Misyoner İddiaları Arşivi

Tanah soy anlatıları her zaman basit bir baba-oğul listesi değildir. Tselofhad’ın kızları miras alır; Yair Yehuda çizgisinde görünürken Bamidbar’da “Menaşe oğlu” diye anılır; Şeşan’ın kızları üzerinden aile devam eder; Hiram’ın annesinin kabilesi özellikle kaydedilir. Hristiyan yorumcu ayrıca günümüzde Yahudi statüsünün anne üzerinden belirlenmesini bu örneklerle yan yana getirir.²¹⁸⁹

Fakat burada üç ayrı kategori karışmaktadır: bir kişinin Yahudi sayılması, mal mirası ve kabile-hanedan aidiyeti. Rabbinik halahada annesi Yahudi olan çocuk Yahudi statüsü kazanabilir; bu, çocuğun annesinin kabilesine veya annesinin hanedan makamına geçtiği anlamına gelmez. Bava Batra 109b miras ve aile bağlamında kuralı açıkça “babanın ailesi aile diye adlandırılır; annenin ailesi aile diye adlandırılmaz” diye formüle eder ve Bamidbar 1’deki “ailelerine, babalarının evlerine göre” ifadesini delil getirir.²¹⁹⁰

Tselofhad’ın kızları da Hristiyan iddiasını taşımaz. Tora onlara babalarının mirasını verir; sonra mirasın başka kabileye geçmemesi için babalarının kabilesi içinde evlilik düzeni kurar. Hazal bu özel evlilik sınırlamasının ayrıntılarını ve yalnız o nesle özgü yönünü tartışır; fakat tartışmanın konusu yine toprak mirasının kabileler arasında taşınmasıdır, David tahtının anne üzerinden aktarılması değildir. Raşi’nin ifadesi daha da açıktır: oğul, babasının kabilesine nispet edilir; bu yüzden annenin mirası evlilik yoluyla başka kabileye geçebilir.^219121922193

Yair örneği gerçekten daha ilginçtir. Divre HaYamim I 2:21–22, Yehuda soyundan Hetsron’un Menaşe soyundan Mahir’in kızıyla evlendiğini, onların oğlu Seguv’un Yair’in babası olduğunu anlatır. Radak, Bamidbar’daki “Menaşe oğlu” ifadesini anne ailesi ve Gilad’daki topraklarla açıklar; aynı anda Divre HaYamim’in onu Yehuda’ya da nispet ettiğini özellikle söyler. Alternatif Hazal açıklamasında ise Tora’daki Yair farklı kişidir veya Gilad’daki mülkü karısından miras almıştır. Her iki açıklama da “kraliyet kabilesi anne üzerinden geçer” kuralı değildir.^21942195

Şeşan örneğinde de soy kaydının bir kız ve onun eşi üzerinden sürmesi, o ailenin tarihinin kaydedildiğini gösterir. Divre HaYamim Şeşan’ın oğulları olmadığını, kızını Mısırlı hizmetkarı Yarha’ya verdiğini ve ondan Attay’ın doğduğunu söyler. Bu, kadın üzerinden torunların kaydedilebildiğini kanıtlar; fakat torunlara annenin kabile veya hanedan makamının hukuken geçtiğini söylemez.²¹⁹⁶

Hiram için iki metin birlikte okunmalıdır. Melahim I 7:14 annesini Naftali kabilesinden bir dul, babasını Sur’lu bir bakır ustası diye tanımlar; Divre HaYamim II 2:13 [bazı baskılarda 2:14] annesini Dan kızlarından biri diye anar. Hazal ve Raşi bu iki nispeti baba Naftali, anne Dan biçiminde uzlaştırır ve özellikle Hiram’ın zanaat geleneğini tartışır. Metin annesinin kökenini kaydetmektedir; buradan annesinin kabile kimliğinin oğluna krallık veya hanedan hakkı aktardığı sonucu çıkmaz.^21972198

