Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorumcu, önceki kurtarıcıların yaşamlarında İsa’nın iki gelişini gösteren bir kalıp bulunduğunu ileri sürerken Eliyahu’yu özellikle güçlü bir örnek olarak kullanır. Eliyahu’nun ilk hizmetinde iyilik yaptığını ve İsrael’in günahlarını kınadığını, İsrael tarafından zulme uğradığını, ardından göğe alındığını söyler. Daha sonra Eliyahu’nun ikinci gelişinde İsrael tarafından kabul edileceğini, Yahudilerin Pesah’ta bunu zaten dile getirdiklerini ileri sürer. Son cümlesi açıktır: “Bu, İsa’nın durumunu tam olarak örnekler.” İki anlatıdan seçilen bu iki kare yüzeysel olarak birbirine benzer. Çünkü Tanah gerçekten Eliyahu’nun göğe yükseldiğini anlatır ve gerçekten gelecekte Eliyahu’nun yeniden gönderileceğini söyler.

Fakat tam da bu nedenle Eliyahu örneği Hristiyan iki-geliş öğretisine karşı en güçlü örneklerden biridir. Çünkü Tanah, bir kişinin ileride yeniden ortaya çıkmasını öğretmek istediğinde bunu nasıl söylediğini bize gösterir. Adını verir. Kişiyi açıkça tanımlar. Gelecekte gönderileceğini söyler. Görevini açıklar. Maşiah için ise böyle bir ikinci geliş cümlesi yoktur. Melahim II, Eliyahu’nun ayrılışını şöyle anlatır: “Onlar konuşarak yürürlerken, işte ateşten bir savaş arabası ve ateşten atlar ikisini birbirinden ayırdı; Eliyahu bir kasırga içinde göklere yükseldi.” Melahim II 2:11 Bu ifade sonraki Yahudi kaynaklarında da Eliyahu’nun olağanüstü yükselişinin temel metni olarak kullanılır. Zohar, ayeti doğrudan aktararak Eliyahu’nun kasırga içinde göğe yükselişini ayrıntılı biçimde yorumlar.

Tanah daha sonra Malahi’nin son sözlerinde şunu söyler: “İşte, HaŞem’in büyük ve korkunç günü gelmeden önce size peygamber Eliyahu’yu göndereceğim. O babaların yüreğini çocuklara, çocukların yüreğini babalarına döndürecek...” Malahi 3:23–24 (Hristiyan bölümlemesinde 4:5–6). Malahi’nin sözü son derece belirgindir. Gönderilecek kişinin adı Eliyahu’dur. Kimliği peygamber olarak verilir. HaŞem’in büyük ve korkunç gününden önce gönderilecektir. Görevi de babaların ve çocukların yüreklerini birbirine döndürmek olarak açıklanır. Mişna Eduyot 8:7 de tam bu ayete dayanarak Eliyahu’nun gelecekteki görevini ele alır. Hahamların görüşüne göre Eliyahu’nun gelişinin amacı “dünyada barış yapmak”tır; dayanak yine Malahi 3:23–24’tür. ¹⁰⁴⁶

Dolayısıyla Eliyahu’nun gelecekte ortaya çıkacağı düşüncesi daha sonraki Yahudi teolojisinin metne eklediği bir varsayım değildir. Malahi bunu doğrudan söyler. İşte Hristiyan yorumun sorunu tam burada başlar. Eliyahu için açıkça söylenen şey Maşiah için söylenmez. Tanah, Eliyahu’nun ilk hizmetini, göğe yükselişini ve yeniden gönderileceğini açıkça anlatır. İlk tarihsel hizmeti vardır. Göğe yükselir. Sonra Tanah açıkça: “Size peygamber Eliyahu’yu göndereceğim” der. Hristiyan iki-geliş öğretisi bu yapıyı İsa’ya uygular. Maşiah gelir. Reddedilir. Öldürülür. Dirilir. Göğe yükselir. Yüzyıllar boyunca orada kalır. Sonra aynı Maşiah yeniden dünyaya gönderilir. İlk gelişinde gerçekleştirmediği Maşiah görevlerini ikinci gelişinde tamamlar. Bunun Tanah’taki karşılığı nerede?¹⁰⁴⁷

