LURİANİK KABALA
Tsimtsum (Tzimtzum) Nedir?
Tsimtsum, Lurianik Kabala’da sınırsız İlahi açığa çıkış ile sonlu yaratılış arasındaki ilişkinin nasıl mümkün olduğunu açıklayan başlangıç kavramıdır. “Tsimtsum” ve “Tzimtzum” aynı İbranice terimin iki Latin harfli yazımıdır.
Tsimtsum (צמצום) kelime olarak daralma, kısıtlama veya geri çekilme anlamlarına gelir. Ari’nin sisteminde kavramın ortaya çıktığı temel soru şudur: Ein Sof’un sınırsızlığı karşısında sınırlı bir varlık nasıl kendi belirli varoluşuna sahip olabilir?
Kavram fiziksel uzayda Tanrı’nın bir yerden başka bir yere çekildiğini anlatmaz. Tanrı mekân içinde bulunan bir cisim değildir. Tsimtsum, İlahi açığa çıkışın yaratılmış varlığın kendi sınırlı kimliğini yaşayabileceği biçimde gizlenmesini ve ölçülmesini anlatan kabalistik dildir.
Tsimtsum hangi problemi çözer?
Kabala, Tanrı’nın mutlak birliği ile yaratılmış dünyanın çokluğu arasında gerçek bir ilişki kurmak zorundadır. Eğer yaratılış Tanrı’dan tamamen bağımsız kabul edilirse İlahi birlik zedelenir. Eğer yaratılış hiçbir ayrılık duygusuna sahip değilse sonlu varlık, özgür seçim ve insan sorumluluğu açıklanamaz.
Tsimtsum bu iki uç arasında bir model kurar. Yaratılmış varlık kaynağından bağımsız değildir; fakat İlahi gerçeklik kendisini öylesine gizler ki yaratılmış varlık kendi varlığını gerçek bir “ben” olarak deneyimleyebilir.
Ein Sof ve Or Ein Sof
Ein Sof, “sonu olmayan” anlamına gelir ve İlahi sonsuzluğa işaret eder. Or Ein Sof ise “Ein Sof’un Işığı” ifadesidir. Buradaki Or (Işık) fiziksel ışık değildir; İlahi açığa çıkış ve etkinlik için kullanılan bir benzetmedir.
Tsimtsum’un konusu Tanrı’nın Özünün değişmesi değildir. Kabalistik anlatı İlahi açığa çıkışın yaratılmış bakış açısından nasıl gizlendiğini açıklamaya çalışır.
“Boş alan” gerçekten Tanrı’dan boş mudur?
Etz Hayim’in başlangıç dili, Or Ein Sof’un “çekilmesi” ve bir halal panui, yani “boş alan” oluşması imgesini kullanır. Bu ifade kelimesi kelimesine mekânsal boşalma şeklinde okunursa Tanrı’nın bir yerde bulunup başka bir yerde bulunmadığı sonucu çıkar. Geleneksel kabalistik yorumlar bu sonucu kabul etmez.
Sonraki yorumcular Tsimtsum’un nasıl anlaşılması gerektiğini farklı biçimlerde açıklamıştır. Özellikle Hasidik gelenekte Tsimtsum’un İlahi varlığın gerçek yokluğu değil, açığa çıkışın gizlenmesi olduğu güçlü biçimde vurgulanır. Farklı ekoller ayrıntıda farklılaşsa da Tanrı’nın fiziksel mekâna bağlı olmadığı ortak zemindir.
Reşimu: Çekilmeden sonra ne kalır?
Lurianik dilde Tsimtsum’dan sonra Reşimu (iz) kavramı gelir. Bu, önceki sınırsız açığa çıkışın tamamen “yok olup gitmediğini”, yaratılış alanında bir iz veya imkân zemini bulunduğunu anlatır.
Reşimu’yu fiziksel kalıntı gibi düşünmek doğru değildir. Kavram, gizlenme ile sürekliliği aynı anda ifade eder: açığa çıkış önceki biçiminde mevcut değildir, fakat yaratılış kaynağından kopmuş da değildir.
Kav: Ölçülü İlahi akış
Tsimtsum’dan sonra Kav (Hat), yani ölçülü İlahi akış kavramı gelir. Sınırsız açığa çıkışın yerine yaratılmış kapların taşıyabileceği düzenli ve dereceli bir ilişki kurulur.
Bu aşama neden gereklidir? Çünkü yalnız gizlenme yaratılış için yeterli değildir. Bir alan açıldıktan sonra o alanın İlahi canlılıkla nasıl ilişki kuracağı da açıklanmalıdır. Kav, bu ölçülü yeniden açığa çıkışı anlatır.
