Misyoner İddiaları Arşivi

Tehillim 51’in sonunda korbanlardan söz edilir. Hristiyan yorumcu bunu şöyle okur: David’in “Sen korban istemezsin; yoksa verirdim... Tanrı’nın korbanları kırılmış bir ruhtur” sözleri korbanları gereksiz saymaz; yalnız teşuva etmeyen kişinin korbanının kabul edilmeyeceğini gösterir. Nitekim birkaç ayet sonra “o zaman doğruluk korbanlarından hoşnut olacaksın” denir. Hristiyan yorumcu buradan teşuvanın gerekli fakat kendi başına yetersiz olduğu, bağışlanmanın gerçek zemininin yine korban ölümü olduğu sonucuna geçer.

İlk tespit doğrudur. Tehillim 51 Tora’nın korbanlarını reddetmez. Fakat mezmurun sonunda yeniden korban görülmesi, önceki bütün merhamet, arınma ve teşuva dilini geriye dönük olarak kana bağlamaz.

David daha ilk cümlede HaŞem’in merhametine yönelir: “Tanrım, hesedine göre bana merhamet et; büyük merhametine göre suçlarımı sil. Beni suçumdan bütünüyle yıka ve günahımdan arındır.” Sorumluluğunu başka bir varlığa yüklemez: “Çünkü suçlarımı biliyorum ve günahım daima önümde.” Sonra dua insanın iç dünyasına iner: “Bende temiz bir kalp yarat, ey Tanrı; içimde doğru bir ruh yenile.” David yalnız cezanın kaldırılmasını istemez. Günahı üreten insanın değişmesini ister. Kirlenmiş olan arınmalı, kalp temizlenmeli, ruh yenilenmelidir.

Mezmurun düşünce akışı bu yüzden önemlidir. Günah tanınır. Merhamet istenir. Arınma ve içsel yenilenme talep edilir. David daha sonra HaŞem’in yollarını başkalarına öğretebilmeyi ve günahkarların O’na dönebilmesini ister. “Kan suçundan beni kurtar” diye yakarır; ardından “Adonay, dudaklarımı aç ve ağzım övgünü bildirsin” der. Bütün hareket, günahkarın HaŞem’in önünde sorumluluğunu kabul edip değişmesi üzerinedir.

Korbanla ilgili söz bundan sonra gelir:

“Çünkü korban isteseydin verirdim; oladan hoşnut olmazsın. Tanrı’nın korbanları kırılmış bir ruhtur; kırılmış ve ezilmiş bir kalbi, ey Tanrı, hor görmezsin.”²²²

Rabbenu Yona bu cümlenin David’in kişisel günahıyla ilişkisini özellikle açıklar. Bat Şeva olayı be-mezid, yani bilinçli işlenen bir günahtır; Tora’daki sıradan hatat korbanı böyle bir günah için getirilmez. “Sen korban istemezsin; yoksa verirdim” sözü bu nedenle “Korban sunmak istemiyorum” anlamına gelmez. David’in sözünü ettiği günah için sunabileceği bir hatat yoktur. Rabbenu Yona, David’in “Adonay, dudaklarımı aç” duasını da korbanın uygulanmadığı bu durumda dua ve teşuvanın merkezi yeriyle ilişkilendirir. Pirkei Avot açıklamasında aynı noktayı tekrar eder: Bat Şeva olayı bilinçli günah olduğu için David’in getirebileceği korban yoktur; duasının kabul edilmesini ve günahına kapara olmasını ister.²²³

Bu açıklama Hristiyan yorumun kurduğu ilişkiyi değiştirir. Mezmurdaki durum, “David önce doğru ruh haline gelmeli, sonra günah korbanını getirerek gerçek bağışlanmayı elde etmelidir” değildir. Klasik Yahudi açıklamasına göre David’in sözünü ettiği günah zaten sıradan hatat korbanının alanında değildir. Tora bilinçli ve bilinçsiz günahı aynı ritüel kategoriye koymaz. Son ayetlerde başka korbanların anılması, David’in kişisel günahını sonradan kanlı bir hatat düzenine taşımaz.

