Ana Sayfa›Yahudi Düşüncesi›Tanrı ve Vahiy›Melek Nedir? Tanah ve Yahudi Düşüncesinde Malakh

Melek Nedir? Tanah ve Yahudi Düşüncesinde Malakh

11 Mart 2020

4069

Tanah’ta bir melek ortaya çıktığında bazen insan görünümündedir, bazen ateşle ve kanatlarla anlatılır, bazen de görünmeden yalnızca Tanrı’nın sözünü taşır. Bu farklı tasvirlerin ortak noktası, Haşem’den gelen görevi taşımalarıdır. İbranice malakh (מַלְאָךְ) “elçi” veya “gönderilmiş görevli” demektir. Meleğin kimliği, Haşem’den aldığı görevde belirir.

Bu tanım, kelimenin Tanah ve Yahudi düşüncesindeki geniş kullanımını açıklar. Malakh bazen ruhsal bir varlığı, bazen bir peygamberi veya insan elçiyi, Rambam’ın dilinde ise yaratılış içinde belirli bir işi yerine getiren kuvveti anlatabilir. Bütün bu kullanımlarda ortak ilke aynıdır: Elçi, kendisini gönderenin iradesiyle hareket eder ve onun sözünü yerine getirir.

Yahudi melek anlayışının temeli de burada bulunur. Melek yaratılmıştır, bütün gücünü Haşem’den alır ve yalnız O’nun buyruğuyla görev yapar. Tanrısal irade birdir. Gökte de yerde de hüküm Haşem’e aittir; melek bu hükmün görevlisidir.

Malakh: Göreviyle tanınan elçi

Bir elçiyi elçi yapan şey, taşıdığı haberdir. Görevini, bu haberi gönderenin sözüne sadık biçimde ulaştırarak yerine getirir. Melek kavramını anlamanın en kolay yolu budur. Melek, kendisine verilen görevi tam biçimde taşıyan varlıktır.

Kelimenin bu anlamı insan elçiler için de kullanılabilir. Bamidbar 20:16’da İsrael, Haşem’in bir malakh göndererek halkı Mısır’dan çıkardığını söyler. Raşi bu malakhın Moşe olduğunu ve peygamberlerin de malakhim, yani elçiler diye adlandırıldığını açıklar. İbn Ezra aynı ayeti gerçek bir melek olarak okur. Hagay 1:13 ise peygamber Hagay’ı doğrudan “Haşem’in elçisi” diye adlandırır. Böylece kelimenin özü, varlığın hangi türden olduğundan önce taşıdığı görevi bildirir.

Bereşit 18’de Avraam’a üç kişi görünür. Yahudi Bilgelerimiz, yani Hazal, Bereşit Rabba 50:2’de; Raşi de onların açıklamasını izleyerek, bunların üç ayrı görevle gelen melekler olduğunu söyler: biri Sara’ya oğul müjdesini vermek, biri Sedom’u yıkmak, biri de Avraam’ı iyileştirmek için gelmiştir. Hazal bunu, “Bir melek iki ayrı görevi yerine getirmez” ilkesiyle açıklar. Raşi’nin aktarımında Rafael Avraam’ı iyileştirir ve ardından Lot’u kurtarır. Ramban, bu iki eylemin farklı zamanlarda verilen görevler sayılabileceğini veya ikisinin de kurtarma yönünde birleştiğini belirtir.

Bu öğreti, meleğin varlığı ile görevinin ne kadar iç içe olduğunu gösterir. İnsan birçok istek arasında yön değiştirebilir. Melek ise kendisine verilen Tanrısal görevin berrak ifadesidir. Rafael adı da “El iyileştirir” düşüncesini taşır. Rafael, Haşem’in iyileştirme emrini taşır; iyileştirmenin kaynağı Haşem’dir.