Eliyahu için Tanah doğrudan “Size peygamber Eliyahu’yu göndereceğim” der. Maşiah için aynı türden bir ikinci gönderiliş cümlesi yoktur. Bu fark tesadüfi değildir. Eliyahu örneği, Tanah’ın ikinci bir görünüşü anlatmaya dil bakımından tamamen muktedir olduğunu gösterir. Malahi, yeniden gönderilecek kişinin adını açıkça verir. Farklı kitaplarda geçen acı çeken kişi ile görkemli kralı birleştiren ikinci geliş okumasında ise aynı kişiyi belirleyen bağ ayrıca gösterilmelidir. Tanah böyle bir yeniden gönderilişi Maşiah için öğretmek isteseydi bunu Eliyahu’da kullandığı açıklıkla söyleyebilirdi. Böyle bir cümle yoktur. Bu nedenle Hristiyan yorumun Eliyahu örneği iki geliş öğretisini kanıtlamak bir yana, onun Tanah’taki en büyük eksikliğini açığa çıkarır. Hristiyan yorumcu metindeki kişiyi değiştirir. Malahi’nin öznesi Eliyahu’dur. Bu, İsa’nın da iki kez geleceğini gösterir der. Fakat bu sonuç ayetten çıkmaz. Bir kişinin gelecekte yeniden gönderileceğinin söylenmesi, başka bir kişinin de gelecekte yeniden gönderileceği anlamına gelmez. Bunu basit bir örnekle düşünelim.¹⁰⁴⁸

Bir kral “Yarın elçim Reuven’i yeniden göndereceğim” derse bundan Şimon’u da yeniden göndereceği sonucu çıkmaz. Reuven hakkında verilen bilgi Reuven hakkındadır; Şimon hakkında aynı sonucu çıkarmak için ayrıca kanıt gerekir. Malahi’nin cümlesi de böyledir. Hristiyan yorumun kanıtlamak istediği ise Maşiah’ın daha önce gelip ayrılmış olacağı ve yeniden gönderileceğidir. Bu ikinci cümle birincinin içinde yoktur. Eliyahu için verilmiş özel peygamberlik başka bir kişi için genel kurala dönüştürülemez. Rabbinik kaynaklar da Eliyahu ile Maşiah’ı birbirine karıştırmaz; Eruvin’de gelecekteki geliş tartışılırken Eliyahu ile ben David ayrı kişiler ve ayrı olaylar olarak ele alınır.

Kaynakların kurduğu ilişki bu nedenle açıktır. Eliyahu gelecekte gelir ve kurtuluşla, Maşiah’ın gelişiyle ilişkili ayrı bir görev görür; kendisi Maşiah’ın “ilk” veya “ikinci” görünüşü değildir. Devarim Rabba da aynı ayrımı korur. Eliyahu’nun gelecekte gönderilişini Malahi 3:23’e bağlarken Maşiah kralın gelişini ayrı biçimde ele alır. Yahudi geleneğinde Eliyahu kurtuluşun habercisidir; Hristiyan yorumun kanıtlamak istediği şey ise Eliyahu’nun yaşamının İsa’nın iki gelişinin biyografik modeli olduğudur. Bu iki önerme aynı değildir.^10491050