Bu örneklerin hepsi önemlidir, fakat kanıtladıkları şey Hristiyan yorumun ihtiyaç duyduğu şey değildir. Tanah kadınların miras alabildiğini, aile tarihinin kadınlar üzerinden sürdürülebildiğini ve kişinin anne tarafının ayrıca anılabildiğini gösterir. David soyundan taht için “anne David soyundansa çocuk David hanedanı sayılır” diye bir kural vermez.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 201, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 17, “The Ancestry of Jesus: Objections”, madde a. Tselofhad’ın kızları, Yair, Şeşan ve Hiram örneklerini anne üzerinden soy/miras imkanı için birlikte kullanır ve bunu modern Yahudi statüsünün anne üzerinden belirlenmesiyle karşılaştırır.
• Bava Batra 109b: “mishpahat av keruya mishpaha; mishpahat em eina keruya mishpaha”, babanın ailesi “aile” diye adlandırılır, annenin ailesi bu bağlamda “aile” diye adlandırılmaz; delil olarak Bamidbar 1:2’deki “ailelerine, babalarının evlerine göre” ifadesi verilir.
• Bamidbar 27:1–11; 36:6–12. Tselofhad’ın kızları babalarının mirasını alır; Bamidbar 36, mirasın başka kabileye geçmemesi için babalarının kabilesiyle bağlantıyı korur.
• Bava Batra 120a–121a. Hazal, Tselofhad kızlarının evlilik serbestisinin kapsamını ve kabile içi evlilik ifadesinin o nesle özgü niteliğini tartışır. Bu sugya, toprak mirası/kabile düzeniyle ilgilidir; David soyundan krallığın anne üzerinden aktarımına dair hüküm vermez.
• Raşi, Bamidbar 36:3: kadının oğlunun onu miras alacağını ve “oğul babasının kabilesine nispet edildiği” için mirasın başka kabileye geçebileceğini açıklar.
• Divre HaYamim I 2:21–22: Hetsron, Mahir’in kızıyla evlenir; Seguv doğar ve Seguv Yair’in babası olur. Hetsron, Yehuda soy çizgisindedir.
• Radak, Divre HaYamim I 2:22. Radak, Tora’daki Yair’i aynı kişi kabul eden açıklamada “Menaşe oğlu” nispetini anne ailesi ve Gilad’daki şehirlerle ilişkilendirirken Divre HaYamim’in onu Yehuda’ya da nispet ettiğini söyler; ardından Hazal’ın farklı kişi/mülkü eşten miras alma açıklamasını aktarır.
• Divre HaYamim I 2:31, 34–35. Şeşan’ın oğulları olmadığı, kızını Mısırlı hizmetkarı Yarha’ya verdiği ve onlardan Attay’ın doğduğu anlatılır. Metin soy kaydını sürdürür; kabile veya krallık hakkının anne üzerinden geçtiğini formüle etmez.
• Melahim I 7:13–14; Divre HaYamim II 2:13 [İngilizce/Masoretik numaralandırma farkı nedeniyle bazı baskılarda 2:14]. Hiram’ın annesi bir metinde Naftali, diğerinde Dan ile ilişkilendirilir.
• Arakhin 16b; Raşi, Divre HaYamim II 2:13. Gelenek, Hiram’ın annesini Dan, babasını Naftali çizgisiyle ilişkilendirir ve iki kabileyi zanaat geleneği bağlamında birleştirir; bu, krallık soyunun anne tarafından geçtiğine dair genel hüküm değildir.

Bakireden doğum öğretisi kabul edildiğinde Yosef İsa’nın biyolojik babası değildir. Hristiyan yorumcu bu nedenle David bağlantısını anne hattından kurmaya çalışır: Luka’daki soy listesinin Miryam’a ait olabileceğini, Yahudi kimliğinin anne üzerinden belirlendiğini, Tselofhad’ın kızlarının miras aldığını, Yair’in Manaşşe ile anne tarafından ilişkilendirildiğini, Şeşan’ın soyunun kızı aracılığıyla sürdüğünü ve Hiram’ın annesinin kabilesinin anıldığını söyler. Bu örneklerin her biri gerçektir; fakat hepsi başka bir soruya cevap verir. Yahudi kimliği, kabile aidiyeti, mülk mirası, biyolojik akrabalık ve kraliyet hanedanı tek bir soy kuralı değildir.¹²²³

