Matta, Yeşaya 7:14’ü Nasıl Dönüştürdü?

Ha-Alma, Parthenos ve İmmanuel

Yeşaya 7:14, Hristiyan bakireden doğum öğretisinin Tanah’taki haberi olarak gösterilir. Matta 1:22-23’te Meryem’in gebeliğinin Yeşaya’nın sözlerini ‘yerine getirdiği’ ileri sürülür. Ancak İbranice Yeşaya, Grekçe Yeşaya ve Matta yan yana okunduğunda aynı anlam korunmamıştır. Matta belirli tanımlığı silmemiştir; daha köklü bir işlem yapılmıştır. Ahaz dönemindeki belirli bir genç kadın ve yakın tarihli bir siyasi işaret, Grekçe çeviri aracılığıyla Meryem’e ve yaklaşık yedi yüzyıl sonraki bir doğum anlatısına uygulanmıştır.

Tartışmanın doğru kurulabilmesi için üç ayrı soru birbirinden ayrılmalıdır. İbranice ayet kendi tarihsel bağlamında ne söylemektedir? Grekçe Yeşaya bu metni nasıl çevirmiştir? Matta, elindeki Grekçe ifadeyi kendi doğum anlatısında nasıl kullanmıştır? Bu üç aşama tek bir metinmiş gibi birleştirildiğinde, sonraki teolojik yorum kaynak metnin anlamı yerine geçirilir.

Üç Metin Arasındaki Gerçek Fark

Yeşaya 7:14’ün Masoretik metni şöyledir:

לָכֵן יִתֵּן אֲדֹנָי הוּא לָכֶם אוֹת הִנֵּה הָעַלְמָה הָרָה וְיֹלֶדֶת בֵּן וְקָרָאת שְׁמוֹ עִמָּנוּ אֵל

Lakhen yiten Adonay hu lakhem ot; hinne ha-alma hara ve-yoledet ben, ve-karat şemo İmmanu El.

Bu nedenle Efendi’nin Kendisi size bir işaret verecek: İşte, söz konusu genç kadın hamiledir ve bir oğul doğurmak üzeredir; onun adını İmmanuel koyacaktır.

Grekçe Yeşaya’da cümle geleceğe dönük fiillerle kurulmuştur:

ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει καὶ τέξεται υἱόν, καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Εμμανουηλ

İşte, o parthenos rahminde taşıyacak ve bir oğul doğuracak; onun adını İmmanuel koyacaksın.

Matta 1:23 ise Grekçe Yeşaya’ya çok yakındır, fakat ad koyma fiilini değiştirir:

Ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει καὶ τέξεται υἱόν, καὶ καλέσουσιν τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ.

İşte, o parthenos rahminde taşıyacak ve bir oğul doğuracak; onlar onun adını İmmanuel koyacaklar.

Matta’nın Grekçe metninde ἡ – hē belirli tanımlığı açıkça bulunmaktadır. Bu nedenle Matta’nın ‘o genç kadın’ ifadesini ‘bir bakire’ye dönüştürmek için tanımlığı sildiği söylenemez. Hem Grekçe Yeşaya hem Matta, belirli tanımlıklı hē parthenos ifadesini kullanır. Değişiklik tanımlığın varlığında değil, tanımlığın gönderiminde ve parthenos sözcüğünün Matta’nın anlatısı içinde kazandığı özel anlamdadır.¹

Ha-Alma: Bağlam İçinde Belirlenebilir Genç Kadın

İbranice הָעַלְמָה – ha-alma ifadesindeki הָ – ha, He ha-yedia olarak adlandırılan belirli tanımlıktır. Bu yapı ‘genç bir kadın’ değil, ‘o genç kadın’, ‘bu genç kadın’ veya ‘söz konusu genç kadın’ anlamına gelir. Hinne ha-alma birleşimi, anlatının dünyasında belirlenebilir bir kişiye dikkat çeker.

