İnsan yalnızca çevresini algılayan, bilgi işleyen ve ihtiyaçlarına göre tepki veren bir canlı değildir. Bildiği şeyle içsel bağ kurabilir, birbirine karşıt arzular arasında seçim yapabilir, kısa vadeli çıkarına aykırı davranabilir ve kendi eylemlerini doğru ile yanlış ölçüsüne göre yargılayabilir. İnsan bilincinin ayırt edici yapısı, ne kadar hızlı hesap yaptığıyla değil, hakikat karşısında nasıl konumlandığıyla ortaya çıkar.

Kabala düşüncesindeki Daat (bağ kuran ve içselleştiren bilgi), Ratzon (irade ve yönelim) ve Tzelem Elokim (Tanrısal suret) kavramları bu yapının farklı boyutlarını açıklar. Ancak bu üç terim klasik kaynaklarda değişmez ve kapalı bir “bilinç üçlüsü” olarak sunulmaz. Farklı metinsel bağlamlardan gelen kavramların, insanın bilgi, irade, seçim ve sorumluluk yapısını açıklayan bütünlüklü bir model içinde birlikte okunması mümkündür.

Bu modelde Daat, bilginin insanın yaşamına bağlanmasını; Ratzon, insanın belirli bir yöne yönelmesini; Tzelem Elokim ise insanın değerli, bilinçli ve Tanrısal hitabın sorumlu muhatabı oluşunu açıklar. Bechira (özgür seçim), bu yapıların birlikte işlemesiyle oluşan karar alanıdır. Maase (eylem) ise seçilen yönün dünyada görünür hale gelmesidir.

Bilmek, istemek, seçmek ve sorumlu olmak aynı şey değildir. İnsan ancak bunların birbirine karıştırılmadığı yerde doğru biçimde anlaşılabilir.

Bilgi Neden İnsanı Her Zaman Değiştirmez?

İnsan çoğu zaman neyin doğru olduğunu bilir fakat bildiği şeye uygun davranmaz. Öfkenin zararlarını bilen kişi öfkesini sürdürebilir. Yalanın ilişkileri yıktığını bilen kişi yalan söyleyebilir. Sağlığını koruması gerektiğini bilen kişi kendisine zarar veren alışkanlıklardan vazgeçmeyebilir.

Burada eksik olan şey her zaman bilgi değildir. Eksik olan, bilginin insanın benliğiyle kurduğu bağdır. Bir düşünce zihinde bulunabilir, ayrıntılı biçimde açıklanabilir ve yine de kişinin karakterine ulaşmayabilir. İnsan bir hakikati dışarıdan seyredebilir; fakat onu kendi yaşamını bağlayan bir gerçek olarak kabul etmeyebilir. Kabala’da Daat kavramının işlevi bu noktada belirginleşir.

Daat: Bilginin Benlikle Bağ Kurması

Daat genellikle “bilgi” olarak çevrilir. Ancak İbranice kökü, yalnızca bir konu hakkında enformasyon sahibi olmayı değil, yakınlık ve bağ kurmayı da ifade eder.

“Adam, eşi Hava’yı bildi.”

Bereşit 4:1

Buradaki yada fiili, uzaktan gözlemlemeyi veya kavramsal bilgi edinmeyi anlatmaz. Yakınlık, temas ve birleşme anlamı taşır. Tanya’da Daat bu kullanımla ilişkilendirilir ve zihnin kavradığı konuya güçlü biçimde bağlanması olarak açıklanır. Daat, düşüncenin insanın dışındaki bir nesne olarak kalmasını engeller; bilinen şeyi kişinin iç dünyasına taşır.

Hokhma (ilk kavrayış kıvılcımı), Binah (anlayışın açılması ve ayrıntılandırılması) ve Daat arasındaki ayrım bu yapıyı gösterir. Hokhma, düşüncenin ilk doğuşudur. İnsan henüz bütün ayrıntıları açıklayamasa da bir hakikati sezmiştir. Binah, sezilen düşüncenin çözümlenmesi, bağlantılarının kurulması ve anlaşılır hale getirilmesidir. Daat ise anlaşılan şeyin insanın benliğiyle bağ kurmasıdır.

