Tora Sinay’dan Önce Var mıydı? Avraam, Atalar ve Sinay’ın Farkı

Tora Sinay’dan önce hangi anlamda vardı?

“Tora Sinay’da verildiyse Avraam, Yitshak ve Yaakov nasıl Tora öğrenmiş veya mitsvaları uygulamış olabilir?” sorusu ancak üç ayrı düzey birbirinden ayrıldığında doğru cevaplanabilir: Tanah’ın peşatı, Hazal’ın deraşı ve Tora’nın yaratılıştan önce var olduğuna ilişkin rabbinik-metafizik öğreti.

Bu düzeyleri tek bir tarih cümlesine çevirmek yanlış sonuç üretir. Avraam’ın elinde bugün okuduğumuz Sefer Tora’nın fiziksel bir nüshası bulunduğunu, kendi geleceğini veya Yosef’in satılışını yazılı metinden okuduğunu söylemek için kaynak yoktur. Buna karşılık Hazal’ın açık bir öğretisi vardır: Atalar, Sinay’dan önce Tora’nın bilgeliğine erişmiş ve mitsvaları henüz emredilmiş olmadıkları halde uygulamışlardır.

Sinay’da değişen şey Tora’nın Tanrısal hakikat olarak ilk kez var olması değildir. Sinay’da Tora, İsrael ile yapılan açık antlaşmanın bağlayıcı, kamusal ve ulusal hukuk düzeni haline gelir.

Bereşit 26:5 neyi kanıtlar?

Aşem, Yitshak’a Avraam’ın “sesimi dinledi; emanetimi, mitsvalarımı, hükümlerimi ve Toralarımı korudu”ğunu söyler (Bereşit 26:5). İbranicedeki torotay, “öğretilerim/Toralarım” biçimidir. Fakat ayetin peşatı tek başına “Avraam daha sonra Sinay’da verilecek 613 mitsvanın tamamını bütün rabbinik ayrıntılarıyla uyguladı” demek zorunda değildir. Bu geniş sonuç Hazal’ın gerçek ve önemli deraşik yorumudur.

Çünkü [ekev] Avraam Benim sesimi duydu ve Benim Emanetim’i, Emirlerim’i (mitsvalarımı), Hükümlerim’i ve Tora’larımı tuttu.

Bereşit 26:5

Hazal ve Midraş bu soruyu geniş biçimde ele alır. Fakat her Sinay-öncesi Tora izini aynı tür kanıt saymamak gerekir. Avraam’ın bütün Tora’yı uyguladığına dair açık rabbinik öğreti ile Noah dönemindeki “temiz/temiz olmayan” hayvan ayrımı aynı şey değildir. Birincisi Hazal’ın bilinçli Tora-öncesi mitsva öğretisidir; ikincisi Bereşit anlatısının kendi eski kutsal sınıflandırmasıdır.

Her temiz hayvandan kendine, erkek ve eşi olmak üzere yedişer çift al. Temiz olmayan hayvanlardan ise, erkek ve eşi olmak üzere iki tane al.

Bereşit 7:2

Noah’ın temiz ve temiz olmayan hayvanları ayırt ettiği kesindir. Fakat peşat düzeyinde bunun Vayikra’daki bütün kaşrut sistemini bildiğini kanıtladığı söylenemez. Bağlam korbanla doğrudan ilişkilidir: Tufan’dan sonra Noah “her temiz hayvandan ve her temiz kuştan” korban sunar (Bereşit 8:20). Dolayısıyla en güvenli hüküm, Sinay’dan önce korban bakımından kutsal bir hayvan ayrımının bulunduğudur; daha geniş mitsva bilgisi Hazal’ın ayrı öğretisidir.