İnsan ile melek arasındaki fark

İnsan çoğu zaman ne yapması gerektiğini bilir ve yine de başka bir şeyi seçebilir. Arzu, korku, kıskançlık, öfke ve çıkar doğru bildiği yoldan ayrılmasına yol açabilir. Bu nedenle insan hayatında Tanrısal buyruğu yerine getirme anlamındaki mitsva, günah, Tanrı’ya dönüş anlamındaki teşuva ve ahlaki gelişim vardır.

Şabat 88b bu ayrımı güçlü bir sahneyle anlatır. Melekler Tora’nın gökte kalmasını isterken Moşe, Tora’daki emirleri tek tek hatırlatır: Şabat’ta dinlenmeye meleklerin ihtiyacı var mıdır? Anne ve babaları var mıdır? Aralarında cinayet, zina, hırsızlık, kıskançlık veya Yetzer HaRa, yani kötü eğilim bulunur mu? Tora, seçenekler arasında yaşayan ve davranışını değiştirebilen insana verilmiştir.

Tanah melekleri konuşan, öven, anlayan ve görev alan yaratılmış varlıklar olarak anlatır. Fakat onların hizmetinde insanın yaşadığı ahlaki gelgit bulunmaz. Melek görevini temsil eder; insan ise görevini seçerek kendi kişiliğinin parçası haline getirir.

Bu yüzden insanın hizmeti farklı bir değer taşır. Melek Haşem’in iradesini berrak biçimde yansıtır. İnsan aynı iradeye arzularının, korkularının ve sınırlı bilgisinin içinden yönelir. Düşebilir, sorumluluğunu kabul edebilir ve teşuvayla yeniden dönebilir. Tora’nın insana verilmesinin anlamı da budur.

Melekler nasıl görünür?

Tanah’ın melek tasvirleri birbirinden oldukça farklıdır. Avraam’ın ziyaretçileri insan gibi görünür. Yeşayahu, altı kanatlı Serafim’i görür. Yehezkel, dört yüzlü Hayot ile Ofanim’i, yani “tekerlekleri” anlatır. Manoah’ın karşısındaki elçi bir insan gibi konuşur; sonra sunağın alevi içinde yükselir. Bu tasvirler, insanın fiziksel gözle tanıdığı biçimleri kullanarak ruhsal bir karşılaşmayı anlatır.

Hazal’ın “Tora insan diliyle konuşur” ilkesi burada da yol gösterir. Tanah, Haşem’in “eli”nden söz ettiğinde Tanrısal kudreti insanın anlayabileceği bir imgeyle anlatır. Meleklerin ateş, kanat ve insan görünümü de ruhsal gerçekliği insan algısına yaklaştıran peygamberlik dilidir. İmge, görünmeyen görevi görünür hale getirir.

Rambam, Mişne Tora, Hilhot Yesodei HaTora 2:3–4’te melekleri maddeden bağımsız biçimler olarak tanımlar. Ateş, kanat veya insan görünümü peygamberlik görümünün dilidir. More Nevuhim (Şaşırmışlar İçin Kılavuz) II:42’de Tanah’ta bir meleğin görünmesi veya konuşmasının peygamberlik görümü ya da rüya içinde gerçekleştiğini söyler. Anlatı bazen bunu başta açıklar, bazen de konuşan kişinin melek olduğu ancak olayın sonunda anlaşılır.

Ramban, Bereşit 18:1 yorumunda Avraam’ın üç ziyaretçisi için farklı bir açıklama verir. Ona göre melek, ruhsal bakımdan arınmış kişilerin algılayabileceği yaratılmış bir malbuş, yani görünüş giysisi içinde belirir. Buradaki giysi, ruhsal varlığın insana görünmesini sağlayan yaratılmış biçimdir; meleğin özü ruhsal kalır.

Rambam ile Ramban görünümün nasıl gerçekleştiğini farklı açıklar. İkisinde de melek yaratılmış bir varlıktır ve görünen biçim onun bağımsız bir tanrı olduğunu göstermez. Peygamberlik görümü de yaratılmış görünüş giysisi de insan algısının ruhsal elçiyi nasıl karşılayabildiğini açıklar.