II. Şemuel 12 bağışlanma anını daha da açık biçimde verir. Natan David’i yüzleştirdiğinde David, “HaŞem’e karşı günah işledim” der. Peygamberin cevabı gecikmez: “HaŞem de günahını kaldırdı; ölmeyeceksin.” Yalkut Şimoni bu sözü David’in teşuvası ve kurtuluşuyla ilişkilendirir. Yahudi yorumunda David ile Şaul arasındaki farkın sık sık bu sahne üzerinden açıklanması da boşuna değildir: David kendisini savunmaya çalışmadan sorumluluğu kabul eder ve ardından bağışlanma sözü gelir.²²⁴

Bağışlanma, yapılan kötülüğün bütün tarihsel sonuçlarını silmez. Natan aynı konuşmada David’in evinde ağır sonuçların yaşanacağını bildirir. Tanah böylece iki şeyi birbirinden ayırır. Günahkar HaŞem’e dönüp bağışlanabilir; yine de yaptığı eylemin dünyada açtığı yara devam edebilir. Teşuva geçmişi yaşanmamış hale getirmez. İlişkiyi onarır, fakat tarihsel sonuçları her durumda silmez.

Hristiyan yorumcu bu doğrudan bağışlanma sözünü, Sinay düzeninin dışında verilen özel bir ayrıcalık sayar ve gerisinde David’in gelecekteki Maşiah’a ilişkin imanının bulunmuş olabileceğini ileri sürer. II. Şemuel 12 böyle bir açıklama vermez. Natan “Gelecekteki Maşiah’ın ölümü nedeniyle HaŞem seni bağışladı” demez. David de böyle bir temele başvurmaz. Metindeki ilişki yalındır: “Günah işledim” ve “HaŞem günahını kaldırdı.” Hristiyan teolojisi bu iki cümlenin arasına sonradan bir açıklama yerleştirir; bu açıklama Tanah’ın kendi cümlesinde bulunmaz.

Tehillim 51’in sonu şöyledir:

“İradenle Tsion’a iyilik et; Yeruşalayim’in duvarlarını inşa et. O zaman doğruluk korbanlarından, oladan ve bütünüyle yakılan sunudan hoşnut olacaksın; o zaman mizbeahının üzerine boğalar çıkaracaklar.”²²⁵

Az, yani “o zaman” sözü dikkat çekicidir. David’in kişisel duası Tsion’un ve Yeruşalayim’in geleceğine açılır. Kutsal merkez iyiliğe kavuştuğunda ve duvarlar yeniden kurulduğunda korban avodası da tam biçimiyle yerini bulacaktır. Bu gelecek, daha önce söylenen “kırılmış ve ezilmiş kalbi hor görmezsin” sözünü geri almaz. David’in kişisel bağışlanmasını “aslında henüz gerçekleşmemişti; kan dökülünce gerçekleşecekti” anlamına da çevirmemektedir.

Akedat Yitshak bu ayetleri aynı bütünlük içinde okur. Korbanın insanı kırılmış ve HaŞem önünde boyun eğmiş bir ruha yöneltmesi gerektiğini söyler. Böyle bir kalp gerçekten oluştuğunda, HaŞem onu reddetmez; başka imkan bulunmadığı durumda bu teslimiyetin kapara işlevi taşıdığını açıklar. Ardından “Tsion’a iyilik et... o zaman doğruluk korbanlarından hoşnut olacaksın” ayetini getirir ve kutsal avoda yeniden kurulduğunda korbanların da mizbeaha döneceğini belirtir. Teşuva ile korban birbirinin rakibi değildir; fakat korban da teşuvanın arkasında gizlenen tek gerçek neden değildir.

Dış eylem ile iç dönüşün ilişkisi bu mezmurun merkezindedir. Korban Tora’nın emrettiği yerde gerçek avodadır. Fakat korbanın hedeflediği insan aynı kalırken ritüel tek başına her şeyi çözmez. David’in istediği “temiz bir kalp” ve “doğru bir ruh”tur. Kırılmış kalp, hayvan korbanına yalnız hazırlık yapan değersiz bir ara durum değil, mezmurun açıkça “Tanrı’nın korbanları” diye adlandırdığı gerçek ruhsal sunudur.

Pesikta geleneğinin Menorat HaMaor’da aktarılan açıklaması bunu başka bir yönden geliştirir. David’in HaŞem’e, teşuvası kabul edilirse oğlu Şelomo’nun ileride Bet HaMikdaş’ı ve mizbeahı inşa edeceğini, korbanların yeniden sunulacağını söylediği anlatılır. Başka bir görüş ise teşuva eden kişinin HaŞem katında sanki Yeruşalayim’e çıkmış, Bet HaMikdaş’ı ve mizbeahı kurmuş ve korban sunmuş gibi kabul edildiğini söyler. Her iki açıklama da “kırılmış ve ezilmiş kalp” ile gelecekteki Tsion ve korban ayetlerini aynı mezmurun içinde tutar.