Yoma 28b: Avraam bütün Tora’yı uyguladı

Gemara, Rav’ın şöyle dediğini aktarır: Babamız Avraam, Tora’nın tamamını Tora verilmeden önce yerine getirdi, belirtildiği gibi:

Çünkü [ekev] Avraam Benim sesimi duydu ve Benim Emanetim’i, Emirlerim’i (mitsvalarımı), Hükümlerim’i ve Tora’larımı tuttu.

Bereşit 26:5

Rav Shimi bar Ḥiyya, Rav’a şöyle dedi: Bu ayet Avraam’ın Tora’nın tamamını değil, yalnızca yedi Ben Noah mitsvasını yerine getirdiği anlamına gelir. Gemara sorar: Peki Avraam’ın açıkça uyguladığı ama Ben Noah yasaları içinde yer almayan sünnet de var. Görünüşe göre Avraam, yedi Ben Noah yasasından fazlasını yerine getirmiştir. Gemara sorar: Avraam’ın yalnızca yedi mitsvayı ve sünneti yerine getirdiğini söyleyin. Rav ona şöyle dedi: Eğer öyleyse, Avraam’ın söylediği ayetin devamına ihtiyacım var: Benim mitsvalarım ve Tora’m? Bu ifade, Avraam’ın yedi Ben Noah mitsvasının ötesindeki mitsvaları yerine getirdiğinin ve görünüşe göre Tora’nın tamamını yerine getirdiğinin açık bir göstergesidir.

Rav adına, bazı aktarımlarda Rav Aşi adına, daha da güçlü bir öğreti verilir: Avraam’ın daha sonra rabbinik olarak düzenlenecek eruv tavşilin gibi ayrıntıları bile uyguladığı söylenir; torotay çoğulu Yazılı Tora ve Sözlü Tora ile ilişkilendirilir.

Bu öğreti Hazal’ın gerçek sözüdür ve küçültülmemelidir. Fakat edebi düzeyi de doğru belirtilmelidir: Bu, Bereşit 26:5’in sözlükten zorunlu olarak çıkan peşatı değil, Atalar’ın Tanrısal bilgeliğe erişimini açıklayan deraşik öğretidir.

Bereşit 32:5  Raşi’nin Yorumu (Yaakov hakkında)

Raşi, גַּרְתִּי — garti, “yaşadım/misafir oldum” kelimesini iki katmanda açıklar. İlk anlamda Yaakov, Esav’a “bir prens olmadım; Lavan’ın yanında yabancı olarak yaşadım” der. Ardından Raşi gematriya yoluyla gartinin sayısal değerinin 613 olduğuna dikkat çeker ve bunu “Lavan’ın yanında yaşadım ama 613 mitsvayı korudum” şeklinde deraş eder.

Bu ikinci açıklama İbranice garti kelimesinin sözlük anlamı değildir; Raşi’nin gematriya temelli rabbinik yorumudur. Makalenin Sinay-öncesi Tora geleneği açısından değeri de bu düzeydedir.

 Çünkü [ekev] Avraam Benim sesimi duydu ve Benim Emanetim’i, Emirlerim’i (mitsvalarımı), Hükümlerim’i ve Tora’larımı tuttu.

Bereşit 26:5

Bu ayet, dört emir kategorisinden söz etmektedir. Raşi bu kategorileri şu şekilde açıklamaktadır:

Emanetim: İbranice Mişmarti. Tora’daki yasaklamaların, alışkanlık, dikkatsizlik vb. sebeplerle ihlalini önlemek için din otoritelerince belirlenmiş kanunlar. Tanrı Tora’yı “emanet” etmiş, ve Hahamlarımız da bu emanetin zarar görmesini engelleyici çitler çekmişlerdir.

Emirlerim: İbranice Mitsvotay. İnsanın ahlaki anlayışının gerektirdiği ve mantıkla açıklanabilecek kanunlar.

Hükümlerim: İbranice Hukotay. Mantıkla açıklanması mümkün olmayan kanunlar. Tıpkı bir Kral’ın, tebaasına emrettiği [ve tebaanın “sebep?” diye sormayacağı] “hükümleri” gibi.