Bununla birlikte belirli tanımlıktan kadının kimliği tek başına çıkarılamaz. Tanımlık, kadının mutlaka Yeşaya’nın eşi olduğunu, Ahaz’ın yanında durduğunu veya daha önce adıyla anıldığını kanıtlamaz. İbranice belirli tanımlık, konuşmacı ile muhatabın içinde bulunduğu durumdan belirleyebildiği bir kişiyi de gösterebilir. Sağlam sonuç şudur: Kadın Ahaz döneminin tarihsel dünyasına ait belirli veya belirlenebilir bir genç kadındır; yaklaşık yedi yüzyıl sonra yaşayacak Meryem’e dilbilgisel olarak işaret edilmemektedir.

Ayetin ‘size’ anlamındaki lakhem sözcüğünü kullanması da önemlidir. Hitap yalnız Ahaz’a değil, 7:13’te adı anılan David evine yöneltilmiştir. Hristiyan yorumlarında bu çoğul hitabın uzak bir Davidik geleceğe kapı açtığı ileri sürülür. Ancak hitabın kurumsal kapsamı, ayetin zamanını sınırsız hale getirmez. Çünkü 7:16, işaretin süresini Ahaz’ın korktuğu iki kralın ülkelerinin terk edilmesine bağlar. Muhatap David evi olsa bile zaman göstergesi Ahaz’ın krizidir.

Alma Bekareti Zorunlu Olarak Bildirmez

Alma, cinsel olgunluğa ulaşmış genç kadın için kullanılan bir sözcüktür. Kadın fiilen bakire olabilir; fakat bekaret, sözcüğün zorunlu sözlük anlamı değildir. Bu ayrım, ‘alma hiçbir zaman bakire değildir’ demek değildir. Söylenen daha kesindir: Alma kullanıldığı anda kadının cinsel geçmişi dilbilgisel olarak bildirilmiş olmaz.

Bereşit 24 bu farkı açıkça gösterir. Rivka önce betula olarak tanımlanır ve ayrıca hiçbir erkeğin onu tanımadığı belirtilir. Anlatının ilerleyen kısmında aynı Rivka için alma sözcüğü kullanılır. Rivka’nın bakire olduğu bilinmektedir; ancak bu bilgi alma sözcüğünden değil, daha önce verilen açık açıklamadan gelir.

Genç kız çok güzeldi, bir bakireydi; hiçbir erkek onu tanımamıştı. – Bereşit 24:16

Şemot 2:8’de bebek Moşe’nin kız kardeşi alma olarak adlandırılır. Mişlei 30:19’da ‘bir erkeğin genç kadınla yolu’ ifadesi kullanılır. Şir HaŞirim’de alma sözcüğü genç kadınları anlatır. Bu örneklerin hiçbiri sözcüğü teknik bir bekaret terimine dönüştürmez.

İbranice bir anlatı bekareti tartışmasız biçimde bildirmek istediğinde bunu açıkça söyleyebilir. Bereşit 24:16’da betula sözcüğünün yanına ‘hiçbir erkek onu tanımamıştı’ açıklamasının eklenmesi bunun en belirgin örneğidir. Yeşaya 7:14’te böyle bir açıklama yoktur. Ayetin ilgilendiği özellik kadının cinsel durumu değil, çocuğun doğumu ve büyümesiyle ölçülen siyasi süredir.²

İbranice Fiil Yapısı ve Ayetin Zamanı

Yeşaya 7:14’teki הָרָה – hara, çekimli bir gelecek zaman fiili değildir; ‘hamile’ durumunu bildiren dişil bir sıfattır. וְיֹלֶדֶת – ve-yoledet ise ‘doğuran’ veya bağlama göre ‘doğurmak üzere olan’ anlamındaki dişil ortaçtır. Bu nedenle cümle doğal olarak ‘işte, genç kadın hamiledir ve bir oğul doğurmak üzeredir’ şeklinde okunabilir.