Vayikra Rabba’da da benzer bir karşıtlık vardır. Kusurlu hayvan mizbeaha getirilemez; buna karşılık insanın kırılmış kalbi HaŞem’in reddetmediği sunudur. Midraş sonra Tehillim’in son ayetlerini gelecekte Tsion’un yeniden kurulması ve korbanların dönmesiyle ilişkilendirir. Hayvan korbanlarının değeri ortadan kalkmaz. Fakat insanın iç dönüşü de “gerçek sunu aslında yalnız kandır” diye etkisiz hale getirilmez.

Zohar daha derin bir yorum katmanında “Tanrı’nın korbanları kırılmış bir ruhtur” sözünü Elohim adıyla ilişkilendirir. Sulam açıklaması David’in Elohim karşısında sunduğu şeyin hayvan değil kırılmış ruh olduğunu özellikle vurgular. Zohar Tora’nın hayvan korbanlarını reddetmez; kendi yerlerinde ayrıntılı biçimde açıklar. Fakat Tehillim 51’deki kırılmış ruhu, değeri yalnız gelecekte dökülecek başka bir kana bağlı bir hazırlık olarak görmez. Bu içsel sununun kendi ruhsal işlevi vardır.

Bu kaynaklar tek bir açıklama düzeyine ait değildir. Rabbenu Yona halahik kategoriye, yani David’in bilinçli günahı için sıradan hatat bulunmamasına dikkat çeker. Akedat Yitshak korbanın içsel amacını öne çıkarır. Midraş teşuva ile gelecekteki Bet HaMikdaş avodasını ilişkilendirir. Zohar kırılmış ruhun mistik yönünü açar. Hepsini tek cümleye indirgemek doğru olmaz. Fakat hiçbirinde son ayetlerdeki boğalar, David’in daha önceki merhamet ve teşuva duasını geçersiz kılan gizli bir kan şartına dönüşmez.²²⁶

Hristiyan yorumun okumasındaki zorluk, mezmurun bütün açık sözlerini tek bir son varsayıma bağlamasıdır. David “bana merhamet et” der; bunun asıl nedeni kan sayılır. “Günahımı sil” der; yine kan aranır. “Beni yıka, arındır” der; gerçek arınma başka bir ölümün sonucu kabul edilir. “Bende temiz bir kalp yarat” der; bu da aynı sisteme bağlanır. “Kırılmış ve ezilmiş kalbi hor görmezsin” sözü yalnız korban öncesi hazırlık haline getirilir. Sonunda korbanlardan söz edilince, bütün mezmurun gerçek anahtarının o noktada bulunduğu ileri sürülür.

Oysa David’in kendi dili başka bir hareket gösterir. Günahını başkasına taşımaz. “Ben günahımı biliyorum” der. Kendi kalbinin temizlenmesini, kendi ruhunun yenilenmesini, kendi dudaklarının HaŞem’i övmesini ister. Başka günahkarların da HaŞem’e dönmesini diler. Mezmurun merkezinde suçun üçüncü bir kişiye aktarılması değil, günahkarın kendisinin dönüşmesi vardır.

Gelecekte korbanların yeniden sunulmasını istemek bununla çatışmaz. Bugün bir Yahudi bağışlanma için dua ederken aynı zamanda Bet HaMikdaş’ın yeniden kurulmasını isteyebilir. Amida’da bağışlanma, kurtuluş, Yeruşalayim’in yeniden inşası ve avodanın dönüşü aynı dua düzeninde bulunur. Birinin gerçek olması diğerini sahte yapmaz. Kayıp kutsal düzenin bütünüyle geri dönmesini istemek, bugünkü teşuvanın değersiz olduğunu söylemek değildir.

Tehillim 51’in sonundaki boğalar da böyle yerine oturur. David “Benim bağışlanmam şimdi mümkün değil; kan bekliyorum” demez. Kişisel teşuva duasını tamamladıktan sonra Tsion’un geleceğine bakar. Kırılmış kalp şimdi HaŞem’in önündedir; Yeruşalayim yeniden kurulduğunda korban avodası da yeniden yerini bulacaktır.