Torotay: Kelime biçimce çoğuldur ve “Toralarım/öğretilerim” diye çevrilebilir. Raşi, Hazal’ın geleneği doğrultusunda bu çoğulu Yazılı Tora ve Sözlü Tora’ya uygular. Bu, çoğul ekinin sözlük ve gramer bakımından zorunlu tek açıklaması değildir; Raşi’nin rabbinik yorum katmanıdır. Sözlü Tora, Sinay’da verilen mitsvaların uygulama, ayrıntı ve yorum geleneğini taşır.

Ramban: Hazal’ın öğretisi gerçek, fakat peşatla aynı şey değil

Ramban, Hazal’ın Avraam’ın bütün Tora’yı uyguladığı öğretisini ciddiyetle aktarır; fakat önce ayetin peşatını daha dar açıklamanın mümkün olduğunu gösterir. Ardından kendi görüşünde Avraam’ın bütün Tora’yı Ruah HaKodeş — Tanrısal esin ile öğrendiğini, emirlerin nedenlerini ve sırlarını çalıştığını ve onları “emredilmemiş olduğu halde yapan kişi” gibi gönüllü olarak uyguladığını söyler.

Ramban aynı yerde zor soruyu da sorar: Yaakov iki kız kardeşle nasıl evlendi? Amram halası Yoheved’i nasıl eş aldı? Yaakov ve Moşe daha sonra yasaklanacak matsevaları nasıl kurdu? Onun çözümü, Ataların gönüllü Tora uygulamasının Sinay sonrası ulusal yükümlülükle aynı hukuki statüde olmadığını gösterir; ayrıca bu gönüllü uygulamayı Erets İsrael ile ilişkilendirir.

Bu nedenle “Atalar Tora’yı uyguladı” ile “Sinay’dan önce İsrael bütün 613 mitsvayla halahik olarak yükümlüydü” aynı önerme değildir.

Tora kelimesinin anlamı ile yorum benzetileri ayrılmalıdır

Tora temel olarak “öğreti, talimat, yönlendirme” anlam alanındadır. Eski metindeki “hamile kalmak” kökü üzerinden kurulan embriyo açıklaması, güvenli bir tarihsel etimoloji gibi sunulmamalıdır. Tora’nın bir tohum gibi gelişmesi, Sözlü Tora’nın kuşaklar boyunca yeni durumlara uygulanması ve “içimize sonsuz hayatı ekti” berahasındaki dikim imgesi değerli yorumlardır; fakat bunlar sözlük kökeni değildir.

Kaynak katmanlarını ayırmak, öğretinin güzelliğini azaltmaz. Tam tersine, İbranice filolojiyi teolojik benzetiden ayırarak her ikisini de doğru yerde korur.

Burada doğal olarak şu soru karşımıza çıkar: Avraam Tora’yı yerine getirdiyse ve bunu çocuklarına öğrettiyse, Yaakov nasıl bir matseva dikmiştir (Bereşit 28:18), nasıl iki kız kardeşle evlenmiştir, Amram nasıl halası Yoheved ile evlenmiştir (Şemot 6:20) ve Moşe Rabbenu nasıl on iki matseva dikmiştir (Şemot 24:4)?

Babaları Avraam’ın kendisine yasakladığı ve Avraam’ın çocuklarına ve kendisinden sonra ev halkına Tanrı’nın yolunda yürümelerini mi emretmiş olmasına rağmen (Bereşit 18:19) Tora’da yasaklanan eylemleri nasıl yapmış olabilirler?