Eliyahu’nun durumu Tanah içinde olağanüstüdür. Melahim II onun kasırga içinde göğe yükseldiğini, Malahi aynı Eliyahu’nun gelecekte gönderileceğini söyler. Daha sonraki mistik gelenek de bu özelliği Eliyahu’ya özgü biçimde yorumlar. Zohar’ın bu anlatımı Tanah’ın peşatı değildir ve Tanah kanıtı yerine geçirilemez; fakat Hristiyan yorumun Yahudi Eliyahu geleneğini kendi tipolojisine dahil etmesi nedeniyle önem taşır. Eliyahu bütün İsrael’i toplar. Baal peygamberleriyle karşılaşır. HaŞem’in ateşi sunağı yakar. Halkın cevabı şöyledir: “Bütün halk bunu gördü; yüzüstü düştüler ve ‘HaŞem, O Tanrı’dır! HaŞem, O Tanrı’dır!’ dediler.” Melahim I 18:39 Yahudi kaynakları da bu tepkiyi özellikle İsrael’in Eliyahu’nun çağrısına verdiği cevap olarak aktarır. Bu olay Eliyahu’nun göğe yükselişinden önce gerçekleşir. Karmel olayı, Eliyahu’nun ilk hizmetini “İsrael’in reddi” olarak basitleştirmeyi de engeller. Hristiyan yorumun ihtiyaç duyduğu çizgi ilk gelişte ulusal reddediş, ikinci gelişte kabul biçimindedir; fakat Melahim I 18’de bütün halk ateşi gördüğünde yüzüstü düşer ve “HaŞem, O Tanrı’dır” diye cevap verir. Böylece bu kalıp daha ilk aşamada bozulur.¹⁰⁵¹

Eliyahu ilk tarihsel hizmeti sırasında İsrael’in önünde Tanrı’nın peygamberi olarak doğrulanmış ve halk: “HaŞem, O Tanrı’dır” diye cevap vermiştir. Daha sonra Eliyahu’ya ölüm tehdidini yönelten kişi özellikle İzevel’dir. Zohar bile Melahim I 19:2’ye dayanarak İzevel’in Eliyahu’yu ölümle tehdit etmesini ve Eliyahu’nun bunun üzerine kaçmasını açıkça anlatır. İsrael’in o döneminde Baal tapınması, antlaşma ihlali ve Eliyahu’ya yönelik direnç bulunduğu doğrudur. Eliyahu kendisi de İsrael’in antlaşmayı terk ettiğinden yakınır. Eliyahu daha sonra ciddi direnç ve özellikle İzevel’in ölüm tehdidiyle karşılaşır; fakat bundan bütün İsrael’in onu ilk hizmetinde reddettiği ve ancak gelecekte kabul edeceği kronolojisi çıkmaz. Tanah’ın anlattığı tarih daha karmaşıktır. Hristiyan yorumun tipolojisi bu karmaşık tarihi iki kareye indirger: reddedilme ve daha sonra kabul. Biyografiden bu iki kare seçildiğinde İsa’ya benzerlik artar; ancak aradaki Hristiyan iki-geliş yapısını kaynak kendisi kurmaz.

Daha temel bir farklılık, Eliyahu’nun göğe yükselişi ile İsa’nın ölüm ve diriliş öğretisi arasındadır. Hristiyan öğretisinde İsa ölür, gömülür, dirilir ve sonra göğe yükselir. Melahim II Eliyahu için ölüm, mezar veya diriliş anlatmaz; 2:11 doğrudan onun kasırgada göğe yükseldiğini söyler. Bu nedenle ortak nokta yalnız “göğe alındı ve daha sonra gelecek” biçiminde seçildiğinde iki yaşam öyküsü arasındaki en temel fark dışarıda kalır. Eliyahu örneği önceki iddialardaki eksikliği daha belirgin kılar. Tanah’ta Maşiah’ın ikinci gelişini açıkça söyleyen bir ayet yoktur. Hristiyan yorumcu bu boşluğu farklı tipolojilerle doldurmaya çalışır. Hristiyan yorumcu Yeşaya 53 ile Daniel 7’yi tek kişiye bağlar, Sanhedrin 98a’daki şartlı seçenekleri ardışık gelişlere çevirir, Moşe’nin Midyan’dan dönüşünü ve Yosef’in kardeşleriyle yeniden karşılaşmasını aynı kalıba dahil eder. Eliyahu ise diğerlerinden farklıdır, çünkü Tanah onun gelecekte gerçekten yeniden gönderileceğini açıkça söyler. Eliyahu için açık bir ikinci gönderiliş ayeti bulunduğuna göre karşılaştırmanın doğal ölçütü Maşiah için aynı türden bir cümle aramaktır.¹⁰⁵²