İbranice ortaçların yakın gelecek için kullanılabilmesi nedeniyle ‘gebe kalacak ve doğuracak’ çevirisi dilbilgisel olarak bütünüyle imkansız değildir. Fakat bu olasılık, olayı uzak geleceğe taşımaz. Metnin belirleyici unsuru tek bir sözcüğün zamanı değil, 7:14-16 arasındaki bütün yapıdır. Çocuğun doğması, beslenmesi ve ahlaki ayrım yaşına ulaşması, Ahaz’ın karşısındaki iki kralın akıbeti için zaman ölçüsü yapılmıştır.

Grekçe Yeşaya bu İbranice yapıyı ἕξει – ‘rahminde taşıyacak’ ve τέξεται – ‘doğuracak’ gelecek fiilleriyle aktarır. Çeviri böylece İbranice ifadedeki mevcut veya yakın gebelik görünümünü daha belirgin bir gelecek anlatımına dönüştürür. Yine de Grekçe metin kendi başına yüzyıllar sonraki bir doğumu veya babasız döllenmeyi söylemez.

İşaretin Bağlamı: Aram-Efrayim Krizi

Yeşaya 7, soyut bir Maşiah kehanetiyle değil, Aram-Efrayim savaşıyla başlar. Aram kralı Retsin ile kuzeydeki İsrael Krallığı’nın kralı Pekah, Yehuda kralı Ahaz’ı devirmek, David hanedanını sona erdirmek ve Yehuda tahtına kendi seçtikleri bir hükümdarı geçirmek istemektedir. Yeruşalayim kuşatma tehdidi altındadır. Ahaz ile halkın korkusu, rüzgarda sallanan orman ağaçlarına benzetilir.

Yeşaya aracılığıyla açık bir hüküm verilir:

Bu gerçekleşmeyecek ve olmayacaktır. – Yeşaya 7:7

Ahaz’dan Tanrı’nın sözünü doğrulayacak bir işaret istemesi talep edilir. Ahaz bunu dindarlık görüntüsü altında reddeder. Bunun üzerine işaret Ahaz’ın tercihine bırakılmadan David evine verilir. Ayet 14’teki doğum açıklaması, bu siyasi çatışmadan bağımsız değildir. Hemen sonraki cümle işaretin zaman mekanizmasını açıklar:

Çocuk kötüyü reddedip iyiyi seçmeyi bilmeden önce, önlerinde dehşete düştüğün iki kralın ülkesi terk edilmiş olacaktır. – Yeşaya 7:16

Çocuk burada canlı bir takvim işlevi görür. Henüz ahlaki ayrım yapabilecek yaşa ulaşmadan Retsin ile Pekah’ın oluşturduğu tehdit sona erecektir. İşaretin anlamı, yüzlerce yıl sonra yaşanacak biyolojik bir olağanüstülük değil, Yeşaya’nın siyasi hükmünün kısa süre içinde doğrulanmasıdır.

‘Sıradan bir doğum nasıl işaret olabilir?’ itirazı Yeşaya’nın kendi işaret anlayışını gözden kaçırır. Yeşaya 8:18’de peygamber ile çocuklarının İsrael’de ‘işaretler ve belirtiler’ olduğu söylenir. Şear-Yaşuv ve Maher-Şalal-Haş-Baz adlı çocukların bedensel doğaları değil, isimleri ve yaşamlarının tarihsel zamanlaması işaret işlevi görür. İmmanuel anlatısı da aynı edebi ve peygamberlik düzeninin içindedir.

Kadının ve Çocuğun Kimliği

Yeşaya 7:14 genç kadının ve çocuğun özel adını açıklamaz. Klasik Yahudi yorumları bu nedenle farklı kimlikler önermiştir. Raşi genç kadını Yeşaya’nın eşiyle ilişkilendirir. İbn Ezra da İmmanuel’i Yeşaya’nın ailesi içinde değerlendirir ve Yeşaya 8’deki çocuk işaretleriyle bağlantı kurar. Başka yorumlarda kadın Ahaz’ın hanesine veya kraliyet çevresine yerleştirilmiştir.³

Hizkiyahu’nun İmmanuel olduğu görüşü kronolojik güçlük taşır. Melahim II 16:2’ye göre Ahaz yirmi yaşında kral olmuş ve on altı yıl hüküm sürmüştür. Melahim II 18:2’ye göre Hizkiyahu tahta çıktığında yirmi beş yaşındadır. Bu sayılar birlikte okunduğunda Hizkiyahu’nun Ahaz’ın krallığından yaklaşık dokuz yıl önce doğduğu anlaşılır. Bu nedenle Ahaz döneminde henüz doğacak çocuk olarak gösterilemez.