Mişna Kiduşin 3:12 bu ayrımı açık biçimde korur. Geçerli ve yasak olmayan evliliklerde Kohen, Levi ve İsrael aile statüsü bakımından çocuğun soyu babanın ailesine göre gider. Bamidbar’daki sayım da erkekleri “ailelerine, babalarının evlerine göre” kaydeder; İbranice lemişpehotam leveit avotam tam olarak bu yapıyı ifade eder. Bir kişinin Yahudi olup olmaması ile hangi kabile ve aile evine ait olduğu bu nedenle aynı soru değildir. Annenin Yahudi oluşu Yahudi kimliği açısından belirleyici olabilir; bundan çocuk annesinin kabilesine, kohenlik statüsüne veya kraliyet hanedanına geçer sonucu çıkmaz. Bir ülkenin vatandaşı olmak ile o ülkenin belirli kraliyet ailesine mensup olmak aynı şey değildir. Aynı biçimde “Bu kişi Yahudidir” cümlesi ile “Bu kişi Yehuda kabilesinden ve David hanedanındandır” cümlesi farklı sorulara cevap verir.^12241225

David’e verilen söz özel bir aile ve krallık dilidir. HaŞem David’in zeraından ve evinden söz eder; Yeşaya Yişay’ın kökünü, Yeremya David’e çıkarılacak dalı anar. Genel biyolojik akrabalık ile taht ailesine mensubiyet aynı değildir. Bir kadının David’in uzak soyundan gelmesi tarihsel akrabalık kurabilir; fakat bundan oğlunun David hanedanının baba evine dahil olduğu sonucu ayrıca kanıtlanmalıdır. Kabalat.com’daki soy incelemesi tam bu noktada Bamidbar 1:18’i hatırlatır ve Luka’nın kendisinin Miryam’ı değil, Yosef’i David eviyle ilişkilendirdiğine dikkat çeker.^12261227

Tselofhad’ın kızları bu kuralı değiştirmez; tersine, Bamidbar 36 sorunun nerede olduğunu gösterir. Kızlar babalarının mülkünü miras alır. Fakat başka bir kabileden erkeklerle evlenirlerse bu mülkün başka kabileye geçeceğinden korkulur. Tora bu nedenle onların “babalarının kabilesinin ailesi içinde” evlenmelerini ister ve “İsrael oğullarının mirası kabileden kabileye geçmeyecek” der. Bava Batra 111b–112a bunu oğul üzerinden gerçekleşen mülk aktarımıyla açıklar: kadın başka kabileden biriyle evlenirse oğlu annesinden miras alır ve toprak babasının kabile düzenine geçebilir. Eğer çocuğun kabilesi annenin kabilesine göre belirlenmiş olsaydı, Tora’nın kaygısı anlaşılmaz hale gelirdi. Kızın mülkü miras alması, babasının kabile kimliğini kendi oğluna aktarması demek değildir.^12281229

Yair örneğinde de mülk ve akrabalık ile kabile kimliği birbirine karıştırılmamalıdır. Divre HaYamim Yair’i Yehuda hattına bağlayan baba soyu içinde verir; Bamidbar ise onu Manaşşe ile ilişkilendirir ve Gilead’daki yerleri ele geçirdiğini anlatır. Böyle bir ifade anne tarafından akrabalığı veya miras bağını gösterebilir. Yeruşalmi Bava Batra da Yair’in Gilad’daki toprak bağlantısını kadınlar üzerinden geçen miras sorusu içinde ele alır; konu yeni bir anne üzerinden geçen kabile kimliği değil, mülkün aileler arasında nasıl geçtiğidir. Bir kişinin anne ailesiyle anılması, hukuki kabilesinin anneye geçtiğini kanıtlamaz. Şeşan’ın oğlu olmadığı için kızını Mısırlı hizmetkarı Yarha’ya vermesi ve soyun Attay üzerinden sürmesi de biyolojik neslin kadın aracılığıyla devam edebildiğini gösterir. bir insanın ataları arasında kadınlar vardır; David’in kendi soy anlatısında Tamar ve Rut bunun en açık örnekleridir. ^123012311232

Fakat “bir soy listesinde kadın vardır” ile “kraliyet hanedanı anneden oğula aynı statüyle geçer” farklı önermelerdir. Aksi kabul edilirse her insan anne, anneanne ve daha eski kadın ataları üzerinden birden çok kabile statüsünü aynı anda taşıyabilir. Mişna’nın baba ailesine göre yaptığı ayrım tam bu karışıklığı önler.

