metin şöyle der: “Tanrı dedi: Adamın yalnız olması iyi değildir; ona kendisine uygun bir yardımcı yapayım.” Bu cümle tarih boyunca çoğu zaman yalnız sosyal yalnızlık, eş ihtiyacı veya duygusal eksiklik düzeyinde okunmuştur. Fakat metnin önceki ayetlerle bağı düşünüldüğünde bunun daha derin olduğu görülür. Çünkü daha önce zaten insanın/adamın erkek ve dişi olarak yaratıldığı söylenmişti. O halde burada “yalnız” olma ne demektir?
Bu yalnızlık, basitçe yanında başka bir bedenin bulunmaması değildir. Bu, insanın kendi varlık bütünlüğünün henüz karşılıklı ilişki biçiminde açılmamış olmasıdır. Tora burada şunu söyler: örtük bütünlük yetmez. İnsan, kendi bütünlüğünü ancak öteki karşısında, ilişkisel düzen içinde ve yönelmiş birlik halinde yaşayabildiğinde tamamlanır. Bu yüzden “yalnız olması iyi değildir” cümlesi, insanın metafizik ve ilişkisel eksikliğini bildirir.
Buradaki “kendisine uygun yardımcı” ifadesi de dikkatlice anlaşılmalıdır. Yardımcı, alt düzey bir destekçi değildir. “Kenegdo” ifadesi, karşısında duran, ona denk, ona uygun, ona doğru karşılık olan anlam katmanını taşır. Yani burada pasif bir ek değil, ilişkisel tamamlayıcı kutup söz konusudur. Bu nedenle ayet, insanın başka biriyle doldurulacak boşluk değil; kendisine karşı duran ama ondan kopuk olmayan bir yüz aracılığıyla tamamlanacağını söyler.
Hayvanların getirilmesi: neden önce bu sahne gelir?
Bereşit 2:19–20’de ayetler, hayvanların adamın önüne getirildiğini ve adamın her birine ad verdiğini anlatır. Ardından şu cümle gelir: “Ama adam için kendisine uygun bir yardımcı bulunmadı.” Bu sahne gereksiz gibi görülebilir; oysa çok önemlidir. Çünkü Tora burada şunu gösterir: insanın eksiği, sadece “yanında başka canlı olsun” türünden bir eksik değildir. Hayvanlar da canlıdır, yanındadır, adam onlara isim verir. Fakat onların hiçbiri “kenegdo” değildir. Yani insanın ihtiyacı herhangi bir öteki değil; kendi varlık yapısına karşılık gelen ötekidir.
Bu nokta çok güçlüdür. Tora burada insan ilişkisini yalnız biyolojik eşleşme mantığına indirmez. İnsan, kendi dilini, kimliğini, isim verme yetkisini ve içsel biçimini paylaşabileceği bir karşılık arar. Hayvanlarla arasındaki fark, tür farkı olmanın ötesinde, varlık yapısındaki farktır. Onlar ilişki kuracağı çevredir; ama yüz yüze birlik kuracağı karşılık değildir. Böylece Tora, insanın ihtiyacının “başka bir canlı” değil, “kendi hakikatini karşısında tanıyabileceği bir yüz” olduğunu ilan eder.
Tzela: kaburga mı, yan mı?
Bereşit 2:21–22’de ayetler şöyle der: “Tanrı adamın üzerine derin bir uyku düşürdü ve o uyudu. Onun tzelalarından birini aldı ve yerini et ile kapattı. Tanrı adamdan aldığı tzela’yı bir kadına dönüştürdü ve onu adama getirdi.” Buradaki “tzela” kelimesi gelenek içinde çoğu zaman “kaburga” olarak çevrilmiştir. Fakat metnin iç yapısı ve klasik yorum geleneği açısından burada “yan” ya da “taraf” anlamı en az “kaburga” kadar güçlüdür.
Bu kelimenin önemi büyüktür. Çünkü eğer metin yalnız küçük bir kemik parçasının çıkarılması gibi okunursa, anlatının varlık yapısını anlatan derinliği kaybolur. Oysa Tora’nın önceki ayetleri, insanın erkek ve dişi olarak tek bütünlük halinde yaratıldığını zaten söylemişti. Bu nedenle burada olup biten, bir eksik kemiğin tamamlanması değil; örtük bütünlük içindeki dişil kutbun görünür, bağımsız ve ilişkiye elverişli biçimde açılmasıdır.