Kimliğin kesin olarak belirlenememesi, zamanın belirlenemediği anlamına gelmez. Kadın ve çocuk Ahaz dönemindeki krize aittir. Çocuğun yaşı iki kralın oluşturduğu tehdidin sona ermesi için ölçü olarak verilmiştir. Sekizinci yüzyıldaki kişinin adının bilinmemesi, yerine birinci yüzyıldaki herhangi bir kişinin yerleştirilmesine izin vermez.

İmmanuel Adı Ontolojik Bir Özdeşlik Bildirmez

İmmanu El, ‘Tanrı bizimledir’ anlamına gelir. Bu adın etimolojisinden çocuğun Tanrı olduğu sonucu çıkarılamaz. Tanah’ta Tanrısal isim veya Tanrı hakkında bir cümle taşıyan birçok kişi adı vardır. Bu adlar, adı taşıyan kişiyi Tanrı haline getirmez.

Eliyahu ‘Tanrım Adonay’dır’, Daniel ‘Tanrı benim yargıcımdır’, Yeşayahu ‘Tanrı kurtuluştur’ ve Yehoşua ‘Tanrı kurtarır’ anlamlarını taşır. Eliyahu, Daniel, Yeşaya ve Yehoşua bu nedenle Tanrı sayılmaz. Aynı biçimde İmmanuel adı da çocuğun doğasını değil, dönemine ilişkin Tanrısal mesajı bildirir.

Yeşaya 7-8’de isimler peygamberlik cümleleri olarak kullanılır. Şear-Yaşuv ‘bir kalıntı dönecek’, Maher-Şalal-Haş-Baz ‘yağma hızlandı, ganimet acele etti’ ve İmmanuel ‘Tanrı bizimledir’ mesajlarını taşır. İmmanuel adı, Retsin ile Pekah’ın David hanedanını ortadan kaldıramayacağını bildirir. Adın daha sonraki kristolojik yorumlara elverişli bulunması, İbranice adın ontolojik olarak ‘bu çocuk Tanrı’dır’ dediğini göstermez.

Grekçe Yeşaya Yetmiş İki Bilgenin Tora Çevirisi Değildir

Septuaginta adı günümüzde Tanah’ın Grekçe çevirilerinden oluşan geniş külliyat için kullanılır. Ancak Yetmiş İki Bilge anlatısının konusu bütün Tanah değildir. Aristeas’ın Mektubu’nda çevrilmek üzere gönderilen metin Yahudilerin Yasası, yani Tora’dır. Altı bilgenin her kabileden seçildiği ve toplam yetmiş iki kişinin Tora’yı çevirdiği anlatılır. Neviim ile Ketuvim bu hikayenin içinde değildir.⁴

Tanah’ın diğer kitapları farklı dönemlerde, farklı çevirmenler tarafından Grekçeye aktarılmıştır. Grekçe Yeşaya da ilk Grekçe Tora çevirisinin parçası değildir. Çeviri genellikle MÖ ikinci yüzyılın ortalarına veya ikinci yarısına tarihlendirilir; yaklaşık MÖ 140-135 tarihleri önerilmiştir. Kesin tarih ve yer tartışmalı olsa da Yeşaya’nın sekizinci yüzyıldaki sözleriyle Grekçe çeviri arasında yaklaşık altı yüzyıl bulunduğu açıktır.⁵

Bu nedenle ‘Septuaginta böyle söylüyor’ cümlesi metinsel tartışmayı sona erdirmez. Grekçe Yeşaya, İbranice Yeşaya’nın eski ve önemli bir çeviri tanığıdır; ikinci bir İbranice özgün metin veya bağımsız vahiy değildir. Çeviri kaynak metni doğru aktardığı ölçüde onun anlamını taşır. Kaynak metnin anlam alanını değiştirdiği yerde ise çevirmenin yorumu da metne dahil olur.