Açıklamalar

Ramban, ataların Tora’nın 613 emrini yalnızca İsrael’de yaşarken yerine getirdiklerini, oysa Yaakov’un iki (veya dört) kız kardeşle Haran’dayken evlendiğini açıklar. Ancak Raşi, Yaakov hakkında Bereşit 32:5’in açıklamasında şöyle demektedir : “Kötü Laban’ın yanında (yani Haran’da) kaldığım süre boyunca 613 emri yerine getirdim.“

Bu soruya verilen açıklamalardan biri şudur: Ataların Sinay-öncesi Tora uygulaması emredilmiş ulusal halaha değil, gönüllü bir kutsallık uygulamasıdır. Bu nedenle Aşem’in o anda açıkça verdiği bir emir veya daha temel bir yükümlülükle çatıştığında, gönüllü uygulama bağlayıcı emir gibi davranmaz. Bu yaklaşım özellikle daha sonraki Hasidik açıklamalarda geliştirilmiştir; bütün klasik kaynakların tek açıklaması gibi sunulmamalıdır.

Avraam’ın mila mitsvasını ancak Aşem’in açık emrinden sonra yerine getirmesi de önemli bir sınırı gösterir. Kendi başına gönüllü olarak uygulanan mitsva ile Aşem’in kişiye doğrudan verdiği emir aynı statüde değildir. Eski yazıda bunu “Bney Noah kişinin kendi kanını dökmesini yasaklıyordu” şeklinde açıklayan kesin bir hukuk iddiası vardı; bu sonuç burada gerekli değildir ve güvenli kaynak zemini taşımaz.

Sonraki Hasidik açıklama: gönüllü kutsallık başkasının pahasına kurulmaz

Likkutei Sihot‘ta geliştirilen başka bir açıklama, Raşi’nin çeşitli yorumlarını bir arada okuyarak Ataların gönüllü Tora uygulaması ile daha temel ahlaki yükümlülükler arasında öncelik ilişkisi kurar. Raşi, Bereşit 34:7’de Tufan sonrası insanlığın bazı cinsel sınırları benimsediğini; Bereşit 11:32’de ise Avraam’ın babasını terk etmiş görünmemesi için Tora’nın Terah’ın ölümünü anlatı sırasında öne aldığını açıklar. Bu malzeme, Sinay öncesi dünyanın da ahlaki beklentiler taşıdığını gösteren rabbinik yorumlar olarak kullanılır.

Bu Hasidik okumada Yaakov’un Rahel’e verdiği evlilik sözü önem kazanır. Lavan’ın aldatmasından sonra “Beni neden aldattın?” demesi, dürüstlük ve verilen sözün ağırlığını anlatının merkezine yerleştirir. Yaakov’un daha sonra Tora’da yasaklanacak olan iki kız kardeşle evliliği, gönüllü bir kutsallık uygulamasının başka bir insana karşı üstlenilmiş gerçek sorumluluğu ezmemesi gerektiği yönünde yorumlanır.

Bu açıklama Ramban’ın Erets İsrael merkezli çözümüyle aynı değildir ve bütün klasik kaynakların ortak halahik hükmü gibi sunulmamalıdır. Sonraki Hasidik bir sentez ve ahlaki derstir. Verdiği ilke değerlidir: İnsan Aşem’in kendisinden talep ettiğinin ötesinde bir kişisel titizlik üstlenirken bunu başkasına zarar verme, verilen sözü bozma veya temel adaleti ihmal etme pahasına yapamaz.

Bereşit 18:19 da Avraam’ın büyüklüğünü yalnız kişisel ritüel titizliğe bağlamaz; onun çocuklarına ve ev halkına “Aşem’in yolunu, doğruluk ve adaleti” öğretmesini öne çıkarır. Böylece Sinay öncesi Tora tartışması yalnız “hangi mitsvayı biliyorlardı?” sorusuyla sınırlı kalmaz; Tanrısal iradenin insan ilişkilerinde doğruluk ve sorumluluk olarak yaşanmasını da kapsar.

Tora dünyanın yaratılmasından önce var mıydı?

