Tanrı ve Tanrı’nın İsimleri

Haşem’in birçok İsmi olması, Tanrı’da birçok parça veya birçok ilahî varlık bulunduğu anlamına gelmez. Haşem birdir. Tanrısal İsimler, insanın Haşem’in özünü tanımlaması değil; Haşem’in yaratılmış dünyayla ilişkisinin, yönetiminin ve eylemlerinin Tora’da farklı adlarla ifade edilmesidir.

“Haşem” ne demektir?

HaŞem, “İsim” demektir ve günlük konuşmada Tanrı’dan söz ederken kullanılan Yahudi ifadesidir. Bunun nedeni Tanrı’nın gerçek adını bilmediğimiz için geçici bir takma ad kullanmamız değildir. Tam tersine, kutsal İsimlere saygı göstermek ve Dört Harfli İsmi gündelik konuşmada telaffuz etmemek için “HaŞem” denir.

Tora’da Haşem için birden fazla İsim ve niteleme bulunur. Elokim, Tora’da Tanrı için kullanılan ve klasik kaynaklarda özellikle yargı ve kudretle ilişkilendirilen İsimdir. El Şaday, Avot anlatılarında öne çıkan kutsal İsimlerden biridir. Adonay, “Efendi” anlam alanındaki geleneksel okunuştur. Ehyeh ise Şemot 3’te “Olacağım/Var olacağım” anlam alanıyla açılan İsimdir. Dört Harfli İsim de Tora’nın merkezî kutsal İsimlerindendir. Bunların hepsi aynı tek Haşem’e yönelir.

Tanrı’nın bir “isme ihtiyacı” yoktur

Bir insan adıyla diğer insanlardan ayrılır. Haşem için durum böyle değildir. Haşem’in karşısında O’nu aynı türden başka varlıklardan ayırmamız gereken ikinci bir tanrı yoktur. Bu yüzden Tanrısal İsimleri insan isimleriyle aynı şekilde düşünmek yanlıştır.

Adon Olam duası, yaratılıştan önce Haşem’in tek başına var olduğunu; yaratılmış düzen ortaya çıktığında O’nun “Kral” olarak adlandırıldığını söyler. Buradaki değişim Haşem’in özünde değildir. Yaratılmışların O’nun egemenliğini tanıyabileceği bir ilişki alanı ortaya çıkmıştır.

Bir isim yalnız etiket değildir

Tanah’ta isim çoğu zaman yalnız kimlik etiketi değildir. Bir kişinin görevi, niteliği veya hayatındaki değişim isimle anlatılabilir. Avram’ın Avraam, Saray’ın Sara, Yaakov’un İsrael olması bunun açık örnekleridir.

Bereşit 2’de Adam’ın hayvanlara isim vermesi de ayırt etme ve kavrama gücüyle ilişkilendirilmiştir. Klasik Yahudi yorumlarında İbranice isimlerin varlığın niteliğini yansıtabileceği düşüncesi geliştirilmiştir. Fakat bundan her İbranice kelimenin gizli bir “öz formülü” olduğu sonucu çıkarılmaz.

Haşem’in özü İsimlerle kuşatılamaz

Kabala’nın temel metinlerinden Petihat Eliyahu, Haşem hakkında “hiçbir düşünce Seni kavrayamaz” der. Bu, Tanrı hakkında hiçbir şey söylenemeyeceği anlamına gelmez. Haşem’in varlığını, Birliğini ve eylemlerini Tora’dan biliriz; fakat O’nun özünü yaratılmış bir nesneyi kavrar gibi kuşatamayız.

Ramhal da Tanrısal öz ile Tanrısal yönetim arasında ayrım yapar. Biz Haşem’in özünü tanımlamayız; O’nun dünyada nasıl davrandığını, ne emrettiğini ve yaratılmışlarla nasıl ilişki kurduğunu öğreniriz.

“Ben eylemlerime göre adlandırılırım”

Midraşik gelenekte Haşem’in Moşe’ye, farklı eylemlerine göre farklı adlarla çağrıldığını açıklayan bir öğreti vardır. Merhamet açığa çıktığında merhamet dili, yargı açığa çıktığında yargı dili kullanılır. Bu, Haşem’in bir anda başka bir varlığa dönüştüğü anlamına gelmez.

Örneğin Elokim adı klasik kaynaklarda özellikle yargı, düzen ve kudretle ilişkilendirilir. Dört Harfli İsim ise birçok kaynakta merhamet ve varlığın kaynağıyla ilişkilendirilir. Farklı adlar farklı tanrılar değil, tek Haşem’in yaratılmışlarla ilişkisindeki farklı açığa çıkış biçimleridir.

Şemot 3’te Moşe neden Tanrı’nın İsmini soruyor?

Şemot 3:13’te Moşe, İsrael’e gittiğinde “O’nun adı nedir?” diye sorarlarsa ne cevap vereceğini sorar. Haşem Ehyeh Aşer Ehyeh ifadesiyle cevap verir; ardından ataların Tanrısı olarak Dört Harfli İsmi bildirir.

Bu sahnede mesele yalnız bir telaffuz öğrenmek değildir. İsrael kölelik içindedir ve Moşe’nin sorusu, Haşem’in onlarla şimdi hangi ilişki içinde açığa çıkacağını da sorar. Şemot 3’ün devamı cevabı kurtuluş, ataların beriti ve Mısır’dan çıkarılma eylemleriyle verir.

Şemot 6:3 neden farklı İsimlerden söz eder?