Tehillim 51, içten dönüşü ve yeniden kurulmuş korban hizmetini birlikte anlatır. Korbanların önemsiz olduğu sonucu yanlış olduğu gibi, son ayetlerde korban geçtiği için önceki bütün bağışlanma ve teşuva dilinin yalnız kan sayesinde işlediği sonucu da yanlıştır. David günahıyla yüzleşir, HaŞem’in merhametine döner, arınmayı ve yeni bir kalbi ister, kırılmış ruhunu HaŞem’in önüne getirir. Sonra bakışını kişisel durumundan Tsion’un geleceğine yükseltir ve yeniden kurulmuş kutsal avodayı bekler.

Korban bu bütünün içindedir; fakat bütünün gizli anahtarı değildir. Mezmurun ağırlık merkezi David’in açık cümlesinde kalır: “Tanrı’nın korbanları kırılmış bir ruhtur; kırılmış ve ezilmiş bir kalbi, ey Tanrı, hor görmezsin.” Gelecekte mizbeaha çıkacak boğalar bu sözü geçersiz kılmaz. Klasik Yahudi yorumunda arınmış insan ile yeniden kurulmuş Tsion aynı tamamlanmış avodanın içinde buluşur.²²⁷

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 29, güncel revizyon.
• Tanah, Tehillim 51:18–19.
• Rabbenu Yona, ilgili açıklama.
• Tanah, II. Şemuel 12:13.
• Tanah, Tehillim 51:20–21.
• Rabbenu Yona, ilgili açıklama.
• Kabalat.com: “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?”

Hristiyan yorumcu, David’in öyküsünün kendi kan öğretisi için doğurduğu güçlüğü görür. Natan’ın herhangi bir korban sunulmadan önce David’e bağışlandığını bildirdiğini, Tehillim 51’de de David’in korbanlardan ancak bağışlanma sözünden sonra söz ettiğini kabul eder. Bunun üzerine iki ek açıklama getirir. Önce Tanrı’nın David için Sinay antlaşmasının normal düzeninin dışına çıktığını söyler. Ardından David’in vaat edilen Maşiah soyuna imanının bağışlanmasının nedenlerinden biri “olmuş olması gerektiğini” ve kendi sıkıntılarında gelecekte acı çekecek Maşiah soyunun sıkıntılarını görmüş “olabileceğini” ileri sürer. Dikkat edilirse bu noktada açıklama artık Natan’ın sözlerinden çıkmamaktadır. Hristiyan yorumun sistemi için gerekli olan neden, Natan’ın sözlerinin arkasına yerleştirilmektedir.

II. Şemuel 12 çok daha yalın ilerler. Natan, zengin adamın yoksulun tek kuzusunu alması üzerine kurduğu maşal (benzetme/analoji) ile David’i önce kendi yargısının karşısına çıkarır. David hikayeyi başkasının suçu sanarak öfkelenir. Natan’ın “O adam sensin” sözüyle anlatı bir anda David’in kendisine döner. Bundan sonra uzun bir teolojik açıklama gelmez. David, “HaŞem’e karşı günah işledim” der; Natan hemen, “HaŞem de günahını üzerinden geçirdi; ölmeyeceksin” diye cevap verir. Yalkut Şimoni de bu sözü David’in kurtuluşunun merkezine yerleştirir. İsrael’in “Böyle birinin kurtuluşu olabilir mi?” diye sorduğunu aktarır ve cevabı yine Natan’ın sözleriyle verir: “HaŞem günahını üzerinden geçirdi; ölmeyeceksin.”²⁴⁴

Eğer bağışlanmanın gerçek nedeni yüzyıllar sonra ölecek başka bir kişi ise Natan’ın cümlesinde eksik olan şey küçük bir ayrıntı değildir. David’in itirafı görünen olay, gelecekteki Maşiah’ın ölümü ise bağışlanmanın asıl nedeni haline gelir. Oysa Natan ne gelecekteki bir insanın kanından, ne Maşiah’ın acılarından, ne de David’in böyle bir ölüme imanından söz eder. Hristiyan yorumun “olmuş olması gerektiğini” ve “olabileceğini” demek zorunda kalması da bunu gösterir. Bir varsayım, metinde bulunmayan nedeni metinsel bilgiye çeviremez.