Rabbinik gelenek bu soruya güçlü bir cevap verir. Nedarim 39b, dünya yaratılmadan önce var edilen yedi şey arasında Torayı sayar. Bereşit Rabbah’ın ünlü benzetmesinde de bir kralın sarayı mimarın planına bakarak kurması gibi, Aşem’in Tora’ya bakarak dünyayı yarattığı anlatılır.

Bu öğretinin anlamı fiziksel bir Sefer Tora tomarının yaratılıştan önce uzayda bulunması değildir. Tora yaratılışın Tanrısal amacı, bilgeliği ve iradesiyle ilişkilidir; dünya Tora’ya yabancı bir düzen değildir. Kabalistik ve Hasidik kaynaklar bu bağı daha da derinleştirir. Ataların bu bilgeliğe eriştiğini söylemek mümkündür; fakat “her biri geleceğin bütün tarihsel ayrıntılarını bugünkü yazılı metin gibi okuyordu” sonucu kaynakların söylediğini aşar.

Sinay’da ne değişti?

Moşe Rabbenu’nun benzersizliği yalnız daha berrak peygamberlik yaşaması değildir. Sinay’da Tora, Ataların gönüllü ruhsal uygulamasından farklı olarak İsrael ulusuna bağlayıcı antlaşma ve mitsva düzeni halinde verilir. Moşe’nin peygamberliğinin açıklığı da bu kamusal vahyin niteliğinin parçasıdır.

Sinay vahyinin kendisi için Tora’nın Verilmesi; Yazılı Tora ile yaşayan yorum ve aktarım ilişkisi için Sözlü Tora başlıklı incelemelere bakılabilir.

İki türde peygamberlik bulunmaktadır. Moşe dışındaki her peygamber peygamberliğini bir vizyon veya rüyada almıştır:

Sizden biri peygamber olduğunda, Aşem [hakkında belirsiz bir] vizyonla tanıtırım Kendim’i ona; onunla rüyada konuşurum.

Bamidbar 12:6

Bunun anlamı Tanrı, insanın rüya görme yeteneğine müdahale eder ve bu rüyayı vermek istediği peygamberlik vizyonu için bir araç yapar. Ancak bu olay, rüya ile peygamberlik vizyonunun aynı kategoride olduğu anlamına gelmez. Bilgelerimiz “rüya, peygamberliğin altmışta biridir” dediğinde bu iki kavramın aynı olduklarını kastetmiyorlardı. Bize öğrettikleri iki kavramın da insanın akıl yürütme ile ulaşamayacağı bilgileri içerebilmesidir.

Peygamberlik vizyonu bir şeyi doğrudan görmeye benzemez. Daha ziyade bir mercekten (Aspaklarya) veya daha doğrusu görüntünün birinden diğerine kırıldığı bir dizi mercekten görmeye benzer.

Bunun yanı sıra, peygamberlik vizyonu sanki şeffaf, cilalı bir mercekten değil, donuk bir mercekten aktarılıyormuş gibi görülür. Dolayısıyla görüntü tüm bu kırılmalara maruz kaldıktan sonra bile Tanrı’nın yüceliğini net olarak görmek mümkün değildir. Ancak buna rağmen peygamberin gördüğü şey bir ilüzyon değil, Tanrı’nın yüceliğidir ve peygamber de bunun hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde farkındadır.

Bu bakımdan peygamberliğin de pek çok dereceleri vardır. Bir peygamber diğerine göre daha net bir mercekle görebilir ve dolayısıyla görüşünü daha net algılayabilir. Ne düzeyde bir peygamberlik söz konusu olursa olsun, peygamber her zaman her kavramın gerçek özünü algılar. Kendisine vahyedenin ve bildirenin Yaratıcı olduğunu kesin olarak bilir.