Parthenos Sözcüğünde Dönüşüm Nerede Gerçekleşti?

Grekçe Yeşaya, alma sözcüğünü παρθένος – parthenos ile karşılamıştır. Parthenos klasik ve Helenistik Grekçede çoğu zaman bakire genç kadın anlamına gelebilir. Fakat sözcük her kullanımda biyolojik bekareti tartışmasız biçimde kodlamaz.

Grekçe Bereşit 34 bunun önemli örneğidir. Şehem’in Dina ile cinsel ilişkiye girdiği anlatıldıktan sonra 34:3’te Dina için yine parthenos sözcüğü kullanılır. Bu kullanım, Yahudi Grekçesinde parthenos sözcüğünün bazı bağlamlarda ‘genç kız’ veya toplumsal statü bildiren ‘genç kadın’ anlamını sürdürebildiğini gösterir. Dolayısıyla Grekçe Yeşaya çevirmeninin parthenos seçimi, tek başına babasız ve doğaüstü bir gebelik öğretisi kurduğunu kanıtlamaz.

Grekçe Yeşaya’da kadının bir erkekle ilişki yaşamadan gebe kalacağı, çocuğun biyolojik babasının bulunmayacağı veya kadının doğum sırasında bakire kalacağı söylenmez. Metin yalnızca hē parthenos’un rahminde taşıyacağını ve doğuracağını bildirir. Çevirmenin sözcüğü ‘evlenmemiş genç kadın’ anlamında kullanmış olması mümkündür.

Keskin anlam değişimi Matta’nın anlatısında gerçekleşir. Matta 1:18-25, Meryem’in Yosef ile birlikte olmadan gebe kaldığını önceden açıklar. Ardından Grekçe Yeşaya’daki parthenos sözcüğü bu anlatının peygamberlik kanıtı olarak sunulur. Böylece Grekçe sözcükte bulunabilecek daha geniş ‘genç kadın’ anlamı kapatılır ve sözcük, cinsel ilişki yaşamadan gebe kalan Meryem anlamına sabitlenir.

Bu nedenle dönüşüm, basitçe ‘İbranice alma yanlışlıkla Grekçe bakire olarak çevrildi’ cümlesiyle açıklanmamalıdır. Daha doğru zincir şöyledir: İbranice alma bekareti zorunlu olarak bildirmez; Grekçe parthenos bakire anlamına gelebilen fakat daha geniş kullanımları da bulunan bir karşılıktır; Matta ise parthenos’u önceden kurulmuş bakire gebelik anlatısına yerleştirerek sözcüğün anlamını daraltır.

Matta’nın Metin Üzerinde Yaptığı Değişiklikler

Matta yalnızca Grekçe Yeşaya’yı aktarmamıştır. Alıntı kendi doğum anlatısına uyarlanmıştır. En görünür değişiklik, çocuğa adı kimin vereceğidir.

İbranice Yeşaya’da ve-karat, ‘o kadın adını koyacaktır’ anlamındadır. Grekçe Yeşaya’da kaleseis, ‘sen adını koyacaksın’ biçimindedir. Matta’da ise kalesousin, ‘onlar adını koyacaklar’ olarak yazılmıştır.

Bu değişikliğin metinsel sonucu açıktır. Matta 1:21’de Yosef’e çocuğun adını İsa koyması emredilir; 1:25’te Yosef’in gerçekten İsa adını koyduğu belirtilir. Çocuğa İmmanuel adı verilmez. ‘Onlar onun adını İmmanuel koyacaklar’ biçimi, İmmanuel’i fiilen verilen kişi adı olmaktan çıkarıp topluluk tarafından kullanılan yorumlayıcı bir adlandırmaya dönüştürür.