Hokhma ve Binah sayesinde bir konu açıklanabilir. Daat sayesinde o konu insanın kararlarını ve duygusal yönelimlerini etkilemeye başlar. Daat yalnızca zihinsel bir onay değildir. Kavranan içeriğin middot’a, yani insanın duygusal niteliklerine aktarılmasıdır. Tanrı’nın büyüklüğü zihinsel olarak bilinebilir; fakat bu bilgi sevgi, korku, bağlılık veya sorumluluk doğurmuyorsa henüz insanın bütününe ulaşmamıştır. Daat, zihinsel kavrayış ile yaşanan yönelim arasındaki bağı kurar.

Bu nedenle son derece bilgili bir insan ahlaken bozuk olabilir. Bilgi tek başına karakter üretmez. Yalnızca insanın elindeki araçların sayısını ve gücünü artırır. Doğru bir yönelimle birleşmemiş bilgi, kötülüğü engellemek yerine daha etkili hale getirebilir.

Daat’ın görevi hangi düşüncenin doğru olduğunu belirlemek değildir. Yanlış bir inanç da güçlü biçimde içselleştirilebilir. Daat, bilinen veya doğru kabul edilen şeyi insanın yaşamına bağlar. Bilginin doğruluğu başka ölçütlerle sınanır; Daat ise o bilginin kişilik üzerindeki etkisini belirler.

Bu ayrım önemlidir. Bir düşüncenin insanda çok güçlü bir bağlılık meydana getirmesi, onun doğru olduğunu kanıtlamaz. Daat hakikati üretmez; kavranan hakikatle bağ kurulmasını sağlar.

Kavramsal kaynak: Tanya, Likutei Amarim, bölüm 3.

Ratzon: İnsanı Harekete Geçiren Yönelim

Ratzon istemek, arzulamak ve belirli bir yöne yönelmek anlamlarına gelir. Kabala’da Ratzon, özellikle Keter (taç) ile ilişkilendirilir. Keter, ayrıntılı düşünceden önce gelen kök yönelimi ifade eder. Henüz araçlar, yöntemler ve aşamalar belirlenmeden önce bir amaç belirir: Bir şeyin gerçekleşmesi istenir.

Bununla birlikte insan düzeyindeki her istek, Keter’in üst Ratzon’u ile özdeş değildir. İnsanda bedensel dürtüler, korkular, alışkanlıklar, toplumsal etkiler, bilinçli hedefler ve ahlaki yönelimler aynı anda bulunabilir. İnsan “istiyorum” dediğinde bu isteğin nereden geldiği ayrıca sorgulanmalıdır.

Bir yiyeceği istemekle adaleti istemek aynı türden yönelim değildir. Bir alışkanlığın baskısıyla hareket etmekle bilinçli olarak seçilmiş bir amaç uğruna hareket etmek de aynı değildir. Ratzon sözcüğü bu durumların tamamında kullanılabilse de iradenin niteliği, yöneldiği nesneye ve oluş biçimine göre değişir.

Ratzon ile Bechira da birbirinden ayrılmalıdır. Ratzon, insanın bir yöne çekilmesi veya kendisini belirli bir yöne çevirmesidir. Bechira ise karşı karşıya gelen yönelimler arasında seçim yapılmasıdır.

İnsan aynı anda hem öfkesini dışa vurmak hem de susmak isteyebilir. Hem rahatını korumak hem görevini yerine getirmek isteyebilir. Hem haksız kazancı elde etmek hem de dürüst kalmak isteyebilir. Tek bir insanın içinde birden fazla Ratzon bulunabilir. Özgür seçim, hiçbir arzuya sahip olmamak değildir. Arzuların mutlak egemenliği altında bulunmamaktır.

“Yaşamı ve ölümü, bereketi ve laneti önüne koydum. Yaşamı seç ki sen ve soyun yaşayasınız.”

Devarim 30:19

Bu ayette yalnızca seçim yapma gücü bildirilmez. Seçimin hangi yöne çevrilmesi gerektiği de açıklanır. Tora insana “seç” derken seçeneklerin ahlaken eşit olduğunu söylemez. İnsan yaşam ile ölüm arasında serbest bırakılmıştır; fakat yaşamı seçmekle yükümlüdür.

Rambam, özgür seçimi Tora’nın ve mitsvaların temel şartlarından biri olarak ele alır. İnsan iyiye veya kötüye yönelme imkanına sahip değilse emir, yasak, teşuva (dönüş) ve sorumluluk anlamını kaybeder. Zorunlu biçimde gerçekleştirilen hareket ahlaki seçim değildir.