Hiram örneği de aynı ayrımı doğrulamaz. Divre HaYamim onun annesini Dan’dan, Melahim ise Naftali bağlantısıyla anar; baba tarafı Tsor kökenli usta bir adamla ilişkilidir. Midraşik açıklamalar bu anne-baba kökenlerini Betsalel ve Oholiav gibi Mişkan ustalarıyla sembolik bir paralellik içinde ele alabilir. Fakat hiçbirinde “annenin kabilesi çocuğun hukuki kabilesidir” diye bir kural kurulmaz. Hristiyan yorumun örnekleri mülkün kadın üzerinden geçebileceğini, anne tarafından akrabalığın anılabileceğini ve soy zincirinin bir kadın üzerinden devam edebileceğini gösterir; David krallık evinin anneden oğula geçtiğini göstermez.^12331234

Luka 3’ün Miryam’ın soy listesi olduğu iddiası ise metinde ayrıca bulunmaz. Soy sırası İsa’dan Yosef’e, Yosef’ten Eli’ye ve Mattat’a doğru gider; Miryam’ın adı listede geçmez. Luka hiçbir yerde “Eli Miryam’ın babasıydı, Yosef yalnız damadı olduğu için burada oğul diye yazıldı” demez. Aksine Luka 1:27’de Miryam’ı “David evinden Yosef adlı bir adamla nişanlı” diye tanıtır; 2:4’te de Beytlehem’e giden Yosef’in “David’in evinden ve ailesinden” olduğunu tekrar eder. “Luka aslında Miryam’ın soyunu vermektedir” açıklaması, iki İncil listesini uzlaştırmak için sonradan kurulan bir yorumdur; Luka’nın cümlesinin düz anlamı değildir.^12351236

Miryam’ın David soyundan geldiği ayrıca kanıtlansa bile ikinci soru yerinde kalır: biyolojik olarak David’in torunlarından biri olmak, David’in taht ailesinin hukuki üyesi olmakla aynı mıdır? Hristiyan yorumcu iki ayrı boşluğu tek varsayımla kapatır. Önce Luka’daki Yosef listesini Miryam’ın listesine çevirir; sonra anne üzerinden gelen genel biyolojik David bağlantısının kraliyet hanedanı hakkını da aktardığını varsayar. Tora’nın kabile düzeni ve Mişna’nın soy ilkesi bu ikinci adımı desteklemez.¹²³⁷

Sorunun kaynağı bakireden doğum öğretisidir. Yosef gerçekten biyolojik baba olsaydı Hristiyan soy listelerinin amacı anlaşılır olurdu; Matta da Luka da Yosef’in atalarını David’e götürmeye çalışır. Fakat aynı teoloji Yosef’in biyolojik babalığını kaldırınca soy yolu kapanır. Hristiyan yorumcu bu kez kriteri değiştirmektedir: baba hattı anne hattına, hanedan mülk mirasına, Miryam de Luka’daki Yosef listesine dönüştürülür. Bu, Tanah’ın önceden verdiği soy ölçüsünü izlemek değil, Tanah’ı Hristiyan bakireden doğum öğretisine uydurmaya çalışmaktır. Yahudi kimliği, Yehuda kabilesi, David ailesi, uzak biyolojik akrabalık ve tahta ilişkin hanedan sürekliliği birbirinden ayrıldığında anne hattına dayanan çözüm dayanaksız kalır.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 104, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 17–18.
• Mişna Kidduşin 3:12.
• Bamidbar 1:18.
• Şemuel II 7:12; Yeşaya 11:1; Yeremya 23:5.
• Kabalat.com, “İsa’nın Soyağacı ve Kör İnanç”.
• Bamidbar 36:6–8.
• Bavli Bava Batra 111b–112a; Bamidbar 36:7’nin mirasın oğul aracılığıyla başka kabileye geçişi bağlamında açıklanması.
• Divre HaYamim I 2:21–23; Bamidbar 32:41; ayrıca Yeruşalmi Bava Batra’da Yair’in Gilad mirası bağlamı.
• Divre HaYamim I 2:21–23; Bamidbar 32:41; ayrıca Yeruşalmi Bava Batra’da Yair’in Gilad mirası bağlamı.
• Divre HaYamim I 2:34–35.
• Divre HaYamim II 2:13–14; Melahim I 7:13–14.
• Bkz. Midraş Tanhuma, Mişkan ustalarının kabile kökenleri üzerine açıklamalar.
• Luka 3:23–24.
• Luka 1:27; 2:4.
• Mişna Kidduşin 3:12; Bamidbar 1:18.