Bu yüzden “Tanrı kadını adamdan aldı” cümlesi kaba bir çıkarma işlemi, bir ameliyat değildir. Daha doğru söylemek gerekirse, adamın içinde örtük halde bulunan dişil yüz görünür ve bağımsız ilişki kutbu haline getirilir. Böylece ilk bütünlük, ilişki kurulabilecek iki yüz haline gelir. Bu, üst ve alt suların ayrılmasıyla aynı kozmik mantığın insan bedenine ve insan varlık bilimine çevrilmiş halidir.
“Bu kez kemiklerimden kemik”: Tanıma neden ayrımdan sonra gelir?
Bereşit 2:23’te adam şöyle der: “Bu kez kemiklerimden kemik ve etimden ettir. Buna işa denecek, çünkü işten alındı.” Buradaki “bu kez” ifadesi son derece önemlidir. Çünkü adam ilk kez burada karşısındaki yüzü tanır. Daha önce bütünlük vardı; ama şimdi bilinçli tanıma vardır. İlk kez “öteki“, hem farklıdır hem aynı kökten gelir. İşte gerçek ilişki burada başlar.
Bu cümle, birliktelik ile tanıma kavramının aynı şey olmadığını gösterir. Başlangıçta adam ve dişi kutup tek bütünlük içinde bulunuyordu. Ama o birliktelik henüz ilişki halinde bilinçli birlik değildi. Şimdi ayrım oldu; sonra tanıma oldu. Adam, karşısındaki yüzün ne tamamen yabancı ne de kendisinin aynısı olduğunu kavrar. “Kemiklerimden kemik” diyerek kökensel birlik tanınır. “Bu kez” diyerek o birliğin ilk kez bilinçli hale geldiği ilan edilir. ( İbranice’de “kemik” ile “öz / özsel varlık / bizzat kendisi” aynı kökten gelir.Bereşit 2:23 “etzem me’atzamai” = “kemiklerimden kemik” Burada geçen etzem = kemik. Ama aynı kökten türeyen atzmut = öz / özsellik’tir.)
Bu nedenle Tora’ya göre tanıma, ayrımdan sonra gelir. Farklar kurulmadan, öteki görünür olmadan, panim (yüz) doğmadan gerçek tanıma olmaz. Bu yüzden daha yüksek birlik, başlangıçtaki karışım değil; ayrılmış kutupların birbirini tanımasıdır. Zohar’ın daha sonra “yan yana/arka arkaya/ahor be ahor” ile “yüz yüze/panim be panim” arasındaki farkı kurması tam burada temellenir.
“Tek beden olacaklar”: İlk bütünlüğe dönüş değil, daha yüksek birlik
Bereşit 2:24’te ayet şöyle sonuçlanır: “Bu nedenle adam babasını ve annesini bırakacak, karısına bağlanacak ve ikisi tek beden olacak.” Bu ayet çok sık biçimde, sanki başlangıçtaki birliktelik haline geri dönüş gibi okunur. Oysa metnin mantığı daha derindir. Burada da önce ayrım vardır, sonra bağlanma vardır, sonra tek beden olma vardır. Yani son birlik, ilk birlikle aynı şey değildir.
Başlangıçtaki birlik verilmişti; sonraki birlik ise bağ ile kurulur. Başlangıçtaki birlik içkin ve henüz yüzsüzdü; sonraki birlik karşılıklı ve yönelimli olur. Başlangıçtaki birlikte farklar belirgin değildi; sonraki birlikte farklar korunur ama ayrılık içinde kalmaz. İşte yüksek birlik budur. Tora’nın “tek beden” öğretisi, farkların silinmesini değil, farkların bağ içinde tek düzen oluşturmasını anlatır.
Bu yüzden “tek beden olacaklar” cümlesi, başlangıca nostaljik geri dönüş değil; yükseltilmiş birliktir. İlk bütünlük şimdi bilinçli, seçilmiş ve yönelmiş bir bütünlük haline gelir. Bu da Tora’nın baştan beri işleyen yasasının insan ilişkisindeki en açık biçimidir.
Eden: doğal yakınlık neden son söz değildir?