Ratzon’un üç farklı aşamada etkisi görülebilir. Karardan önce insanı belirli seçeneklere çeken arzular bulunur. Karar anında bu arzular tartılır ve içlerinden biri üstün hale gelir. Karardan sonra irade, seçilen yönün davranışa ve alışkanlığa dönüşmesini sağlar.

Bu nedenle Ratzon yalnızca karar öncesindeki istek değildir. Aynı zamanda seçilmiş yönü sürdürme gücüdür. İnsan doğru bir karar verebilir fakat iradesini bu karar üzerinde sabitleyemeyebilir. Böyle bir durumda seçim gerçekleşmiş, ancak davranışta süreklilik kurulamamıştır.

Güçlü Ratzon tek başına erdem değildir. Tarihteki büyük kötülükler çoğu zaman iradesiz insanlar tarafından değil, yanlış amaca olağanüstü bir kararlılıkla yönelmiş insanlar tarafından gerçekleştirilmiştir. Güç, yönün doğruluğunu kanıtlamaz.

Daat olmadan Ratzon ne yaptığını yeterince kavramayan bir harekete dönüşebilir. Doğru ölçüden kopmuş Ratzon ise yıkıcı olabilir. İnsan yalnızca istemeyi değil, neyi ve neden istemesi gerektiğini de öğrenmelidir.

Kavramsal kaynaklar: Shaarei Orah, Keter bölümleri; Rambam, Mişne Tora, Hilhot Teşuva 5.

Tzelem Elokim: Fiziksel Benzerlik Değil, İnsanlık Statüsü

“Tanrı insanı Kendi suretinde yarattı; onu Tanrı’nın suretinde yarattı; erkek ve dişi olarak yarattı.”

Bereşit 1:27

Tzelem Elokim, Tanrı’nın insan biçiminde bir bedeni bulunduğu anlamına gelmez. Tanrı maddi, sınırlı veya bedensel değildir. Bu nedenle “Tanrısal suret” fiziksel görünüş üzerinden açıklanamaz.

Rambam, More Nevuhim’de tzelem sözcüğünü insanın fiziksel şekliyle değil, onu insan yapan biçimsel ve zihinsel niteliğiyle ilişkilendirir. İnsanın kavrama, düşünme ve gerçekliği akıl yoluyla tanıma kapasitesi, Tzelem Elokim’in temel açıklamalarından biridir.

Ancak Tzelem Elokim yalnızca yüksek zeka anlamına gelmez. Kavram zihinsel performansa indirgenirse ağır zihinsel engeli bulunan bir insanın Tanrısal sureti daha az taşıdığı gibi kabul edilemez bir sonuç ortaya çıkar. Tora insan değerini ölçülen zeka düzeyine, eğitim başarısına veya toplumsal katkıya bağlamaz.

“İnsan kanı dökenin kanı insan eliyle dökülecektir; çünkü Tanrı insanı Kendi suretinde yaptı.”

Bereşit 9:6

Burada Tanrısal suret, insanın yalnızca ne yapabildiğini değil, kim olduğunu belirler. İnsan hayatının değeri, kişinin yeteneklerinden önce gelir.

“İnsan değerlidir, çünkü Tanrısal surette yaratılmıştır.”

Pirkei Avot 3:14

Rabbi Akiva’nın bu sözü bütün insanlığı kapsar. Tzelem Elokim belirli bir kavme, cinsiyete, sınıfa veya bilgi düzeyine ait ayrıcalık değildir. İnsan olarak yaratılmış olmanın taşıdığı evrensel değerdir.

Nefesh HaChayim kavrama başka bir boyut ekler. İnsan, yaptığı eylemler, söylediği sözler ve taşıdığı düşünceler aracılığıyla varoluşun farklı katmanlarında etkide bulunabilen bir varlıktır. Tzelem Elokim bu çerçevede yalnızca akıl değil, etki ve sorumluluk gücüdür. İnsana verilen yetki sınırsız hakimiyet değil, sonuçlarından hesap verilen bir temsil görevidir.