Böyle bir cümle gösterilemez. Eliyahu örneği bu nedenle iki-geliş öğretisini desteklemek yerine metinsel farkı büyütür. Bu karşılaştırma doğal olarak şu soruyu doğurur: Eliyahu’nun yeniden gönderilişi açıkça yazılabiliyorsa, Maşiah’ın yeniden gönderilişi için buna karşılık gelen cümle nerede? Malahi’nin son üç ayeti tek bir düşünce akışı içinde ilerler. Önce Moşe’nin Torası hatırlatılır. “Kulum Moşe’nin Torası’nı, bütün İsrael için Horev’de ona emrettiğim kuralları ve yasaları hatırlayın.” Malahi 3:22 Ardından Eliyahu’nun gelecekte gönderileceği bildirilir. “İşte, HaŞem’in büyük ve korkunç günü gelmeden önce size peygamber Eliyahu’yu göndereceğim.” Malahi 3:23 Son olarak onun görevi açıklanır. “Babaların yüreğini çocuklara, çocukların yüreğini babalarına döndürecek...” ^10531054

Malahi 3:24 Malahi’nin geleceğe dönük son sözlerinde önce Moşe’nin Tora’sının hatırlanması, ardından adı açıkça verilen Eliyahu’nun gönderilmesi vardır. Metin gelecekteki habercinin kimliğini belirsiz bırakmaz. Bu kapanışta geleceğe ilişkin iki açık unsur vardır: Moşe’nin Torası ve peygamber Eliyahu. Maşiah’ın ilk gelişi, ölümü, dirilişi, göğe çıkışı ve ikinci gelişi burada anlatılmaz; Tora’nın sona erdiği de söylenmez. Malahi’nin kapanışı böylece Moşe’nin Torası ile gelecekte gönderilecek peygamber Eliyahu’yu yan yana getirir. İki-geliş öğretisinin ölüm, diriliş, göğe yükseliş ve daha sonraki dönüş zinciri bu bölümde yoktur. Pesah’taki Eliyahu beklentisi de açık Malahi vaadinin sonraki Yahudi yaşamındaki ifadesidir. ^10551056

Mişna Eliyahu’nun gelecekteki görevini ayrıca tartışır. Eduyot 8:7’de Eliyahu’nun gelecekteki görevi konusunda farklı görüşler aktarılır. Rabbi Şimon onun anlaşmazlıkları uzlaştıracağını söyler. Hahamlar ise daha geniş bir ifade kullanır: “Dünyada barış yapmak.” Eduyot’taki açıklama doğrudan Malahi’nin babalarla çocukların yüreklerini birbirine döndürme sözünü kullanır. “Babaların yüreğini çocuklara, çocukların yüreğini babalarına döndürecek” sözüne dayanırlar. Bu ilginçtir. Yahudi geleneği Eliyahu’nun gelecekteki gelişini yalnız kabul etmekle kalmaz. Görevini Eliyahu olarak korur. Onu İsa’ya dönüştürmez. Onu Maşiah’ın başka bir görünüşü yapmaz. Onun yaşam öyküsünü başka bir kişinin ölüm-diriliş-göğe çıkış şemasının kehaneti haline getirmez. Malahi Eliyahu der. Mişna Eliyahu der. Talmud Eliyahu ile ben David’i ayırır. Midraş Eliyahu der.^10571058

Hristiyan yorumun tipolojisi bu açık Eliyahu geleneğinden başka bir sonuca geçer. “Bu tam olarak İsa’nın durumudur” biçimindeki sonuç, kaynakların kurduğu ilişkiden gelmez. Zohar’da Eliyahu’nun yükselişi üzerine özel bir mistik açıklama bulunur. Eliyahu’nun yukarıda başka bir varoluş biçimine büründüğü, yeryüzünde görünmek üzere geldiğinde yeniden aşağıdaki biçimle ortaya çıktığı anlatılır; aynı bölüm bunun Eliyahu’ya özgü bir sır olduğunu ve yukarıdaki ile aşağıdaki görevlerinde aynı kimliği koruduğunu vurgular. Bu bir Zohar deraşıdır ve Malahi’nin peşatını belirlemez. Bununla birlikte Hristiyan yorumun “Yahudi kaynaklarında böyle bir örnek varsa İsa’yı gösterir” yöntemini sınamak için önemlidir.