Rambam neden doğal kuvvetlere de “melek” der?

Rambam’ın More Nevuhim II:6’daki açıklaması, malakh kelimesinin görev merkezli anlamını daha geniş bir alana taşır. Peygamber, insan elçi, doğadaki kuvvet, insanın hayal gücü ve bedende çalışan yaşamsal güç, belirli bir görevi yerine getirdiğinde “melek” adıyla anılabilir. Rambam bu yüzden “bütün kuvvetler melektir” der.

Tehillim 104:4 aynı dili şiirsel biçimde kullanır: Haşem rüzgarları elçileri, alevli ateşi hizmetkarları yapar. Ayet doğadaki gücü, Yaratıcı’nın düzeni içinde belirli bir işi yerine getiren görevli olarak gösterir.

Rambam buna insan bedeninden çarpıcı bir örnek verir. Bir kimseye, Haşem’in anne rahmindeki çocuğu biçimlendirmek için bir melek gönderdiği söylendiğinde bunu kolayca kabul edebilir. Aynı kişiye, Haşem’in tohumun içine organları biçimlendiren bir güç yerleştirdiği söylendiğinde ise bunu daha sıradan bulabilir. Rambam iki anlatımın aynı yaratılmış işleyişe baktığını gösterir: Beden içinde çalışan biçimlendirici güç de Haşem’in görevlisidir.

Rambam on ikinci yüzyılın biyoloji bilgisini kullanıyordu. DNA bağlantısı modern bir açıklama örneğidir; Rambam’ın kendi ifadesi, çağının diliyle “biçimlendirici kuvvet”tir. Bugün embriyonun gelişimini genlerin açılıp kapanması, hücrelerin çoğalması, birbirlerine kimyasal işaretler göndermesi ve zamanla farklı organlara yönelmesi üzerinden anlatıyoruz. Biyoloji sürecin nasıl ilerlediğini inceler. Rambam’ın malakh dili ise bu düzenli kuvvetlerin yaratılmış olduğunu ve Haşem’in kurduğu işleyiş içinde görev yaptığını söyler.

Böylece bilimsel açıklama ile Tanrısal görev dili farklı soruları cevaplayarak aynı yaratılışa bakar. Yağmuru su buharının yoğunlaşması, hava sıcaklığı ve rüzgarlarla açıklamak, aynı olayın yaratılış düzenindeki yerini daha ayrıntılı düşünmemizi sağlar. Doğal sebebi öğrenmek, Haşem’in dünyayı hangi düzen içinde yönettiğini daha açık görmemize yardım eder.

İbadet neden yalnız Haşem’e yönelir?

Yaratıcı ile yaratılmış arasındaki sınır, meleklerin en yüksek derecelerinde de korunur. Meleğin gücü Haşem’den gelir. Bu nedenle korbanın, yani kutsal sununun; ibadetin ve nihai bağlılığın yöneldiği tek adres Haşem’dir.

Şofetim 13’te Manoah, karşısındaki kişinin melek olduğunu henüz bilmez ve ona bir oğlak hazırlamak ister. Melek yemeği kabul etmez; Manoah korban sunacaksa onu Haşem’e sunmasını söyler. Sahne, elçi ile Gönderen arasındaki ayrımı son derece açık biçimde kurar. Melek kendisine yönelen onuru kaynağına çevirir.

Yahudiliğin Tanrı birliği, bütün varlık ve gücün tek Kaynaktan geldiğini ilan eder. Melekler, yıldızlar, doğa kuvvetleri ve ruhsal varlıklar yaratılışın parçalarıdır. Onların farklı görevleri, tek Tanrısal iradenin yaratılışın her alanında hüküm sürdüğünü gösterir.