Bu kaynaklar birlikte ele alındığında Tzelem Elokim’in birkaç boyutu belirginleşir. İnsan gerçekliği yalnızca algılamaz, anlamlandırabilir. Dürtüler karşısında farklı bir yön belirleyebilir. Eylemlerinin ahlaki sonuçlarından sorumlu tutulabilir. Dünyada Tanrısal düzenle uyumlu biçimde etkide bulunabilir. Bütün bunlardan önce de yeteneklerinden bağımsız, vazgeçilmez bir insanlık değeri taşır.

Bu boyutlardan hiçbiri tek başına kavramın tamamı değildir. Tzelem Elokim yalnızca akıl, yalnızca özgür irade, yalnızca ahlak duygusu veya yalnızca kozmik etki gücü olarak tanımlanamaz. Bütün bunları kuşatan insanlık statüsüdür.

Kavramsal kaynaklar: Rambam, More Nevuhim I:1; Pirkei Avot 3:14; Nefesh HaChayim, Birinci Kapı.

Tzelem Elokim Ahlaki Ölçüyü Üretmez

Tzelem Elokim’in “iyi ile kötüyü belirleyen iç mekanizma” biçiminde tanımlanması ciddi bir soruna yol açar. Böyle bir tanım, ahlaki ölçünün insan zihni tarafından üretildiği izlenimini verir.

Oysa insanın bir şeyi doğru sayması, o şeyin gerçekten doğru olduğunu göstermez. İnsanlar ve toplumlar büyük kötülükleri meşru kabul edebilir. Kölelik, insan kurbanı, toplu katliam ve sistemli zulüm tarih boyunca çeşitli toplumlarda doğru veya gerekli sayılmıştır. Toplumsal kabul hakikatin ölçüsü değildir.

İnsan ahlaki düzenin yaratıcısı değil, muhatabıdır. Yahudi düşüncesinde doğru ile yanlışın nihai kaynağı insan arzusu, kültürel uzlaşma veya biyolojik fayda değildir. Tanrısal irade ve hikmettir. Tora, insanın keyfi olarak meydana getirdiği değerlerin kaydı değil, insanı aşan bir düzenin bildirimidir.

Tzelem Elokim bu düzeni yaratma gücü değil, ona cevap verebilme kapasitesidir. Ahlaki ölçünün kaynağı Tanrı’dır. Ölçü Tora ve Tanrısal emir aracılığıyla insana bildirilir. İnsan Tzelem Elokim sayesinde bu hitabın değerli ve sorumlu muhatabı olabilir. Daat sayesinde bilinen ilkeyle kişisel bağ kurulur. Bechira sayesinde karşıt yönelimler arasında seçim yapılır. Ratzon sayesinde seçilen yön eyleme ve sürekliliğe taşınır.

Bu ayrım korunmadığında Tzelem Elokim, Tanrı’nın sureti olmaktan çıkar ve insanın kendi değerlerini ürettiği bağımsız bir ahlak merkezi haline gelir. Böyle bir model Yahudi düşüncesine ait değildir.

İnsanın Tanrısal surette yaratılmış olması, insanın Tanrı yerine geçmesi anlamına gelmez. Tanrısal hitaba cevap verebilecek, doğru ile yanlış karşısında sorumlu tutulabilecek ve dünyada kendisine verilen gücü ölçülü biçimde kullanabilecek bir varlık olması anlamına gelir.

Tzelem Elokim Bir Sefira Değildir

Tzelem Elokim’in doğrudan Tiferet veya başka bir Sefira ile özdeşleştirilmesi doğru değildir. Tzelem Elokim insanın bütünsel yapısını ve yaratılıştaki statüsünü ifade eder. Sefirot ise Tanrısal etkinliğin ve yaratılış düzeninin belirli işlevsel niteliklerini açıklar.

Tiferet, Hesed (genişleme ve sevgi) ile Gevura (sınır ve güç) arasındaki dengeli uyumu temsil eder. Bu nedenle etik kararların dengeli yapısını açıklamak için Tiferet’ten yararlanılabilir. Sınırsız merhamet adaleti ortadan kaldırabilir; sınırsız sertlik ise zulme dönüşebilir. Tiferet, bağlama uygun ölçünün kurulmasını ifade eder.

Ancak buradan “Tzelem Elokim eşittir Tiferet” sonucu çıkmaz. İnsan yalnızca Tiferet niteliğinden oluşmaz. Akıl, irade, duygu, seçim, konuşma, eylem ve sorumluluk gibi çok sayıda düzey birlikte işler. Tzelem Elokim, Sefirotik yapının içindeki tek bir nokta değil, insanın bu düzenle ilişki kurabilen bütünsel varlığıdır.