Her peygamber aynı zamanda mercek kavramını, mesajın özünü ve sırrını da kavrar. Ortaya çıkan bilgiyi hem açık hem de doğru olarak algılar ve anlar. Ancak nasıl ki, Tanrı’nın yüceliği peygambere kırılmış bir görüntü olarak gösteriliyorsa, peygambere verilen bilgiler de alegoriler ve mecazlarla aktarılmaktadır. Ayrıca peygamberlik daha önce belirtildiği gibi peygamberliğin bir aracı olan rüya yoluyla gelir.

Ancak Moşe’nin peygamberliği tamamen farklı bir düzeydeydi.

Şimdi sözlerimi [dikkatle] dinleyin!” dedi [Tanrı]. “Sizden biri peygamber olduğunda, Aşem [hakkında belirsiz bir] vizyonla tanıtırım Kendim’i ona; onunla rüyada konuşurum.Kulum Moşe [için ise] böyle değil! Evim’in tümünde güvenilirdir o!

Bamidbar 12:7-9

Birincisi, Moşe’nin peygamberliği deneyimlemek için duyularından mahrum kalmasına ya da bilincini kaybetmesine gerek yoktu. Üstelik peygamberlik Moşe’ye rüyada da gelmemiştir. Moşe, tamamen uyanıkken ve normal bir bilinç durumundayken peygamberliği deneyimlemiştir. Bu nedenle Tanrı, Moşe hakkında şöyle demiştir:

Onunla ağız ağza konuşurum. [Açık bir] Vizyonla [iletişim kurarım] – bilmecelerle değil! [O kadar ki] Tanrı’nın resmine bakar!  

Bamidbar 12:8

Ayrıca Moşe her kavramı, bir şeyi çok parlak tek bir mercekten gören biri gibi algılamıştır. Bu nedenle bilgiler Moşe’ye bir alegori olarak değil, doğrudan ve net bir şekilde gelmiştir. Tora’nın Moşe’nin peygamberliğinden bahsederken “[Açık bir] Vizyonla [iletişim kurarım] – bilmecelerle değil!”  kastettiği budur.

Ne var ki, Moşe’nin durumunda bile Tanrı’nın yüceliği ancak Moşe’nin kabul edebildiği ölçüde ortaya çıkabilmiştir. Moşe bile Tanrı’nın yüceliğini doğrudan göremez, sadece aynada oluşan bir görüntü gibi görebilir. Çünkü hiçbir insan Yaratıcı’yı göremez, algılayamaz, kavrayamaz.

Yüzüm’ü göremezsin” dedi. “Çünkü insanoğlu Beni görüp de yaşamını sürdüremez.

Şemot 33:20

Ancak Moşe’nin gördüğü görüntü tam ve netti; tıpkı son derece berrak bir mercekten görülen, hiçbir donukluk izi olmayan bir görüntü gibi. Bu nedenle Tora aynı ayette “[O kadar ki] Tanrı’nın resmine bakar!  (Bamidbar 12:8)” demektedir. Görselleştirilen biçim Resim’dir ve Moşe onu mükemmel bir şekilde görmüştür. Bu başka hiçbir peygamber için geçerli değildir çünkü hiç kimse böyle bir vizyona ulaşamamıştır.

Moşe’nin görüşünün doğası gereği aldığı bilgiler hem açık hem de kapsamlıydı. Bu bakımdan da Moşe, daha önce de belirtildiği gibi, diğer tüm peygamberleri aşmıştır.

İkinci olarak Moşe, Tora’yı tüm insanlara getirme yetkisine sahipti, böylece her kişi, tüm nesiller boyunca, kendi seviyesinde Tora’nın tamamını alabilirdi.

Üçüncüsü, Sinay Dağı’nda Tora artık sadece bir bilgelik değil, bir emir haline gelmiştir. O zamana kadar bunu uygulayıp uygulamamak kişiye bağlıydı. O andan itibaren her yetişkin Yahudi Tora’nın tamamını yerine getirmekle sorumlu hale gelmiştir.