Matta’nın okumasında Yeşaya’nın zaman mekanizması kaldırılmıştır. Çocuğun büyümesi, iki kral, Aram, Efrayim, Yehuda ve Ahaz alıntının dışında bırakılır. Grekçe parthenos ile İmmanuel adı seçilir ve başka bir tarihsel-teolojik anlatıya yerleştirilir. Bu işlem Yeşaya’nın İbranice anlamını aktarmak değil, eski bir metni yeni bir amaçla yeniden bağlamlandırmaktır.⁶

En Güçlü Hristiyan Savunuları Metni Kurtarıyor mu?

Doğrudan Kehanet Görüşü

Doğrudan kehanet görüşüne göre Yeşaya, Meryem’in bakire gebeliğini ve İsa’nın doğumunu bilinçli olarak önceden bildirmiştir. Bu görüş İbranice sözcükle, hitabın muhatabıyla ve ayetin kendi kronolojisiyle doğrudan çelişir. Alma bekareti zorunlu olarak bildirmez; kadın Ahaz döneminin bağlamında belirlenebilir durumdadır; çocuğun yaşı Retsin ile Pekah’ın akıbetine bağlanmıştır. Doğrudan kehanet iddiası, ayetin kendi verilerinden çıkarılamaz.

Çifte Gerçekleşme Görüşü

Çifte gerçekleşme görüşü, ayetin önce Ahaz döneminde sıradan bir doğumla, daha sonra Meryem’in bakire gebeliğiyle daha yüksek düzeyde gerçekleştiğini ileri sürer. Fakat Yeşaya 7’de iki genç kadın, iki çocuk, iki doğum veya iki zaman çizelgesi bulunmaz. Tek işaret ve tek kronolojik ölçü vardır.

Daha temel sorun, iki olayın belirleyici özelliklerinin aynı olmamasıdır. Ahaz dönemindeki olayda metin cinsel ilişkisiz döllenme bildirmez; çocuğun yaşı siyasi sürenin ölçüsüdür. Matta’daki olayda bakire gebelik merkezde bulunur; Retsin, Pekah ve siyasi süre tamamen yoktur. ‘Bir kadın çocuk doğurur’ ve ‘Tanrı bizimledir’ gibi genel benzerlikler, aynı kehanetin iki kez gerçekleştiğini kanıtlamaz.

Çifte gerçekleşme görüşü Yeşaya’nın sözdiziminden veya anlatı yapısından çıkarılmadığı sürece metinsel açıklama değil, Matta’nın uygulamasını korumak için eklenen teolojik varsayım olarak kalır.

Tipolojik Okuma

Tipolojik açıklama daha dikkatli bir savunmadır. Buna göre Matta, Yeşaya’nın özgün tarihsel anlamını inkar etmek zorunda değildir; eski kurtuluş örüntüsünü İsa’nın doğumunda yeniden görür. Bu yaklaşım Matta’nın edebi yöntemini açıklayabilir. Antik Yahudi ve erken Hristiyan yorumunda eski metinlerin yeni olaylara uygulanması olağandışı değildir.

Ancak tipolojik kullanım ile özgün anlam aynı şey değildir. Matta’nın Yeşaya 7:14’ü Meryem ve İsa için yeniden kullanmış olması, Yeşaya’nın sekizinci yüzyılda Meryem’i anlattığını göstermez. Tipoloji kabul edildiğinde ‘Yeşaya bakireden doğumu önceden bildirdi’ iddiasından vazgeçilmiş olur. Geriye, Matta’nın eski bir işareti kendi teolojisi içinde yeniden yorumladığı sonucu kalır.