Tsimtsum ile Sefirot arasındaki ilişki
Tsimtsum sınırlı varoluş için imkân oluştururken Sefirot bu açığa çıkışın düzenli niteliklerini açıklar. Or’un belirli kaplarda görünmesi sayesinde Hesed, Gevura, Tiferet ve diğer Sefirot yaratılış düzeninde farklı ilişki biçimleri olarak ortaya çıkar.
Dolayısıyla Tsimtsum ve Sefirot ayrı iki konu değildir. Tsimtsum “sınırsız açığa çıkış nasıl sınırlı varlığa alan verir?” sorusuna, Sefirot ise “bu sınırlı açığa çıkış nasıl düzenlenir?” sorusuna cevap verir.
Or ve Kli neden sonraki zorunlu aşamadır?
Ölçülü akışın bir alıcısı olması gerekir. Burada Kli (Kap) kavramı ortaya çıkar. Kli, Or’un belirli bir biçimde alınmasını sağlayan yapıdır. Or–Kli ilişkisi kurulmadan sonraki Lurianik aşamalar anlaşılamaz.
Kli’nin taşıyabileceğinden fazla Işık alması problemi daha sonra Şevirat ha-Kelim, yani Kapların Kırılması kavramına götürür. Böylece Tsimtsum → Kav → Or–Kli → Şevirat → Tikun zinciri oluşur.
Tsimtsum Tanrı’nın değişmesi anlamına gelir mi?
Hayır. Değişim yaratılmış ilişkinin ve açığa çıkışın dilinde anlatılır. Yahudi teolojisinde Tanrı yaratılmış varlıklar gibi zaman içinde bir hâlden başka bir hâle geçen varlık değildir.
Kabala antropomorfik ve mekânsal imgeleri teknik araç olarak kullanır. Bu imgeler kelimesi kelimesine fiziksel olaylar hâline getirildiğinde sistem kendi teolojik zemininden kopar.
Tsimtsum insan özgürlüğüyle nasıl ilişkilidir?
İlahi gerçeklik hiçbir gizlenme olmaksızın açıkça deneyimlenseydi insanın Tanrı’dan bağımsız davranma duygusu büyük ölçüde ortadan kalkardı. Tsimtsum’un oluşturduğu gizlilik, insanın gerçek seçim alanında yaşamasına imkân veren şartlardan biri olarak düşünülür.
Bu nedenle Tsimtsum yalnız kozmoloji değildir. Tanrı’nın neden açıkça görünmediği, kötülüğün ve ahlaki seçimin nasıl mümkün olduğu, insanın neden sorumluluk taşıdığı gibi sorularla bağlantılıdır.
Tsimtsum yanlış anlaşılırsa ne olur?
En yaygın hata, Tsimtsum’u Tanrı’nın evrenden çekilmesi şeklinde düşünmektir. Bu yorum Tanrı’yı mekân içinde sınırlar. İkinci hata ise “gizlenme” kavramını yaratılmış dünyanın gerçekliğini önemsizleştiren bir slogana dönüştürmektir.
Kabalistik sistemde yaratılmış dünya hem kaynağına bağlıdır hem de kendi düzeyinde gerçek sorumluluk alanıdır. Mitsvaların maddi dünyada uygulanmasının anlamı da buradan gelir.
Tsimtsum’dan sonra hangi sırayla çalışılmalı?
- Kabala Nedir? — genel kavramsal çerçeve.
- Sefirot Nedir? — ölçülü açığa çıkışın onlu yapısı.
- Kli, Masach ve Or Hozer — Or–Kli ilişkisinin ileri aşaması.
- Akudim – Nekudim – Berudim — kapların düzenlenmesi ve kırılma öncesi aşamalar.
- Kapların Parçalanması — Şevirat ha-Kelim ve Tikun.
İçsel Yolculuk’taki Tzimtzum bölümü
Rabbi Nissan Dovid Dubov’un İçsel Yolculuk kitabındaki Tzimtzum bölümü ayrı bir çeviri metnidir. Kitap sürümünü buradan okuyabilirsiniz. Bu sayfa ise kavramı Kabalat’ın genel öğrenme sistemi içinde bağımsız olarak açıklar.
Başlıca kaynaklar
Rabbi Hayim Vital, Ari’nin öğretisini aktaran Etz Hayim, özellikle başlangıçtaki Tsimtsum anlatısı; Rabbi Moşe Cordovero’nun sistematik Kabala eserleri; Ramhal, Dereh Haşem ve Da’at Tevunot; daha sonraki Hasidik ve Mitnagdik Tsimtsum yorumları.