Bu, tüm bu yüce ruhların (Adam, Noah, Avraam, Yitshak, Yaakov vb.) kendi hayatlarını gözleri önünde gördükleri anlamına mı gelmektedir? Mesela Yaakov, Tora’da Yosef’in kardeşleri tarafından çukura atılıp köle olarak satılması hikayesinin tamamını görmüş müydü? Yitshak, Esav’ın Yaakov’u öldürmeye çalışacağını görmüş müdür?

Rabbi Yeşaya Horowitz (1560-1630, “Şelah” olarak bilinir) bunu klasik eseri Şnei Luhot HaBrit’te anlatır. Rabbi Moşe ben Nahman’ın (“Nahmanides” 1194-1270) sözlerine dayanarak aşağıdaki cevabı verir:

Tora manevi alemlerde var olduğu için birden fazla uygulaması vardır. Sonuçta Tora yalnızca Aşem’in bilgisi ve bilgeliği değildir; O’nun iradesi ve isteğidir. Bu isteğin bu dünyayla nasıl buluşacağı birçok kritere bağlıdır. Örneğin Yahudi halkı, On Emir’i duyduktan sonra altın buzağı günahını işlemeseydi, Mişkan’a gerek kalmayacaktı. Her birimiz Şehina (İlahi mevcudiyet) için mükemmel bir tapınak olacak ve Tanrısallık yeryüzünde çok daha basit bir şekilde ikamet edecekti.

Başka bir örnek vermek gerekirse, casuslar Kenaan’a yolculuklarından dönüp bu konuyu Moşe ile tartışıp haberi ona bıraksalardı, biz Moşe’nin önderliğinde bu ülkeye yürüyecek, Maşiah Devri başlamış olacaktı ve Moşe son kurtarıcı rolüne sahip olacaktı.

Ancak Yahudi halkı İlahi İradeyi yönlendirmek için farklı bir yol seçmiştir. Ve bize verilen her özgür seçim durumunda da durum böyledir: İlahi İradenin dünyamızı nasıl yönlendireceğini o zaman ve orada seçeriz.

Yani Adam’ın, Noah’ın, Avraam’ın, Yitshak’ın, Yaakov’un bildiği, üzerinde düşündüğü ve üzerinde çalıştığı şey İlahi İrade ve İlahi Bilgelik’ti. Bunu biliyorlardı, bunu öğrettiler ve hayatlarını buna göre sürdürdüler. Onların bilmediği ve Moşe’nin bildiği şey ise, İlahi İrade ve Bilgeliğin maddi düzlemde, bu dünyada nasıl gerçekleşeceğiydi. Çünkü bu henüz gerçekleşmemişti.

Kabalist rabbilerimiz, Atalarımız’ın Tora’yı ruhsal olarak yerine getidiklerini, çünkü ancak daha sonra Moşe aracılığıyla mitsvaların fiziksel olarak yerine getirilmesi ile Tora öğretilerinin görülür biçimde ortaya çıktığını belirtmektedir.  Ancak Atalarımız, mitsvaların yerine getirilmesi ile ortaya çıkan ruhsal akışın farkındaydılar. Zohar, Yaakov’un noktalı ve çizgili koyunlar ile ilgili Bereşit 31. bölüm ile Tefilin takma mitsvası arasında paralellik kurar. Her ikisi de benzer bir İlahi akışa neden olmuş, ancak Sinay’dan sonra, İlahi irade, bu manevi akışın fiziksel Tefilin takılmasına bağlı olmasına hükmetmiştir.

Rabbi Horowitz’in ve diğer birçok kişinin yazdıklarından Tora’nın nihai uygulamasının burada, dünyamızda sahip olduğumuz olduğu anlaşılmaktadır. Başka bir deyişle, olayların sonunda nasıl sonuçlandığı, Tanrı’nın planladığı şekilde olmuştur. Sadece bu planın özgür irademiz aracılığıyla bu şekilde gerçeğe dönüştürülmesi gerekmiştir.