Bilgiden Eyleme Giden Yol

İnsan davranışı bir makinenin üretim hattı gibi işlemez. Önce bilgi, sonra ahlak, ardından irade düğmesine basılan doğrusal bir mekanizma yoktur. İnsan aynı anda bilgi, duygu, korku, alışkanlık, arzu, hafıza ve toplumsal etki taşır. Bu unsurlar birbirini sürekli etkiler.

Yine de sorumlu bir eylemin temel yapısı kavramsal olarak izlenebilir. Gerçeklik algılanır. Hokhma ve Binah aracılığıyla anlaşılır. Daat sayesinde anlaşılan şey insanın yaşamıyla bağ kurar. Tzelem Elokim taşıyan insan, kendisini bu gerçek karşısında değerli ve sorumlu bir muhatap olarak görür. Bechira ile rakip yönelimler arasında seçim yapılır. Ratzon seçilen yönü sürdürür. Maase ile karar dünyada eyleme dönüşür.

Bu yapı tek yönlü değildir. Eylemler de insanın bilgisini, iradesini ve karakterini değiştirir. Bir davranış tekrarlandıkça alışkanlık oluşur; alışkanlık yeni seçimleri kolaylaştırır veya zorlaştırır. İnsan yalnızca düşündüğü için davranmaz. Davrandığı şey aracılığıyla ne tür bir insan olduğunu da biçimlendirir.

Bu nedenle Yahudi yaşamında eylem merkezi bir yere sahiptir. Bir düşüncenin güzel olması yeterli değildir. Mitsva, hakikatin yalnızca zihinde kabul edilmesini değil, bedensel dünyada gerçekleştirilmesini ister.

Daat’ın son sınavı, insanın neyi açıklayabildiği değil, neye göre yaşadığıdır. Ratzon’un son sınavı, insanın ne kadar güçlü istediği değil, hangi yöne bağlı kaldığıdır. Tzelem Elokim bilincinin son sınavı ise insanın üstünlüğünü ne kadar ilan ettiği değil, taşıdığı gücün sorumluluğunu ne ölçüde üstlendiğidir.

İç Yapıdaki Temel Bozulmalar

Bilgi Var, Daat Yok

İnsan doğruyu bilir fakat doğru onun yaşamına ulaşmaz. Kaynakları ezberler, kavramları açıklar ve başkalarının yanlışlarını teşhis eder; buna rağmen kendi davranışında değişiklik meydana gelmez. Bilgi burada dönüşüm aracı değil, zihinsel mülkiyet haline gelmiştir.

Daat Var, Hakikat Yok

İnsan yanlış bir düşünceye bütün varlığıyla bağlanabilir. İnanç güçlü, kararlılık yüksek ve davranış tutarlı olabilir; fakat içselleştirilen içerik yanlıştır. Samimiyet doğruluğun kanıtı değildir. Bir yalana bütünüyle inanılması, onu hakikate dönüştürmez.

Ratzon Güçlü, Ölçü Yanlış

İnsan kararlı, disiplinli ve cesur olabilir. Ancak yöneldiği amaç kötüyse bu nitelikler erdem değil, kötülüğün kuvvet çarpanı haline gelir. İrade, yönünden bağımsız olarak yüceltilmemelidir.

Doğru Biliniyor, Ratzon Zayıf

İnsan ne yapması gerektiğini bilir ve bunu gerçekten kabul eder; fakat davranış için gereken sürekliliği kuramaz. Doğru karar kısa süre içinde alışkanlıkların ve rahatlık arzusunun altında kaybolur. Burada sorun bilgisizlik değil, seçilen yönün iradede sabitlenememesidir.

Eylem Var, Bilinç Yok

İnsan çevresini taklit ederek doğru bir davranış gerçekleştirebilir. Ancak eylemin anlamıyla bağ kurmadığı için şartlar değiştiğinde davranış da kaybolur. Mekanik uygulama değersiz değildir; fakat bilinçle birleşmediğinde kırılgandır.