Bu yüzden melek, insanı kendi gücüne bağlamak yerine Haşem’in buyruğuna yöneltir. Gerçek elçi mesajı kaynağına bağlar. Tanah’taki meleğin büyüklüğü de buradadır: Dikkati kendisine toplamak yerine Haşem’in sözünü ve görevini görünür hale getirir.

Şabat akşamında iki melek

Talmud Şabat 119b, Şabat akşamı sinagogdan eve dönen kişiye iki hizmet meleğinin eşlik ettiğini anlatır. Evde kandil yanıyor, masa hazırlanmış ve yatak düzenlenmişse iyi melek bir sonraki Şabat’ın da böyle olmasını diler; kötü melek istemeden “Amen” der. Ev Şabat için hazırlanmamışsa bu kez kötü melek aynı durumun sürmesini diler, iyi melek de istemeden “Amen” demek zorunda kalır.

Buradaki kötü melek de Haşem’in kurduğu düzen içinde görev yapar; bu nedenle iyiliğin hükmüne karşı geldiği yerde bile “Amen” demek zorunda kalır. Talmud’daki bu öğreti, Yahudi düşüncesindeki temel birliği korurken insanın hazırlığının ruhsal sonucunu da gösterir.

Şabat sofrasında söylenen Şalom Aleyhem ilahisi bu Talmudik sahneyi evin içine taşır. Eve gelen melekleri selamlamak, Şabat’ın kutsallığını karşılayan evin görünmeyen yönünü fark etmektir. Masanın, kandilin ve dinlenme düzeninin hazırlanması yalnız dış biçim kurmaz; insanın zamanını Haşem’in buyruğuna göre düzenlediğini gösterir.

Bu öğreti aynı zamanda alışkanlığın gücünü açığa çıkarır. Bir Şabat için yapılan hazırlık, sonraki Şabat’ın başlangıcını da hazırlar. İnsan seçimiyle bir yön kurar; melekler o yönün ulaştığı sonucu dile getirir. Melekler ruhsal elçiler olarak kalır, insanın tekrarlanan seçimi ise anlatının musar, yani ahlaki eğitim yönünü açar.

Kabala’da meleklerin yeri

Hazal, Yehezkel’in Taht görümü çevresindeki gizli öğretime Maase Merkava, yani “Tanrısal Taht-Araba düzeninin işleyişi” adını verir. Bu öğreti, Haşem’in yaratılışı nasıl yönettiğini ve Tanrısal buyruğun ruhsal dünyalardan eylem alanına nasıl ulaştığını araştırır. Melekler bu düzenin elçileri olarak merkezi bir yer taşır.

Bir mimarın zihnindeki bina ile tamamlanmış yapı arasında birçok aşama vardır. Önce amaç ve genel plan belirir. Sonra bu plan çizimler, ölçüler ve talimatlarla uygulayacak kişilere aktarılır. En sonunda taş, beton, ahşap ve emek belirli bir düzene girer. Talimatın görevi, zihindeki amacı eylem alanına taşımaktır.

Aryeh Kaplan, Kabala’daki dünyaları açıklarken buna yakın bir düşünce düzeni kullanır. Beriya düşünce ve yaratılışın ilk belirginleştiği alanla, Yetsira biçimlenme ve aktarım alanıyla, Asiya ise eylemin gerçekleştiği alanla ilişkilidir. Yetsira’nın özellikle “melekler dünyası” diye anılmasının nedeni budur. Melek, yüksek iradenin mesajını daha aşağı düzeye taşıyan elçidir.

Ari, yani Rabbi Yitshak Luria’nın düzenini açıklayan Kaplan, Yeşayahu’nun görümündeki Serafim’i Beriya ile, Yehezkel’in Hayot’unu Yetsira ile, Ofanim’i de Asiya ile ilişkilendirir. Serafim “yananlar” demektir ve Yeşayahu’nun görümünde Tanrısal kutsallık karşısındaki yoğun bağlılığı ifade eder. Hayot, “canlı varlıklar” olarak Merkava’nın hareketini taşır. Ofanim, yani “tekerlekler” ise bu hareketin eylem dünyasına ulaşmasını gösterir. Adların her biri görünüşle birlikte görevi de anlatır.