Daha Derin Tanrısal Anlam Görüşü

Sensus plenior olarak adlandırılan görüşte, insan yazarı yalnız kendi çağını anlatmış olsa bile Tanrı’nın metne daha sonra açığa çıkacak ikinci bir anlam yerleştirdiği savunulur. Bu bir inanç önermesidir; İbranice dilbilgisiyle doğrulanamaz. Metnin sözcükleri, tarihsel bağlamı ve zaman işaretleri böyle bir ikinci anlamı göstermediğinde, iddia metinsel kanıt değil dışarıdan getirilen teolojik kabul niteliğindedir.

Teolojik kabul ile filolojik sonuç birbirine karıştırılmamalıdır. Bir gelenek Tanrı’nın Matta aracılığıyla Yeşaya’ya yeni anlam verdiğine inanabilir. Fakat bu inançtan, Yeşaya 7:14’ün İbranice olarak bakireden doğumu söylediği sonucu çıkmaz.

Tarihsel Açıklama Metinsel Doğruluk Değildir

Matta’nın Grekçe konuşulan bir çevrede yazması, Grekçe kutsal metinleri kullanması ve dönemindeki yorum yöntemlerinden yararlanması tarihsel olarak anlaşılabilir. Bu bilgiler Matta’nın Yeşaya’dan neden farklı bir anlam çıkardığını açıklar. Fakat bir yorumun nasıl doğduğunu açıklamak, o yorumun kaynak metinde bulunduğunu kanıtlamaz.

Nedensel açıklama ile doğruluk hükmü arasındaki fark kesindir. Matta’nın Grekçe Yeşaya’yı kullanmış olması bakire gebelik okumasının kaynağını gösterir. İbranice alma sözcüğünü bakirelik terimine dönüştürmez. Matta’nın antik yorum geleneğine uygun davranmış olması yöntemini tarihsel bağlama yerleştirir. Ahaz’a verilen işareti birinci yüzyıla taşımasını Yeşaya’nın özgün anlamı haline getirmez.

Bu nedenle eleştiri, ‘Matta kötü niyetle çeviri yaptı’ biçiminde kurulamaz. Matta’nın zihinsel niyeti metinden okunamaz. Denetlenebilen olgu şudur: Matta’nın alıntısı, Yeşaya 7:14’ün kişi, zaman, tarihsel işlev ve adlandırma yapısını kendi doğum anlatısı içinde değiştirmiştir. Metinsel sonuç niyet tartışmasından bağımsızdır.

Sonuç

Matta, Yeşaya 7:14’teki belirli tanımlığı kaldırmamıştır. İbranice metinde ha-alma, Grekçe Yeşaya ve Matta’da hē parthenos kullanılmıştır. Eski ‘Matta belirli tanımlığı sildi’ iddiası yanlıştır.

Fakat bu düzeltme Matta’nın Yeşaya’yı doğru bağlamda kullandığı anlamına gelmez. İbranice alma sözcüğü bekareti zorunlu olarak bildirmez. Ha-alma, Ahaz döneminin anlatısında belirlenebilir bir genç kadındır. Hara ve ve-yoledet yapısı mevcut veya yakın bir gebelik ve doğum görünümü taşır; geleceğe dönük okunsa bile ayet 16 olayı birkaç yıllık siyasi süreye bağlar. İmmanuel adı çocuğun Tanrı olduğunu değil, Tanrı’nın Yehuda’yı terk etmediğini bildirir.

Grekçe Yeşaya alma sözcüğünü parthenos ile karşılamış ve gebelik-doğum ifadesini gelecek fiilleriyle aktarmıştır. Parthenos bakire anlamına gelebilir; ancak Grekçe Yeşaya’nın kendisi cinsel ilişkisiz veya babasız bir doğum söylemez. Bu özel anlam Matta 1:18-25’te Meryem’in gebelik anlatısı tarafından parthenos sözcüğüne sabitlenmiştir.

Matta ayrıca Grekçe Yeşaya’daki ‘sen adını koyacaksın’ fiilini ‘onlar adını koyacaklar’ biçimine dönüştürmüş, İmmanuel’i çocuğun gerçek adı olmaktan çıkarıp yorumlayıcı bir unvana çevirmiştir. Ahaz, Retsin, Pekah ve çocuğun büyümesiyle ölçülen süre alıntının dışında bırakılmıştır. Böylece Ahaz dönemine ait tarihsel işaret, İsa’nın doğumuna ilişkin teolojik kanıt olarak yeniden kurulmuştur.