Midraş Tanhuma, Vayeşev 4 bu düşünceyi çok çarpıcı bir agada ile anlatır. Adam, ölüm tehdidinden sonra Aşem’e şu mantıkla itiraz eder: Dünya yaratılmadan çok önce Tora zaten Tanrısal plan olarak vardı ve onda “bir insan çadırda ölürse” diye başlayan ölüm-tumah hükmü bulunuyordu (Bamidbar 19:14). Midraşın Adam’ı buradan “Demek ölüm ihtimali yaratılıştan önce Tanrısal bilgide zaten yer alıyordu” sonucuna gider.

Bu agada, Adam’ın Eden’de fiziksel bir Tora tomarından Bamidbar 19’u daha önce okuduğunu söylemez. Midraşın öğretisi daha derindir: Tora Tanrısal bilgelik ve plan olarak yaratılmış tarihten önce gelir; tarih içinde gerçekleşen olaylar bu bilgelikle ilişki içinde anlam kazanır. Bu, insanın özgür seçimini ortadan kaldıran mekanik kader öğretisi değildir; Midraş, Tanrısal bilginin insan tarihinden önce olduğunu vurgular.

Dolayısıyla nihai Tora, Moşe’nin çölde kırk yıl boyunca yazdığı Tora’dır. (Talmud’da bu konuda iki görüş vardır (Gittin 60a): Biri Moşe’nin Tora’yı bugün gördüğümüz şekliyle tomar tomar yazdığı ve kırk yılın sonunda bütün tomarları birbirine diktiğidir. Bir diğeri ise kırk yılın sonunda hepsini birden yazmış olduğudur. Kırk yılın sonuna kadar her şey sözlü olarak öğretiliyordu.) Bu Tora, Tora’nın dünyamızdaki fiili uygulamasıdır. Bu Tora, ataların bildiği Tora’dan farklıydı, çünkü bu Tora gerçekten yaşanmıştır. Ve bu, Aşem’in Kendisi’yle Bir olan bilgeliğinin özüyle bağlantılı olan Tora’dır.

Üstat Kabalistlerin sık sık söylediği gibi:

Sonuç

Yahudi kaynakları iki hükmü birlikte korur. Tora Sinay’dan önce de Tanrısal bilgelik olarak vardır; Hazal onu yaratılıştan önceye kadar götürür ve Avraam’ın bütün Tora’yı gönüllü olarak uyguladığını öğretir. Buna karşılık Sinay benzersizdir; çünkü Tora burada İsrael’e açık, kamusal ve bağlayıcı antlaşma düzeni olarak verilmiştir.

Raşi’nin ve Yoma 28b’nin geniş öğretisi gerçektir; Ramban’ın peşat ayrımı ve gönüllü uygulama açıklaması da gerçektir. Bunlardan birini ötekinin yerine koymaya gerek yoktur. Kaynakların verdiği sonuç şudur: Tora’nın Tanrısal bilgeliği yaratılıştan öncedir; Atalar bu bilgeliğe erişmiş ve mitsvaları gönüllü olarak yaşamışlardır; İsrael’in bağlayıcı Tora yükümlülüğü ise Sinay’da kurulmuştur.

Temel kaynaklar

Bereşit 7:2; 8:20; 18:19; 25:27; 26:5; 32:5; Bamidbar 12:6–8; 19:14. Yoma 28b; Nedarim 39b; Gittin 60a. Bereşit Rabbah 1:1; 64:4–6; 95:2; Midraş Tanhuma, Vayeşev 4. Raşi, Bereşit 25:27; 26:5; 32:5. Ramban, Bereşit 26:5. Şnei Luhot HaBrit ve sonraki Kabalistik/Hasidik açıklamalar, metinde belirtildiği yerlerde ayrı yorum katmanı olarak kullanılmıştır.