Ana Sayfa›Araştırmalar›Misyoner İddialarına Tanah’ın Yanıtı›Üçlü Birlik ve Tanrı’nın Birliği›Elokim / Elohim — Tanrı’nın Birliği ve İsimleri

Elokim / Elohim — Tanrı’nın Birliği ve İsimleri

Yazan Gökhan Duran

26 Ekim 2019

12602

Elohim (אֱלֹהִים), İbranicede bağlama göre “Tanrı” veya “tanrılar” anlamında kullanılan, kimi yerlerde de yetki ve yargıyı anlatan bir kelimedir. Yahudi kutsal kitaplarının bütünü olan Tanah’ta İsrael’in Tanrısını ifade ettiğinde genellikle tekil fiil ve sıfatlarla kullanılır. Kelimenin sonundaki çoğul eki ile cümlede anlattığı varlığın sayısı bu nedenle birlikte incelenir. Moşe’nin beş kitabını içeren Tora, Elokim dediği Tanrı’nın bir olduğunu açıkça bildirir.

Elokim, aynı adın saygı amacıyla değiştirilmiş söylenişidir. Kutsal adı gündelik konuşmada doğrudan söylemekten kaçınan kişi, “h” sesinin yerine “k” kullanır. Elohim ve Elokim arasındaki fark bu dini kullanım tercihinden doğar.

Çoğul biçim ve tekil fiil

İbranicede -im, yaygın bir eril çoğul ekidir. Elohim de bu eki taşır. Kelimenin belli bir cümlede tek Tanrı’yı mı, birden fazla tanrıyı mı anlattığını görmek için birlikte kullanıldığı fiile ve cümlenin konusuna bakılır. Bereşit’in ilk cümlesi şöyle başlar:

בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹהִים
Bereşit bara Elokim…
Başlangıçta Tanrı yarattı… (Bereşit 1:1)

בָּרָא — bara, “yarattı” anlamındaki üçüncü tekil şahıs fiilidir. Türkçede “o yarattı” dememize karşılık gelir. Ayet, çoğul biçimli Elokim sözcüğünü tekil bir özne olarak kullanır; yaratma eylemini tek Tanrı’ya bağlar. Başka tanrılardan söz eden cümlelerde ise aynı kelime gerçekten çoğul anlam taşıyabilir. Bu iki kullanımı ayıran, cümlenin kuruluşu ve anlattığı konudur.

Şemot 7:1’de kelime bir insan için de kullanılır. Tanrı, Moşe’ye “Seni Paro için elohim yaptım” der. Moşe, Mısır kralı Paro’nun karşısında Tanrı’nın verdiği yetkiyle duracaktır. Burada elohim tek bir insanın taşıdığı yetkiyi anlatır. Aynı çoğul biçim, Bereşit’te Tanrı’yı, bu ayette Moşe’nin Paro karşısındaki konumunu ifade eder. Kelimenin anlamını kullanıldığı yerden öğreniriz.

İbranice dilbilgisi çalışmalarında bu tekil kullanım için “ululuk çoğulu”, “mükemmellik çoğulu” veya “yoğunluk çoğulu” gibi adlandırmalar bulunur. Bu açıklamalar, çoğul biçimin bir niteliğin büyüklüğünü veya bütünlüğünü ifade etmesini ele alır. Kelimenin en eski oluşumu hakkında ise farklı tarihsel açıklamalar vardır. Bir dilbilgisi adlandırması bugünkü metindeki kullanımı sınıflandırır; kelimenin ilk kez nasıl ortaya çıktığı sorusu ayrı bir tarih araştırmasıdır. Bereşit 1:1’deki tekil fiil, elimizdeki ayetin Tanrı’yı nasıl anlattığını doğrudan gösterir.

Şema’da aynı Tanrı’nın iki adı

Tora’nın Tanrı’nın birliğini bildiren temel cümlesi, ilk sözcüğünden dolayı Şema, “dinle”, diye anılır. Bu ayette Elokim adının “Tanrımız” anlamındaki biçimi olan Eloheinu ile Tanrı’nın dört harfli adı birlikte bulunur. İbranice יְהוָה olarak yazılan dört harfli ad, günlük dini konuşmada Aşem, yani “İsim”, diye anılır.

שְׁמַע יִשְׂרָאֵל יְהוָה אֱלֹהֵינוּ יְהוָה אֶחָד
Şema İsrael, Aşem Eloheinu, Aşem ehad.
Dinle İsrael: Aşem Tanrımızdır, Aşem birdir. (Devarim 6:4)

Ehad, “bir” demektir. Ayet, “Tanrımız” dediği varlığı dört harfli adla tanımlar ve O’nun birliğini bildirir. Devarim 4:35 ve 4:39 bu birliği, O’ndan başka Tanrı bulunmadığını söyleyerek açıklar. Böylece farklı adlar aynı Tanrı’ya yönelir.

Adların bu kullanımı, Tanrı’nın İsimleri konusunun temelini oluşturur. İnsan, dünyayı yaratan ve kendisiyle ilişki kuran tek Tanrı’yı farklı eylemleri üzerinden tanır. Her bölümde Tanrı için kullanılan ad, O’nun o bölümde anlatılan eylemiyle ilişkilidir.

Yaratılışta ölçü ve merhamet

Raşi, Bereşit 1:1 yorumunda Elokim adını Midat ha-Din, yargı niteliğiyle ilişkilendirir. Tanrı’nın dört harfli adını ise Midat ha-Rahamim, merhamet niteliğiyle açıklar. Raşi’ye göre Tanrı, dünyanın yalnız katı yargıyla ayakta kalamayacağını görmüş, merhameti yargıyla birlikte uygulamıştır. Bereşit 2:4’te iki adın birlikte görünmesi, bu ilişkiyi anlatır.