Adam ve Hava anlatısı hemen Eden ile devam eder. İnsan bahçeye konur, sınır verilir, yasak verilir, ihlal gelir, sonra saklanma ve sürgün gelir. Burada ilk bakışta büyük kayıp vardır. Fakat bu kaybı yalnız ceza olarak okumak eksiktir. Çünkü Eden’deki yakınlık henüz tarihsel olarak sınanmış, özgürce içselleştirilmiş ve antlaşma düzeyinde taşınmış birlik değildir. O, verilmiş yakınlıktır.
İhlal ve sürgün sonrasında artık insan aynı yakınlığı aynı biçimde taşıyamaz. Bu nedenle Eden anlatısı, başlangıçtaki doğal birliğin neden nihai olmadığını gösterir. Yüksek birlik, yalnız Tanrısal düzenin içinde bulunmak değil; sınır, özgürlük, itaat, ihlal, acı ve geri dönüş ihtiyacı içinden geçmektir. Bu yüzden Eden kaybı, paradoksal biçimde, daha yüksek birliğin tarihsel zemininin açılmasıdır.
Burada Tora’nın büyük yasası bir kez daha görünür. İlk yakınlık verilmişti. Sonraki birlik, artık emek, hafıza ve yönelim gerektirecektir. Bu çizgi, tüm Tora boyunca sürecektir.
Babel: her birlik neden iyi değildir?
Bereşit 11’de insanlık “tek dil” ve “tek söz” halindedir. Yüzeyde bu yüksek birlik gibi görünebilir. Fakat Tora bunun olumlu birlik olmadığını gösterir. Çünkü burada birlik, Tanrı yönelimli, etik, karşılıklı ve farkları taşıyan bir birlik değildir. Tekdüzeleşmiş, tek merkezli ve kendi adına kule kuran kapalı bir birliktir. Bu yüzden Tanrı dilleri karıştırır ve insanları dağıtır.
Buradaki dağılma yalnız ceza değildir. Bu, yanlış birlik tipinin kırılmasıdır. Başlangıçtaki tek dil, karışık ama üretken olmayan birlik gibidir. Ayrım burada da gereklidir. Dillerin çoğalması, insanların ayrılması ve tek merkezin kırılması olmadan, daha yüksek birlik imkanı doğmaz. Nitekim Avraam’ın çağrılması da bu kırılmanın hemen ardından gelir. Yani ayrılık, burada doğru birlik tarihinin hazırlığıdır.
Babel anlatısı çok önemli bir sonuç verir: Tora’nın birlik anlayışı nicel birleşme değildir. Çok sayıda insanın tek proje etrafında toplanması, Tora’ya göre hakiki birlik anlamına gelmez. Hakiki birlik, doğru yönelim, doğru ayrım ve doğru düzen gerektirir. Bu yüzden Tora’da başlangıçtaki birlik her zaman iyi değildir; bazen ayrım daha yüksek iyiliğin önkoşuludur.
İkinci Yazının Sonucu
Bereşit’in insan yaratılışı ve ilk insanlık anlatıları bize şu ana gerçeği verir: insan, erkek ve dişi kutupları taşıyan tek bir bütünlük olarak yaratılır. Fakat bu bütünlük baştan bilinçli, karşılıklı ve yüz yüze değildir. Ayrım gerekir. Tzela’nın inşası gerekir. Tanıma gerekir. Bağlanma gerekir. Sonra daha yüksek birlik doğar. Eden’de doğal yakınlık yeterli olmaz; sürgün daha yüksek tarihsel bağlılığın zeminini açar. Babel’de tekdüze birlik kırılır; doğru ayrım yeni tarih başlatır.
Dolayısıyla bu ikinci yazının büyük sonucu şudur: Tora’da insanın hakikati, yalnız tek kökten gelmekte değil; o kökün içindeki farkların doğru ilişkiye sokulmasında yatar. Erkek ve dişi, birlik ve ayrım, yakınlık ve sınır, hepsi tek büyük yasa içinde çalışır. Gerçek birlik, başlangıçtaki örtük bütünlük değil; ayrım ve tanımadan sonra kurulan Panim be-Panim düzeyidir.
Bir sonraki üçüncü yazıda, bu yasanın aile ve soy düzeyindeki tarihsel biçimlerini, yani Avraam–Lot, Yaakov–Esav, Yosef–kardeşler ve Yehuda–Tamar anlatılarını ele alacağız.
Kutsal Kitabınızı bilin!
Kutsal Kitabınızı bilirseniz, hiç kimse Tanrı’ya olan inancınızı ve O’nunla olan bağlantınızı çalamayacaktır.