Zohar Eliyahu’nun olağanüstü yükselişini ve yeryüzünde yeniden görünmesini kendi mistik bağlamı içinde bilir ve açıklar. Eliyahu geleneği kendi anlamı içinde kalır. Hristiyan tipolojisi bu anlamı başka bir kişinin biyografisine taşıdığında yeni bir çıkarım yapmış olur; bir kişinin istisnai yaşamı başka biri için genel yasa değildir. Mantık basittir. Eliyahu’nun yeryüzünde bulunması, göğe yükselmesi ve gelecekte yeniden gönderileceğinin açıkça bildirilmesi yalnız Eliyahu hakkında bir sonuç verir. Bundan başka bir kişinin de iki kez geleceği çıkmaz. Hanoh’un Tanrı tarafından alındığı, Moşe’nin Sina’ya çıktığı, Yehezkel’in olağanüstü görüler gördüğü ve Yona’nın denizin derinliklerinden kurtulduğu anlatılır; bu olayların hiçbiri sırf benzerlik nedeniyle başka bir insanın birebir biyografik kehaneti haline gelmez.

Eliyahu’nun gelecekte gönderilişi bunlardan daha güçlüdür, çünkü açıkça öngörülmüş ve adı verilmiştir. Tam da bu nedenle başka biri için genel yasa haline getirilemez. İki-geliş öğretisinin temel sorusu yine aynıdır: Maşiah için buna karşılık gelen açık ikinci gönderiliş sözü nerede bulunur? Bütün tipolojik benzerlikler aynı soruda birleşir: Tanah Maşiah’ın iki kez geleceğini nerede söyler? Moşe, Yosef, Eliyahu, Sanhedrin 98a veya Maşiah ben Yosef ile Maşiah ben David geleneği bu cümleyi vermez; her kaynak kendi bağlamında başka bir şey anlatır. Hristiyan yorumcu bu ayrı anlatıları “reddedilen kurtarıcı, ayrılık, dönüş ve son kabul” adlı ortak bir şemada toplar. ¹⁰⁵⁹

Fakat ortak şemayı kuran Tanah değil, Hristiyan yorumudur. Bu Hristiyanlaştırılmış şema daha sonra İsa’nın iki gelişinin kanıtı olarak kullanıldığında sonuç kanıtın içine baştan yerleştirilmiş olur. Eliyahu örneği İsa’nın iki gelişini kanıtlamaz. Melahim II Eliyahu’nun kasırga içinde göğe yükseldiğini, Malahi ise gelecekte aynı Eliyahu’nun gönderileceğini açıkça söyler. Malahi’nin ifadesi nettir: “Size peygamber Eliyahu’yu göndereceğim.” Mişna onun gelecekteki görevini barışla ilişkilendirir; Talmud Eliyahu ile Maşiah’ı ayrı kişiler olarak ele alır; Zohar da yükseliş ve yeniden görünme özelliğini Eliyahu’nun kendi mistik kimliği içinde açıklar.¹⁰⁶⁰