Kesin sonuç şudur: Yeşaya 7:14 bakireden doğumu bildirmez. Matta, belirli tanımlığı silmemiş; fakat ayetin sözcüksel anlamını daraltmış, tarihsel gönderimini değiştirmiş ve özgün işlevini başka bir teolojik anlatıya taşımıştır. Matta’nın yorumu Matta’nın teolojisini gösterir; Yeşaya’nın İbranice olarak ne söylediğini belirlemez.

Notlar ve Kaynakça

1. K. Elliger ve W. Rudolph, haz., Biblia Hebraica Stuttgartensia, 5. baskı (Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1997), Yeşaya 7:14; Alfred Rahlfs ve Robert Hanhart, haz., Septuaginta: Id est Vetus Testamentum graece iuxta LXX interpretes, editio altera (Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2006), Yeşaya 7:14; Michael W. Holmes, haz., The Greek New Testament: SBL Edition (Atlanta: Society of Biblical Literature, 2010), Matta 1:23.

2. Robert G. Bratcher, “A Study of Isaiah 7:14: Its Meaning and Use in the Masoretic Text, the Septuagint and the Gospel of Matthew,” The Bible Translator 9, no. 3 (Temmuz 1958): 97-126. Alma, betula, parthenos ve Matta’nın alıntısı için özellikle 97-116 ve 123-125.

3. Raşi, Yeşaya 7:14 yorumu; İbn Ezra, Yeşaya 7:14 yorumu. Her iki yorum da Sefaria dijital metinleri üzerinden karşılaştırılmıştır. Raşi, Hizkiyahu özdeşliğini kronolojik nedenle reddeder; İbn Ezra, İmmanuel’i Yeşaya’nın çocuk işaretleriyle ilişkilendirir.

4. Aristeas’ın Mektubu 30-32, 38-40, 45-50. Anlatıda çevrilecek metin sürekli olarak Yahudilerin Yasası veya kutsal Yasa şeklinde tanımlanır ve yetmiş iki çevirmen bu proje için seçilir. Dries De Crom, “The Letter of Aristeas,” The Oxford Handbook of the Septuagint içinde, haz. Alison G. Salvesen ve Timothy Michael Law (Oxford: Oxford University Press, 2021), 121-133.

5. James Carleton Paget, “The Origins of the Septuagint,” The Jewish-Greek Tradition in Antiquity and the Byzantine Empire içinde, haz. James K. Aitken ve James Carleton Paget (Cambridge: Cambridge University Press, 2014), 105-119; Christopher B. Hays, haz., The Cambridge Companion to the Book of Isaiah (Cambridge: Cambridge University Press, 2024), özellikle Grekçe Yeşaya’nın yaklaşık MÖ 135’e tarihlendirilmesine ilişkin tarihsel bölüm.

6. I. L. Seeligmann, The Septuagint Version of Isaiah: A Discussion of Its Problems (Leiden: Brill, 1948); Ronald L. Troxel, LXX-Isaiah as Translation and Interpretation (Leiden: Brill, 2008); Marvin A. Sweeney, Isaiah 1-39, with an Introduction to Prophetic Literature (Grand Rapids: Eerdmans, 1996), Yeşaya 7:1-17.

7. Karşı görüşlerin başlıca akademik temsilleri için bkz. John N. Oswalt, The Book of Isaiah, Chapters 1-39 (Grand Rapids: Eerdmans, 1986); R. T. France, The Gospel of Matthew (Grand Rapids: Eerdmans, 2007); J. Alec Motyer, The Prophecy of Isaiah (Downers Grove: InterVarsity Press, 1993). Bu çalışmalar doğrudan kehanet, tipoloji veya daha geniş gerçekleşme modellerini farklı biçimlerde savunur.