Burada daha temel bir mantık sorusu da ortaya çıkar. Hristiyan yorumcu, Tanrı’nın David’i bağışlamak için Sinay düzeninin dışına çıktığını açıkça kabul eder. Fakat Tanrı bir insanı herhangi bir korban ölümü gerçekleşmeden kendi yetkisiyle bağışlayabiliyorsa, “Tanrı günahı bağışlayabilmek için mutlaka ölüm görmek zorundadır” önermesi artık mutlak değildir. Ya başka bir ölüm bağışlanmanın değişmez şartıdır; o zaman David’in korban olmadan bağışlanması açıklanamaz. Ya da HaŞem gerçek teşuva karşısında başka bir canın ölümü olmadan da günahı kaldırabilir; o zaman David tam olarak bu ihtimali gösterir. “Tanrı burada istisna yaptı” demek, mutlak olduğu söylenen gerekliliği istisnaya açık hale getirir.

Natan’ın devamı bir başka ayrımı öğretir. Bağışlanmak, yapılan şeyin tarih içindeki bütün sonuçlarının silinmesi değildir. David’e “HaŞem günahını üzerinden geçirdi” denir; aynı anlatıda kılıcın evinden ayrılmayacağı, kendi ailesinin içinden felaket doğacağı ve çocuğun öleceği de bildirilir. Bir yaranın kapanması, insanın hiç yaralanmamış olmasıyla aynı şey değildir. Yara iyileşir, fakat izi kalabilir. Günah ile fiziksel yara aynı şey değildir; benzetme yalnız bağışlanma ile tarihsel sonuçların birbirinden ayrılabileceğini gösterir. David’in HaŞem ile ilişkisinde teşuva ve bağışlanma gerçektir, fakat Uriya’nın ölümü ve David’in evinde başlayan kırılmalar tarihten silinmez.

Hazal’ın David’i hatırlama biçimi de bu noktaya uyar. Avoda Zara’da Rabbi Yohanan, Rabbi Şimon ben Yohay adına David’i bireysel günahkar için teşuvanın büyük örneği olarak gösterir: kişi günah işlediğinde David’e bakmalı ve onun gibi dönmelidir. Midraş Tehillim, Tehillim 51’i Natan’ın David’e gelişiyle ilişkilendirir ve David’in “günah işledim” sözünü belirleyici an olarak ele alır. Ardından “HaŞem günahını üzerinden geçirdi” cevabını David’in karanlıktan çıkarılmasıyla açıklar. Tehillim 51’in kendisi de aynı çizgidedir. David, “Hesedine göre bana merhamet et; büyük merhametine göre suçlarımı sil” diye dua eder; sonra “Bende temiz bir kalp yarat, ey Tanrı; içimde doğru bir ruh yenile” der. Rabbenu Yona, “Tanrı’nın korbanları kırılmış bir ruhtur; kırılmış ve ezilmiş bir kalbi hor görmezsin” sözünü teşuvanın temel ilkeleri arasında okur.²⁴⁵

Mezmurun sonunda Tsion’un yeniden kurulması ve doğru korbanların sunulması istenir. Bu, David’in o ana kadar bağışlanmadığı anlamına gelmez; Natan bağışlanma sözünü zaten vermiştir. David de mezmur boyunca gelecekteki bir Maşiah’ın ölümüne değil, doğrudan HaŞem’in hesedine ve merhametine seslenir. Deraşot HaRan, David anlatısını ağır günaha düşmüş kişinin teşuvadan ümidini kesmemesi gerektiğini öğretmek için kullanır. Akedat Yitshak da David’in “HaŞem’e karşı günah işledim” sözünü bütün yürek ve nefeşle dönüşün örneği olarak ele alır ve hemen ardından gelen “HaŞem günahını üzerinden geçirdi” cevabına dayanır.

Yahudi kaynaklarının hepsi bağışlanma ile bütün kapara sürecini tek bir ana indirgemez. Bazı midraşik gelenekler David’in çocuğun yaşamı için yedi gün dua etmesini, daha fazla merhamet ve kapara ümidiyle açıklar. Şelah ve Reşit Hohma, Zohar’a dayanarak “HaŞem günahını üzerinden geçirdi” sözünü günahın oluşturduğu katigorun David’in önünden uzaklaştırılması biçiminde daha içsel bir düzeyde yorumlar. Zohar’ın Sulam açıklamasında Bat Şeva ile ilgili günahın Yom Kippur’da bağışlanması ve “ölmeyeceksin” sözünün Duma’nın elinde ölmeme anlamı ele alınırken Uriya meselesi ayrıca tartışılır. Kaynak katmanları farklıdır; fakat hiçbirinde David’in suçu yüzyıllar sonra ölecek günahsız bir Maşiah’a aktarılmaz ve Natan’ın bağışlanma sözü bu gelecekteki ölüme bağlanmaz.²⁴⁶