Tzelem Elokim Üstünlük İddiasına Dönüşüyor

Tanrısal suret, insanın diğer varlıklar üzerindeki sınırsız egemenliği gibi yorumlanabilir. Bu yorum kavramı tersine çevirir. Tzelem Elokim insana yalnızca güç vermez; gücünün hesabını da yükler. Tanrısal suret bir ayrıcalık ilanından önce sorumluluk yüküdür.

Beyin İnsanın Kararlarında Ne Yapar?

Beyin, insan düşüncesinin ve davranışının gerçekleşmesi için zorunludur. Beyin hasarları hafızayı, kişiliği, dürtü kontrolünü ve karar verme yeteneğini değiştirebilir. Bu nedenle beynin yalnızca dışarıdan gelen ruhsal emirleri kaydeden pasif bir aygıt olarak görülmesi bilimsel olarak savunulamaz.

İnsan bedensel yaşam içinde düşünür, hisseder ve seçim yapar. Niyet, dikkat, muhakeme ve irade de beyin etkinliğiyle birlikte gerçekleşir. Ancak bir kararın beyinde nasıl gerçekleştiğini açıklamak ile o kararın neden doğru olduğunu açıklamak aynı şey değildir.

Bir insanın haksız kazancı reddettiği sırada beyninde hangi bölgelerin etkinleştiği ölçülebilir. Bu ölçüm kararın sinirsel işleyişini gösterebilir. Fakat haksız kazancın neden yanlış olduğunu tek başına açıklayamaz. “Bu beyin devresi etkinleşti” cümlesi fiziksel mekanizmayı anlatır. “Bu davranış adaletsiz olduğu için reddedildi” cümlesi ise gerekçeyi bildirir. Bu iki açıklama birbirine rakip değildir; aynı olayın farklı yönlerini açıklar.

Bir metnin anlamı kağıt, mürekkep veya ekrandaki pikseller aracılığıyla taşınır. Fakat metnin anlamı yalnızca mürekkebin kimyasal yapısı veya piksellerin elektriksel durumu değildir. Anlamın fiziksel bir ortamda gerçekleşmesi, anlam ile fiziksel ortamın aynı şey olduğunu göstermez.

Benzer biçimde insanın ahlaki kararı beyinde gerçekleşir; fakat kararın doğruluğu yalnızca beyin etkinliğinin betimlenmesiyle belirlenemez.

Nöroplastisite, öğrenme ve tekrarın beynin bağlantılarını değiştirebildiğini göstermektedir. İnsan davranışı beyni etkiler; değişen beyin de sonraki davranışları etkiler. Bu karşılıklı ilişki, düşüncenin bedenden bağımsız olduğunu kanıtlamaz. Fakat insanın sabit ve değişmez bir sinir sistemi tarafından mekanik biçimde yönetilmediğini gösterir.

Libet türü deneylerin özgür iradeyi çürüttüğü iddiası da doğru değildir. Bu deneyler çoğunlukla önemsiz ve rastgele beden hareketlerini incelemiştir. Uzun süreli değerlendirme, ahlaki gerekçelendirme, öz denetim ve karakter gerektiren seçimleri doğrudan temsil etmez. Hazırlık potansiyelinin anlamı ve deneylerin özgür seçim açısından ne gösterdiği bilimsel tartışma konusu olmaya devam etmektedir.

Nörobilim insan kararının biyolojik işleyişini giderek daha ayrıntılı biçimde açıklayabilir. Ancak bu açıklama özgür seçim, sorumluluk ve ahlaki bağlayıcılık hakkındaki bütün soruları tek başına çözmez.

“Olan” ile “Olması Gereken” Aynı Değildir

Doğa bilimleri, belirli koşullar altında ne olduğunu açıklar. Maddelerin nasıl tepkimeye girdiğini, canlıların nasıl geliştiğini, beynin hangi uyaranlara nasıl cevap verdiğini araştırır. Ahlaki hükümler ise yalnızca olanı anlatmaz.

“Masum bir insana zarar verilmemelidir.”

Yükümlülük bildiren hüküm örneği

Bu cümle insanların zarar vermekten hoşlanmadığını bildiren psikolojik bir gözlem değildir. Belirli bir davranışın yapılmaması gerektiğini söyleyen bir hükümdür.

Bir davranışın evrimsel kökeninin açıklanması, onun doğru olduğunu göstermez. İş birliği belirli şartlarda hayatta kalma avantajı sağlayabilir. Aldatma, şiddet veya bencillik de başka şartlarda avantaj sağlayabilir. Biyolojik başarı ahlaki doğrulukla aynı ölçü değildir.