Bütün bu kaynaklarda özne Eliyahu’dur. Hristiyan yorumcu bu geleneği İsa’nın iki-geliş biyografisine taşıdığında kaynakların vermediği yeni bir bağ kurar. İki öykü birebir değildir. Eliyahu için ölüm ve diriliş anlatılmaz; gelecekte gönderileceği Tanah’ta açıkça yazılıdır; Yahudi kaynakları Eliyahu ile Maşiah’ı ayrı kişiler olarak korur. Karmel’de halk da onun ilk hizmeti sırasında “HaŞem, O Tanrı’dır” diye karşılık verir; daha sonraki ölüm tehdidi özellikle İzevel’den gelir. Oysa benzerlik olayların doğal akışından çıkmaz. Hristiyan yorumun benzerliği ancak Eliyahu’nun karmaşık yaşamı “ilk hizmet, reddediş, göğe çıkış, ikinci geliş ve son kabul” biçiminde yeniden düzenlendiğinde ortaya çıkar. Eliyahu örneğinin asıl önemi, Tanah’ın gerçekten ikinci bir gönderiliş öğretirken nasıl konuştuğunu göstermesidir: kişinin adını verir ve onu yeniden göndereceğini söyler. Maşiah için buna karşılık gelen bir söz yoktur. Eliyahu için açıkça yazılmış ikinci gönderilişi, Maşiah için yazılmamış ikinci gelişin kanıtına dönüştürmek metnin öznesini değiştirmek olur.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 94, güncel revizyon.
• Malahi 3:23–24.
• Malahi 3:23–24; Mişna.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 35–38.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 35–38.
• Malahi 3:23; Devarim Rabba.
• I. Melahim 18:39; II. Melahim 2:11; Malahi 3:23–24; Zohar, Eliyahu geleneği.
• Yeşaya 53; Daniel 7; Bavli, Sanhedrin 98a.
• Malahi 3:22.
• Malahi 3:23.
• Malahi 3:24.
• Kabalat.com, “Malahi 3:1 İsa’dan mı bahsediyor?”; “Vaftizci Yahya, İlyas Peygamber mi?”.
• Mişna, Eduyot 8:7.
• Mişna, Eduyot 8:7; Malahi 3:23–24.
• Bavli, Sanhedrin 98a.
• Mişna, Eduyot 8:7; Bavli, Sanhedrin 98a; Sukka 52a.

Eliyahu örneği önceki tipolojilerden farklıdır, çünkü burada gelecekte yeniden gönderileceği Tanah tarafından açıkça bildirilen bir kişi vardır. Eliyahu geçmişte yaşamış, Melahim II 2:11’de kasırgayla göğe alınmış ve Malahi kitabının sonunda adı açıkça verilerek gelecekte gönderileceği söylenmiştir. Hristiyan yorumcu bunu İsa için bir örnek sayar: Eliyahu ilk hizmetinde İsrael’in günahını kınamış, zulüm görmüş, göğe alınmış; gelecekte yeniden geldiğinde İsrael onu kabul edecektir. Ona göre bu düzen İsa’nın ilk reddedilişi ve ikinci gelişte kabul edilmesiyle tam olarak uyuşur.²³⁰⁹

Ayetin bu ayrıntısı, yorumun merkezindedir. Malahi gerçekten “İşte, HaŞem’in büyük ve korkunç günü gelmeden önce size navi Eliyahu’yu gönderiyorum” der. Bunun sembolik bir ad olduğunu varsaymak zorunlu değildir; Yahudi geleneğinin geniş bir bölümü de Eliyahu’nun gelecek rolünü gerçek bir beklenti olarak taşımıştır. Fakat bu veri Hristiyan yorumun sonucunu desteklemekten çok gerekli kanıtın nasıl görüneceğini gösterir. Tanah bir kişinin gelecekte yeniden gönderileceğini öğretmek istediğinde onun adını verir, zaman ilişkisini belirtir ve görevini açıklar.²³¹⁰

Malahi’nin Eliyahu için yaptığı şey Maşiah için yapılmaz. Tanah hiçbir yerde “Maşiah önce gelecek, reddedilecek, öldürülecek, dünyadan ayrılacak ve yüzyıllar sonra ikinci kez gelerek David krallığını, İsrael’in toplanmasını ve dünya barışını tamamlayacak” demez. Eğer iki geliş Maşiah kimliğinin zorunlu parçasıysa, Eliyahu örneği bu öğretinin nasıl açık biçimde söylenebileceğini göstermektedir. Eliyahu hakkında açık bir gelecek sözü bulunması, aynı sözün başka bir kişi için varmış gibi kullanılmasına izin vermez.²³¹¹

Hristiyan yorumun ilk hizmeti “İsrael tarafından reddedilme” şeklinde özetlemesi de Melahim’in bütününü taşımaz. İzevel Eliyahu’yu öldürmekle tehdit eder; Eliyahu İsrael’in antlaşmayı terk ettiğinden yakınır. Bunlar gerçektir. Fakat aynı anlatıda HaŞem Baal’a diz çökmemiş yedi bin kişinin kaldığını söyler. Daha da açık olan Karmel sahnesidir. Eliyahu bütün halkın önünde Baal ile HaŞem arasında seçim ister; ateş düştüğünde halk yüzüstü kapanıp “HaŞem, O Tanrı’dır” diye cevap verir. İlk hizmetin bütünü “İsrael onu reddetti” cümlesine indirgenemez.²³¹²