Bereşit’in ilk bölümünde yaratılışın düzeni adım adım kurulur. Işık karanlıktan, yukarıdaki sular aşağıdakilerden ayrılır. Deniz ile kara belirginleşir; canlılar türlerine göre ortaya çıkar. Tanrı yarattıklarını değerlendirir ve iyi olduklarını görür. Her varlığın yeri ve sınırı olması, düzenli bir dünyanın oluşmasını sağlar.

Yargı, bu düzen içinde bir şeyin belirli bir ölçüye göre değerlendirilmesidir. Suçun cezasını belirlemek bunun bir uygulamasıdır; bir varlığın sınırını ve sorumluluğunu belirlemek de aynı ölçü fikriyle ilgilidir. Bereşit’in ayrımlarla kurulan düzeninde Elokim adı, her varlığa bir yer ve sınır veren Tanrı’yı anlatır. Tanrı’nın kudreti, varlıklara biçim ve yer veren eylemlerinde görünür.

Doğanın düzenli işleyişi de bu ilişkiyi hatırlatır. Ateş yakar, cisimler yerçekimine bağlı hareket eder; belirli şartlarda belirli sonuçlar doğar. Daha sonraki Yahudi yorumlarından Tanya, Elokim ile “doğa” anlamındaki ha-teva kelimesini harflerinin sayı değerleri üzerinden ilişkilendirir. İki kelimenin değeri de 86’dır. Harf değerleriyle kurulan bu tür bağlantıya gematria denir; bağlantı, metinde bir düşünceye işaret eden remez, yani ima olarak kullanılır. Buradaki ilişki yorum yoluyla kurulur; bir kelimenin tarih içindeki kökenini araştıran etimoloji başka bir çalışma alanıdır (Tanya, Şaar Hayihud veha-Emuna 6).

Bereşit’in ikinci bölümünde insanın yaratılışı, yaşam nefesi, bahçe ve insana verilen sorumluluk öne çıkar. Tanrı’nın dört harfli adı Elokim ile birlikte kullanılır. İlk bölümde bütün dünyanın düzeni içinde gördüğümüz insan, burada Tanrı’nın kendisine seslendiği bir varlık olarak belirir. Tanrı dünyaya ölçü verirken insanı da ilişkiye çağırır.

Yahudi duasındaki Avinu Malkeinu, “Babamız, Kralımız”, bu iki ilişkiyi bir arada dile getirir. Babamız sözü yakınlığı ve gözetilmeyi, Kralımız sözü yetkiyi ve sorumluluğu anlatır. Dua eden kişi iki adla aynı Tanrı’ya seslenir. İsimler, aynı Tanrı’nın eylemlerini ve insanla kurduğu farklı ilişkileri anlatır. Tanrı’nın birliği bütün bu ilişkilerde aynıdır.

Elohim’in çoğul biçimi Üçlü Birlik’i gösterir mi?

Hristiyan Üçlü Birlik öğretisi, Baba, Oğul ve Kutsal Ruh diye adlandırılan üç kişinin tek Tanrısal özü, yani aynı Tanrısal varlığı taşıdığını ileri sürer. Elohim kelimesinin çoğul biçimini bu öğretinin işareti sayan iddia, gerçek bir dilbilgisi özelliğinden başlar: Kelime gerçekten çoğul biçimlidir. Tanah’taki kullanım ise bu biçimin tek bir özne için de kullanılabildiğini gösterir. Moşe’nin elohim olarak adlandırılması bunun açık bir örneğidir.

Üstelik çoğul biçimi gerçek bir sayısal çoğul olarak alsak, kelime “tanrılar” anlamını taşır. “Tek Tanrı içinde üç kişi” düşüncesine ulaşmak için hem üç sayısını hem de Tanrı ile kişi arasında belirli bir ayrımı metne eklemek gerekir. Elohim’in -im eki bu bilgileri vermez. Daha sonra Hristiyan teolojisinde tanımlanan öz ve kişi ayrımını bu eke yerleştirmek, sonraki öğretinin kavramlarını İbranice kelimeye yükler.

Bereşit’in tekil fiili, Şemot’ta Moşe’ye verilen yetki ve Devarim’in Tanrı’nın birliğini açıklayan ayetleri aynı sonucu verir: Elohim kelimesinin çoğul biçimi Üçlü Birlik’in kanıtı değildir. Tora’nın Elokim dediği Tanrı birdir ve O’ndan başkası yoktur. Bu konudaki diğer ayetler Üçlü Birlik ve Tanrı’nın Birliği yazılarında ele alınır.

“Elohim Tehila” ne demektir?

Tehila (תְּהִלָּה), “övgü” demektir. “Elohim Tehila” diye aranan ifadede Tanrı adı ile övgü sözcüğü yan yana gelir; aralarındaki tam ilişki, ait oldukları cümleden anlaşılır. Tehillim 65:2’de tehila ve Elohim birlikte geçer. Ayetteki לְךָ — leha, “Sana”, sözü övgünün Tanrı’ya yöneldiğini gösterir. Böyle bir cümlede konu, Tanrı’ya sunulan övgüdür.

İlgili okumalar

Kaynaklar

Tanah: Bereşit 1:1–31; 2:4–25; Şemot 7:1; Devarim 4:35, 39; 6:4; Tehillim 65:2. Raşi, Bereşit 1:1. Şneur Zalman, Tanya, Şaar Hayihud veha-Emuna 6. Dilbilgisi ve adların kullanımı: Jože Krašovec, General and Proper Names for God(s) in the Hebrew Bible, 2015, s. 545–546. Elokim söylenişi: Yisroel Cotlar, How Many Names Does G-d Have?