Aynı biçimde bir ahlaki yargının beyinde karşılığının bulunması, o yargının doğruluğunu kanıtlamaz. Yanlış düşüncelerin, sanrıların ve önyargıların da beyinde karşılıkları vardır.

Buradan ahlaki düşüncenin maddi süreçlerle ilişkisiz olduğu sonucu çıkarılamaz. Ahlaki düşünce insanın bedensel ve toplumsal varlığı içinde gelişir. Fakat ahlaki düşüncenin fiziksel taşıyıcısını göstermek, ahlaki hükmün neden bağlayıcı olduğunu açıklamaya yetmez.

Yahudi düşüncesi “olması gereken”in kaynağını insanın değişken tercihinde değil, Tanrısal emirde bulur. İnsan doğruyu icat ettiği için değil, doğru karşısında sorumlu bir muhatap olduğu için ahlaki özne haline gelir.

Yapay Zeka Gerçekten Biliyor mu?

Yapay zeka sistemleri son derece karmaşık bilgi işlemleri gerçekleştirebilir. Metinleri karşılaştırabilir, sonuç çıkarabilir, etik görüşleri sınıflandırabilir ve ahlaki sorunlar hakkında ikna edici cevaplar üretebilir. Bu yetenekler küçümsenmemelidir. Yapay zeka yalnızca basit bir hesap makinesi değildir. Geniş veri kümelerinden örüntüler çıkarabilir, bağlama uygun dil üretebilir, planlama yapabilir ve belirli sınırlar içinde kendi çıktılarını değerlendirebilir.

Ancak başarılı çıktı üretmek ile Daat sahibi olmak aynı şey değildir. Bir yapay zeka sistemi “zulüm yanlıştır” cümlesini oluşturabilir. Fakat bu cümlenin sistem açısından kişisel ve bağlayıcı bir gerçek haline geldiği gösterilmiş değildir. Sistem, zulmün yanlış olduğunu açıklayabilir; fakat zulüm karşısında sorumlu bir özne olarak kendisini konumlandırdığı sonucuna yalnızca dilsel performanstan ulaşılamaz.

Bilgi işleme ile bilginin bir benlikle bağ kurması birbirinden ayrılmalıdır. Hedef izleme ile Ratzon da aynı değildir. Bir yapay sistem kendisine verilen hedefe ulaşmak için alt hedefler oluşturabilir, yöntem değiştirebilir ve engelleri aşabilir. Bu durum işlevsel yönelim gösterir. Ancak öznel istek, yaşanan amaç veya ahlaki irade bulunduğunu tek başına kanıtlamaz.

Aynı sorun bilinç için de geçerlidir. Yapay zeka sistemlerinin bilinçli olup olmadığını kesin biçimde belirleyen, bilim dünyasında genel kabul görmüş bir test bulunmamaktadır. Mevcut sistemlerin bilinçli olduğu bilimsel olarak gösterilmiş değildir; gelecekte hiçbir yapay sistemin bilinç kazanamayacağı da bilimsel olarak kanıtlanmış değildir.

Bu belirsizlik Tzelem Elokim sorununu çözmez. Çünkü Tzelem Elokim yalnızca bilinçli davranışlar üreten teknik bir yapı değildir. Yahudi düşüncesinde insana yaratılışta verilen bir statü, görev ve sorumluluk alanıdır.

Bir makinenin insan benzeri konuşması, yaratılış bakımından insanla aynı statüyü taşıdığını göstermez. Bir sistemin ahlaki cümleler üretmesi, mitsvaların muhatabı olduğunu göstermez. Bir sistemin hedef izlemesi, teşuva yapabilen bir iradeye sahip olduğunu göstermez. Bir sistemin kendisinden söz etmesi, zorunlu olarak öznel bir benlik yaşadığını göstermez.

Bununla birlikte yapay zeka hakkındaki teolojik hükümler ile bilimsel hükümler karıştırılmamalıdır. Bilim bir sistemin davranışını, yapısını ve olası bilinç göstergelerini inceleyebilir. Tzelem Elokim ise deneysel bir laboratuvar ölçümü değil, insanın yaratılıştaki konumunu açıklayan teolojik bir kavramdır.