Hristiyan yorumun soy çözümünde aynı bağ iki farklı görev üstlenir. Yosef’in David soyundan gelişi İsa’ya kraliyet hakkı kazandıracak kadar güçlü kabul edilir; Yehoyahin’e ulaşıldığında ise İsa’nın Yosef’in biyolojik oğlu olmadığı söylenerek aynı bağın olumsuz sonucu kesilir. Yehoyahin hakkındaki kararın rabbinik gelenekte değişmiş sayıldığını gördük. Bu nedenle sorun, “İsa mutlaka Yehoyahin lanetini taşır” demek değildir. Sorun daha temel ve mantıksaldır: Yosef bağı soy aktaracak bir bağ mıdır, değil midir?¹²⁷³

David’e verilen vaat, soy dilini özellikle biyolojik biçimde kurar. Şemuel II 7:12’de Tanrı David’e, “senin ardından, senin içinden çıkacak zeraını kaldıracağım” der. Burada hem zera hem aşer yetze mime’eha, “senin içinden/bedeninden çıkacak”, ifadesi vardır. Yeremya 22:30 da Yehoyahin için aynı zera kökünü kullanır: mizzar'o, “onun soyundan”. Bir soy bağı David söz konusu olduğunda gerçek hanedan sürekliliği kuruyor, Yehoyahin söz konusu olduğunda yalnız sembolik veya evlatlık bağ sayılıyorsa, ölçü metinden değil ihtiyaçtan değişmektedir.¹²⁷⁴

Evlat edinme veya yetiştirme bağının Yahudilikte değersiz olduğu sonucu çıkmaz. Tam tersine Hazal, bir çocuğu büyüten kişiyi kimi yerlerde sanki onu doğurmuş gibi yüceltir. Sanhedrin 19b, Merav’ın doğurduğu çocukların Mihal’e nispet edilmesini onun onları büyütmesiyle açıklar; Rut 4:17’de Oved için “Naomi’ye bir oğul doğdu” denmesini de aynı ilkeyle okur. Megilla 13a ve Vayikra Rabba, Paro’nun kızının Moşe’yi büyütmesini gerçek annelik değeri taşıyan bir ilişki olarak anlatır. Fakat bu kaynakların hiçbiri yetiştiren kişinin biyolojik kabilesini veya hanedanını çocuğa geçirir.^12751276

Moşe bunun en açık örneğidir. Paro’nun kızı onu sudan çıkarır, büyütür ve oğlu olarak kabul eder. Yine de Moşe Levi soyundan kalır; Mısır kraliyet hanedanının biyolojik üyesine dönüşmez. Naomi Oved’i büyüttüğü için kutsal metin onun anneliğini onurlandırır; buna rağmen Rut kitabının soy zinciri Oved’i Boaz ve Rut üzerinden Yişay’a ve David’e bağlar. “Oğul sayılmak” ile “evlat edinen babanın biyolojik zeraı olmak” aynı şey değildir.¹²⁷⁷

Hristiyan yorumun çözümü tam bu noktada ek bir kural gerektirir: David soyundan bir erkek, biyolojik olarak kendisinden olmayan bir çocuğu oğlu sayarsa, çocuk David’in kraliyet zeraına girer. Tanah’ta böyle bir hanedan aktarım kuralı gösterilmez. Hukuki ve toplumsal babalık gerçek olabilir; fakat Şemuel II 7’nin “senin içinden çıkacak zera” ifadesi yalnız toplumsal babalığı anlatmaz.¹²⁷⁸