Malahi gelecekteki görevi de Hristiyan yorumun kullandığı “bu kez İsrael onu kabul edecek” cümlesinden daha belirli anlatır: Eliyahu babaların yüreğini çocuklara, çocukların yüreğini babalara döndürecektir. Mişna Eduyot 8:7’de Bilgelerin vardığı sonuç budur: Eliyahu uzaklaştırmak veya yaklaştırmak için değil, “dünyada barış yapmak” için gelecektir. Rabbi Şimon anlaşmazlıkları uzlaştırmayı vurgular. Yahudi gelenek burada Eliyahu’nun kendi görevini konuşur; başka bir kişinin iki gelişinin şifresini kurmaz.²³¹³

Rabbinik kaynakların Eliyahu ile Maşiah’ı aynı kişi gibi kullanmadığı da önemlidir. Eruvin 43b’de Eliyahu’nun geliş günü ile Maşiah’ın geliş günü ayrı ayrı tartışılır; Eliyahu’nun Maşiah’tan önce geleceği varsayılır. Rambam da Hilhot Melahim 12:2’de Malahi’nin Eliyahu’sunu gelecekte İsrael’in kalbini hazırlayan, barışa yönelten bir figür olarak ele alır. Yapı “Eliyahu iki kez gelir, demek aynı Maşiah da iki kez gelir” değildir; Eliyahu ile Maşiah iki ayrı rol olarak kalır.²³¹⁴

Pesah’ta Eliyahu beklentisinin yaşatılması da bunu değiştirmez. Eliyahu kadehi ve Seder’deki beklenti, Yahudi halkının gelecek kurtuluşla Eliyahu arasında kurduğu gerçek bağı gösterir. Fakat Yahudilerin her Pesah’ta “İsa’nın ikinci gelişini” ilan ettiği anlamına gelmez. Gelenek Malahi’nin kendi adını verdiği kişiyi bekler: Eliyahu.²³¹⁵

Bu örnekten çıkabilecek sağlam sonuç daha dardır ve Hristiyan yorumun istediğinin tersine döner. Tanah, gelecekte yeniden gönderilecek birini bildirmek istediğinde bunu açıkça söyleyebilir. Eliyahu için söylemiştir. İsa’nın ilk gelişinde gerçekleştirmediği Maşiah görevlerini tamamlamak üzere ikinci kez geleceğini ise söylememiştir. Bir kişiye özgü açık peygamberliği, başka bir kişi için genel bir “iki geliş yasası” haline getirmek metnin verdiğinden daha fazlasını söylemektir.²³¹⁶

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 217, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 37. Heaster Eliyahu’nun ilk hizmeti, göğe alınışı ve gelecekteki dönüşünü İsa’nın iki gelişine ‘exactly’ uyan tipoloji olarak sunar.
• Melahim II 2:11; Malahi 3:23–24 (Hristiyan numaralandırmasında 4:5–6). Malaki Eliyahu’yu adıyla bildirir ve HaŞem’in büyük gününden önce gönderileceğini söyler.
• Malahi 3:23–24 ile Maşiah hakkındaki Tanah metinlerinin karşılaştırılması. Eliyahu için gelecekte yeniden gönderilme açıkça söylenirken, Maşiah için ‘önce ölecek ve yüzyıllar sonra yeniden gelecek’ biçiminde eşdeğer bir ifade yoktur.
• Melahim I 18:17–40; 19:1–18. Karmel’de halk ‘HaŞem, O Tanrı’dır’ diye cevap verir; 19:18’de Baal’a diz çökmemiş yedi bin kişinin kaldığı söylenir. İlk hizmet yalnız toplu reddedilme olarak özetlenemez.
• Mişna Eduyot 8:7: Bilgeler Eliyahu’nun ‘dünyada barış yapmak’ için geleceğini, Rabbi Şimon anlaşmazlıkları uzlaştıracağını söyler; kaynak Malahi 3:23–24’e dayanır.
• Bavli, Eruvin 43b; Rambam, Mişne Tora, Hilhot Melahim uMilhamoteihem 12:2. Eliyahu ve Maşiah ayrı roller olarak tartışılır; Eliyahu’nun gelişi Maşiah’ın kimliğiyle özdeşleştirilmez.
• Pesah Seder’inde Eliyahu beklentisi için bkz. klasik Hagada geleneği ve Malahi 3:23–24. Litürjik beklenti Eliyahu’nun kendisine ilişkindir.
• Malahi 3:23–24. Tanah’ın açık Eliyahu örneği, gelecekte yeniden gönderilme öğretisinin metinde açıkça kurulabileceğini gösterir; Heaster’ın bunu başka bir kişi için genel iki-geliş kuralına dönüştürmesi ayrıca kanıt ister.