Yapay Zekanın Sorumluluğu Kime Aittir?

Yapay zeka sistemlerinin giderek daha bağımsız görünen kararlar üretmesi, insan sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Bir sistemin nasıl eğitileceğini, hangi verileri kullanacağını, hangi hedefleri izleyeceğini, hangi alanlarda yetki sahibi olacağını ve çıktılarının nasıl uygulanacağını insanlar belirler.

Sistem çok karmaşık olduğu için sonucu önceden tam olarak tahmin etmek zorlaşabilir. Fakat öngörü güçlüğü sorumluluğu yok etmez. “Algoritma böyle karar verdi” cümlesi ahlaki hesap vermenin son noktası olamaz.

Sistemi tasarlayanların, kullananların ve yetki verenlerin sorumluluğu ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Bir insan kararını makineye devrettiğinde, kararın ahlaki yükünden otomatik olarak kurtulmaz.

Yapay zeka insanın Tzelem Elokim’ini geçersiz kılmaz. Tam tersine, insanın sahip olduğu gücün boyutunu büyüterek sorumluluğunu ağırlaştırır. İnsan artık yalnızca kendi elleriyle yaptığı şeylerden değil, kurduğu sistemlerin başkaları üzerinde oluşturduğu etkilerden de sorumludur.

İnsan Neden Sorumludur?

İnsan sorumludur, çünkü yalnızca olayların gerçekleştiği bir nesne değildir. Bilgiyle bağ kurabilir, arzularını inceleyebilir, davranışını değiştirebilir ve kendisini aşan bir ölçüye cevap verebilir.

Daat, insanın bildiği hakikatten kaçmasını zorlaştırır. Bilgi yaşamla birleştiğinde “bilmiyordum” savunması sona erer.

Ratzon, insanın yönünü belirler. Fakat iradenin büyüklüğü, yönün doğruluğuna göre değer kazanır.

Tzelem Elokim, insana yalnızca yüksek bir konum vermez. Onu Tanrısal hitabın değerli ve sorumlu muhatabı haline getirir.

Bechira, karşıt yönelimler arasında gerçek bir karar alanı açar. Maase ise insanın kim olduğunu dünyada görünür hale getirir.

İnsan yalnızca ne bildiği değildir. Yalnızca ne istediği de değildir. İnsan, bildiği hakikat karşısında neyi seçtiği ve seçtiği şeyi dünyada nasıl gerçekleştirdiğidir.

Sonuç: Tanrısal Suretin Ağırlığı

Daat, Ratzon ve Tzelem Elokim birbirine dönüşen üç aşama değildir. İnsan varlığının birbirinden farklı fakat birlikte çalışan boyutlarıdır.

Daat bilgiyi insanın benliğiyle bağlar. Ratzon insanın enerjisini belirli bir yöne çevirir. Tzelem Elokim insanı Tanrısal düzenin karşısında değerli ve sorumlu bir muhatap haline getirir. Bechira rakip yönelimler arasındaki kararı oluşturur. Maase bu kararı fiziksel dünyaya yerleştirir.

Bilgi olmadan insan ne yaptığını anlayamaz. Daat olmadan bildiği şey yaşamına ulaşamaz. Ratzon olmadan doğru karar süreklilik kazanamaz. Bechira olmadan ahlaki sorumluluk kurulamaz. Tzelem Elokim olmadan insanın neden vazgeçilmez değere sahip olduğu ve neden sorumlu muhatap sayıldığı açıklanamaz.

Tanrısal suret, insanın kendisini yüceltmesi için verilmiş bir unvan değildir. İnsanın taşıdığı güçten, bilgiden ve seçimlerden hesap vermesini gerektiren ağır bir görevdir.

İnsanın büyüklüğü, istediği her şeyi yapabilmesinde değildir. Yapabileceği şeyler arasından doğru olanı seçebilmesindedir.

İnsanın özgürlüğü, hiçbir sınır tanımamasında değildir. Arzularının sınırını hakikat karşısında kabul edebilmesindedir.

İnsanın bilgeliği, hakikati açıklayabilmesinde değildir. Hakikat tarafından değiştirilebilmesindedir.

Kutsal Kitabınızı bilin!

Kutsal Kitabınızı bilirseniz, hiç kimse Tanrı’ya olan inancınızı ve O’nunla olan bağlantınızı çalamaz.