Bu yüzden bakireden doğum öğretisi soy argümanını ikiye böler. Yosef biyolojik baba değilse, Matta’nın Yosef üzerinden David’e ve Şelomo’ya çıkan listesi İsa’nın biyolojik soy listesi değildir. Eğer evlatlık bağ bu eksikliği kapatıyorsa, bunun Tanah’tan gösterilmesi gerekir. “Yosef onu oğlu saydı” demek aile ilişkisini açıklayabilir; David’in zeraı olmayı açıklamaz. Miryam üzerinden ayrı bir David soyu kurmak ise başka bir savdır ve Luka 3’ün açıkça Miryam’ın soyağacı olduğunu söylememesi, ayrıca kabile ve hanedan soyunun aktarımı sorunları nedeniyle ayrıca kanıt gerektirir. Hristiyan yorumcu bu hattı kurarken Luka listesinin Miryam’a ait “göründüğünü”, Yosef’in Heli’nin oğlu sayılmasının muhtemelen Heli’nin kızı Miryam’la evlenmesinden kaynaklandığını ve Yosef ile Miryam’ın akraba olabileceğini ileri sürer. Ardından anne hattındaki hanedan aktarımı için Tselofhad’ın kızları, Yair ve Şeşan gibi örnekler kullanır. Bu örneklerin her biri miras, aile bağı veya mülk aktarımı hakkında ayrı bir soruya cevap verir; Luka’nın Miryam soyu olduğunu ve David krallık zeraının anne üzerinden geçtiğini birlikte kanıtlamaz.^12791280

Yehoyahin meselesinde doğru çözüm teşuva geleneğidir; soy bağlantısını açıp kapatmak değildir. Bu ayrım Hristiyan yorumun argümanını daha açık hale getirir. Yehoyahin’in önceki kararı gerçekten değişmişse, İsa’yı ondan korumak için “Yosef aslında biyolojik baba değildi” savunmasına zaten ihtiyaç kalmaz. Fakat David hakkı için yine aynı soru kalır: biyolojik baba değilse Yosef’in David soyunun İsa’ya geçtiğini hangi metin söyler?

Bir anahtar aynı kilitte yalnız istenen yönde çalışmaz. Yosef’in soy zinciri gerçek soy aktarımıysa zincirin içindeki bütün atalarıyla birlikte değerlendirilir; yalnız hukuki aile ilişkisi ise David’in biyolojik zeraı için tek başına yeterli olmaz. Hristiyan yorumun çözümü Tanah’ın soy hukukundan değil, bakireden doğum ile David hanedanı iddiasını aynı anda koruma gereğinden doğmaktadır.¹²⁸¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 108, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 18–19; Yosef’in David hakkını evlat edinme yoluyla İsa’ya bağlarken Yehoyahin bağlantısını biyolojik olmayan babalıkla sınırladığı bölüm.
• Şemuel II 7:12; İbranice zera ve aşer yetze mime’eha.
• Bavli Sanhedrin 19b; Merav-Mihal çocukları ve Rut 4:17’de Naomi-Oved örneği.
• Bavli Megilla 13a; Vayikra Rabba 1:3; Bitya’nın Moşe’yi büyütmesi ve “yetiştiren sanki doğurmuş gibidir” ilkesi.
• Şemot 2:1–10; Rut 4:13–22.
• Şemuel II 7:12–16; karşılaştırma için Yeşaya 11:1 ve Yeremya 23:5–6.
• Luka 3:23–31; Luka 1:27; 2:4; Bamidbar 1:18; Mişna Kiduşin 3:12. Ayrıca Kabalat.com, “İsa’nın Soyağacı ve Kör İnanç”.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 17–19; Luka listesinin Miryam’a ait olduğu, Heli bağlantısı ve Yosef-Miryam akrabalığına ilişkin varsayımlar. Karşılaştırma için Bamidbar 27 ve 36; Divre HaYamim I 2:21–35; bu örneklerin mülk ve aile bağı bağlamları.
• Heaster’ın soy argümanının iki yönlü kullanımı için Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 17–19.