Şemot 6:2–3’te Haşem, Avraam, Yitshak ve Yaakov’a El Şaday olarak göründüğünü ve Dört Harfli İsmiyle onlara “bilinmediğini” söyler. Ataların bu İsmi hiç duymadığı anlamına gelmez; Bereşit’te İsim zaten kullanılır.

Klasik yorumlar ayeti, İsmin temsil ettiği Tanrısal niteliğin ve vaadin tarih içinde tam olarak açığa çıkmasıyla ilişkilendirir. Atalar vaatleri aldı; Mısır’dan Çıkış kuşağı ise bu vaatlerin fiilen gerçekleşmesine tanık oldu. İsim burada yalnız ses değil, Haşem’in tarih içinde tanınma biçimidir.

Kutsal İsimler Yahudi hukukunda da özeldir

Halaha, yani Yahudi hukuku, belirli Tanrısal İsimlere özel kutsallık tanır. Bu İsimler sıradan yazı gibi silinmez ve gelişigüzel kullanılmaz. Bavli Şevuot 35a–b hangi adların kutsal statü taşıdığını ayrıntılı biçimde tartışır.

Bu yüzden Yahudi geleneğinde Tanrısal İsimler merak, gösteri veya büyü aracı değildir. Şaarei Orah’ın girişinde Rabbi Yosef Gikatilla, kutsal İsimleri kişisel amaç için kullanmaya çalışanları çok sert biçimde uyarır. İsimleri öğrenmenin amacı onları “çalıştırmak” değil, Haşem’in Tora’da açığa çıkan yönetimini daha doğru anlamaktır.

Dört Harfli İsim nasıl okunur?

Haşem’in dört harften oluşan kutsal İsmi yazıldığı biçimde telaffuz edilmez. Tefila, yani dua ve Tanah’ın usulüne uygun okunması sırasında geleneksel olarak Adonay okunur. Gündelik konuşmada ise “HaŞem” denir.

İsmin harflerini bir kişiye sözde “doğru telaffuz” öğretmek amacıyla birleştirip seslendirmek Yahudi kullanımına aykırıdır. Kabalistik metinlerde görülen harf birleşimleri de gündelik telaffuz talimatı değildir; belirli kavanot, yani dua niyetleri ve sembolik ilişkilerle ilgilidir.

Adonay neyi anlatır?

Adonay, “Efendim/Efendimiz” anlam alanına sahiptir ve Haşem’in bütün varlık üzerindeki egemenliğini ifade eder. Beraha, yani kutsama formüllerinde Dört Harfli İsim bu geleneksel okunuşla seslendirilir.

Yahudi dua geleneğinde Dört Harfli İsmi okurken Haşem’in varlığının zamana bağlı olmadığı; Adonay okunuşunda ise O’nun bütün varlığın Efendisi olduğu düşüncesiyle kavanah kurulur. Bu iki anlam farklı tanrılar değil, aynı Haşem hakkındaki iki kavrayış yönüdür.

Kabala’da İsimler neyi gösterir?

Şaarei Orah gibi Kabalistik eserler Tanrısal İsimleri Sefirot ve Tanrısal yönetimin farklı yollarıyla ilişkilendirir. Sefirot, Haşem’in parçaları değil, Tanrısal iradenin yaratılmış dünyada hangi düzenlerle açığa çıktığını anlatan Kabalistik yapılardır.

Bu nedenle iki İsmin harflerinin Kabalistik olarak iç içe yazılması, iki ilahî varlığın birleşmesi anlamına gelmez. Böyle düzenlemeler birlik, yönetim ve dua niyeti hakkında sembolik bir Kabalistik dildir.

“Haşem kutsaldır” ile “İsmi kutsaldır” arasındaki fark

“Haşem kutsaldır” dediğimizde Haşem’in yaratılmış bütün sınırlardan aşkın olduğunu ifade ederiz. “İsmi kutsaldır” dediğimizde ise Haşem’in dünyada tanınmasının ve O’na yönelişin de kutsallık taşıdığını söyleriz.

İsim Haşem’in özünden ayrı ikinci bir varlık değildir. Aynı şekilde İsim ile öz tamamen özdeş iki kavram da değildir. İsim, yaratılmışların Haşem’e yönelmesini ve O’nun eylemlerini konuşabilmesini mümkün kılan vahiy dilidir.

Sonuç

Haşem’in birçok İsmi olması çokluk öğretmez. Haşem birdir. İsimler O’nun özünü parçalara ayırmaz; yaratılmış dünyayla ilişkisinin farklı yönlerini ifade eder.

Bu nedenle Tanrısal İsimlere hem düşünsel hem halahik saygıyla yaklaşılır. Onlar sihirli formüller değildir, gündelik biçimde telaffuz edilecek ses dizileri değildir ve ayrı ilahî varlıkların adları değildir. Tora’daki İsimler, tek Haşem’in dünyada nasıl tanındığını ve O’nun yönetiminin nasıl açığa çıktığını öğretir.

Temel kaynaklar

Şemot 3:13–15; 6:2–8; Devarim 4:35, 6:4; Bavli Şevuot 35a–b; Rambam, More Nevuhim I, Tanrısal İsimler ve nitelikler bölümleri; Ramhal, Dereh HaŞem; Rabbi Yosef Gikatilla, Şaarei Orah, giriş ve ilgili kapılar; Petihat Eliyahu; Sidur geleneğindeki Dört Harfli İsim ve Adonay kavanotları.