Yehezkel’in görümünde Hayot hareket eder, Ofanim de onlarla birlikte yön değiştirir. Kaplan bunu ruhsal olan ile eylem dünyası arasındaki aktarım olarak açıklar. Tekerlek, bir aracın ağırlığını zemine aktarırken hareketi de mümkün kılar. Ofan benzetmesi de yüksek düzeydeki buyruğun fiziksel dünyadaki sonuca ulaşmasını anlatır. Bu maşal, yani benzetme, peygamberlik görümündeki görevi zihinde canlandırır.

Hagiga 13b, Yehezkel’in “yerdeki bir ofan” sözünü Sandalfon adlı melekle ilişkilendirir. Onu yeryüzünde duran, başı Hayot’a ulaşan ve Merkava’nın arkasında Haşem için taçlar bağlayan bir elçi olarak tasvir eder. Kaplan, Sandalfon’u ruhsal alan ile fiziksel eylem arasındaki temas üzerinden açıklar. Ayakkabı ve tekerlek imgelerini, Ofan’ın görevini zihinde canlandıran bir benzetme olarak kullanır.

Rambam ise melekleri başka bir bakımdan on manevi dereceye ayırır. En yüksek dereceye Hayot HaKodeş, “Kutsal Canlılar”; insan kavrayışına en yakın dereceye ise İşim, “insanlar” adı verilir. İşim derecesi peygamberlere görünen elçilerle ilişkilendirilir. Rambam’ın sıralaması meleklerin derecelerini, Ari’nin açıklaması ise farklı melek gruplarının ruhsal dünyalardaki görev bağlarını öne çıkarır. İki anlatım aynı konunun farklı yönlerini düzenler.

Kabala’daki “aktarım” sözü, Haşem’in iradesinin yaratılışın farklı düzeylerinde nasıl görev, biçim ve eylem olarak açığa çıktığını anlatır. Melek bu ilişkinin elçisidir; aldığı görevi ve ışığı uygun düzeye taşır, kaynağı ise Haşem’dir.

Yahudi melek anlayışının özü

Melek hakkındaki bütün kaynaklar tek bir temel düşüncede birleşir: Haşem Yaratıcı’dır, melek yaratılmış elçidir. Meleğin gücü görevinden, görevi Haşem’in iradesinden gelir. Bu nedenle melekler çok olsa da hükmün kaynağı tektir.

Ruhsal varlık, peygamber, insan elçi veya Rambam’ın sözünü ettiği doğal kuvvet aynı kelimeyle anılabilir; çünkü malakh önce görevi bildirir. Bağlam, bu görevi kimin veya neyin taşıdığını gösterir. Kelimeyi her yerde kanatlı insan biçimine çevirmek veya her meleği sıradan doğa gücüne eşitlemek, Tanah’ın geniş dilini daraltır.

Melek ile insan arasındaki fark, insanın görevini seçebilmesinde belirginleşir. Melek kendisine verilen buyruğun berrak taşıyıcısıdır. İnsan ise buyruğu öğrenir, arzusuyla mücadele eder, karar verir ve seçiminin sonucu üzerinden değişir. Melek bize kusursuz görevi gösterir; Tora ise o görevi özgür iradeyle hayatımıza yerleştirmemizi ister.

Meleği doğru anlamak, Yahudiliğin Tanrı birliğini de daha açık görmemizi sağlar. Yaratılışta sayısız görev, kuvvet ve ruhsal derece bulunabilir. Hepsi tek Haşem’in iradesi içinde var olur. Elçiler çoğaldıkça kaynak çoğalmaz; yaratılışın bütün ayrıntıları aynı Bir’e hizmet eder.