Bu nüans önemlidir. Yahudi geleneği David’in acılarının kapara içindeki yerini tartışabilir, çocuğun ölümüyle kapara arasında ilişki kurabilir veya David’in yıllar sonra bile günahını zihninden çıkarmamasını açıklayabilir. Bunların hepsi David’in kendi hayatı ve Tanah’ın anlattığı sonuçlar içinde kalır. Hristiyan yorumun açıklamasında ise yeni bir özne eklenir: metinde hiç anılmayan gelecekteki kişi bağışlanmanın gerçek sebebi yapılır.

Hristiyan yorumcu bu bağlantıyı bazı Tehillimlerin Maşiah’ın acılarını önceden anlattığını söyleyerek güçlendirmeye çalışır. Tehillim 22, 69 ve 32 gibi mezmurları Yeşaya 53 ile bir araya getirir; sonra David’in kendi sıkıntılarında gelecekteki Maşiah soyunun acılarını görmüş olabileceğini söyler. Fakat burada birkaç kabul üst üste biner. Önce bu mezmurların İsa’yı anlattığı varsayılır. Sonra David’in onları aynı anlamda bildiği kabul edilir. Ardından bu varsayılan bilginin David’in bağışlanmasının nedeni olduğu ileri sürülür. II. Şemuel 12 bu zincirin hiçbir halkasını vermez.

David’in soyuna ilişkin İlahi vaadi bildiği doğrudur. II. Şemuel 7’de hanedanının geleceği kendisine bildirilmiştir. Fakat “soyundan gelecek kralı biliyordu” ile “soyundan gelecek günahsız bir kişinin yüzyıllar sonra onun günahı için öleceğine iman ediyordu” aynı önerme değildir. İlki Şemuel kitabında vardır. İkincisi yoktur. Maşiah soyuna ilişkin vaadi bilmek, vekaleten ölüm öğretisini bilmek anlamına gelmez.

Hristiyan yorumun açıklaması bu biçimde kurulduğunda onu yanlışlayabilecek bir Tanah metni de kalmaz. Natan gelecekteki Maşiah’tan söz etmese bağışlanmanın nedeni yine Maşiah sayılır. David korban sunmadan bağışlansa bunun özel istisna olduğu söylenir. David doğrudan HaŞem’in merhametine seslense bu merhametin gizli temelinin yine gelecekteki ölüm olduğu kabul edilir. Hazal David’i teşuvanın örneği saysa bunun arkasında yine görünmeyen Maşiah ölümü bulunduğu ileri sürülebilir. Böyle bir sistem metne göre şekillenmez; metin ne söylerse söylesin önceden belirlenmiş sonuca uyarlanır.

Natan’ın cümlesi buna ihtiyaç bırakmaz. David yaptığı şeyle yüzleşir ve “HaŞem’e karşı günah işledim” der. Natan, “HaŞem günahını üzerinden geçirdi; ölmeyeceksin” diye cevap verir. David sonuçları ağır biçimde yaşayacaktır; Yahudi kaynakları bu sonuçların kapara içindeki yerini farklı şekillerde açacaktır. Fakat gelecekte ölecek bir Maşiah’ı bağışlanmanın sebebi yapan tek bir kelime Natan’ın ağzından çıkmaz. David’in bağışlanmasını İsa’nın gelecekteki ölümüne bağlayan düşünce II. Şemuel’den doğmaz; İsa’nın ölümü zaten teolojik merkez kabul edildikten sonra Tanah’a geriye doğru uygulanır.²⁴⁷

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 33, güncel revizyon.
• Tanah, II. Şemuel 12:1–14; Yehezkel 18:20–23.
• Rabbenu Yona, ilgili açıklama.
• Tanah, II. Şemuel 12; Zohar, Sulam açıklaması.
• Kabalat.com: “Dürüstlerin Ölümü ile Aklanmak?”; “Niçin İsa’yı Mesih Olarak Kabul Etmiyoruz?”; “Mesih iki kez mi gelecek?”; “Gerçekleşmeyen Kehanetler ve İsa İnancının Ortak Örüntüsü”