Hristiyan yorumcu, Daniel’deki “bir zaman, zamanlar ve yarım zaman” ifadelerini üç buçuk yıllık son dönem olarak okur; bunu Hristiyan İncili’ndeki 1.260 gün ve kırk iki ay ifadeleriyle ilişkilendirir; Malahi 3:1’deki “antlaşma habercisi”ni gelecekteki Eliyahu sayar. Son olarak Luka ve Yakup’ta Eliyahu’nun kuraklığı için verilen üç yıl altı ayı bu gelecekteki göreve taşır. Böylece Eliyahu’nun Maşiah’ın dönüşünden önce yaklaşık üç buçuk yıl hizmet etmesinin uygun olacağını söyler. Alıntı bu süreyi kesin bir hüküm olarak vermez; “dogmatik olmak imkansızdır” der. Dolayısıyla ortada açık bir Tanah süresini aktardığı iddia değil, farklı metinlerden kurduğu bir kronoloji önerisi vardır.²³²⁵

Malahi’nin söylediği bundan daha sınırlıdır. Kitabın sonunda kişi adıyla verilir: Eliyahu. Zaman ilişkisi verilir: HaŞem’in büyük ve korkunç gününden önce. Görev de verilir: babaların yüreğini çocuklara, çocukların yüreğini babalara döndürmek. Fakat kaç gün, kaç ay veya kaç yıl süreceğine ilişkin sayı yoktur. Mişna Eduyot 8:7 gelecekteki görevi barış ve uzlaşma olarak yorumlarken de hiçbir üç buçuk yıllık takvim kurmaz.²³²⁶

Üç buçuk yıl sayısını taşıyan ilk Tanah metinleri Daniel’dedir. Daniel 7:25’te kutsalların küçük boynuzun eline “bir zaman, zamanlar ve yarım zaman” verileceği söylenir. Daniel 12:7 benzer ifadeyi kutsal halkın gücünün parçalanması ve görümün tamamlanması bağlamında kullanır. İki yerde de Eliyahu’nun adı yoktur. “Bu süre Malahi’deki Eliyahu’nun hizmet süresidir” cümlesi de yoktur. Bir metinde bir zaman ölçüsü bulunması, başka bir metinde adı geçen kişinin görevinin o kadar süreceğini tek başına göstermez.²³²⁷

Sanhedrin 97b de Daniel’deki zaman ifadelerinin Yahudi gelenek içinde bilinmediği gibi bir tabloya izin vermez. Gemara sonun hesaplanmasına ilişkin farklı görüşleri aktarır ve hesaplanan tarihler boşa çıktığında insanların umudunun kırılmasına karşı sert bir uyarı getirir. Daniel’in “zaman, zamanlar ve yarım zaman” dili orada Eliyahu’nun kesin üç buçuk yıllık hizmet takvimi haline gelmez. Aynı ayetin yorum geleneğinde bulunması Hristiyan yorumun bağlantısını doğrulamaz; sayıların tek bir zorunlu eskatolojik takvim üretmediğini gösterir.²³²⁸

Hristiyan yorumun kullandığı “Eliyahu’nun ilk hizmeti de üç buçuk yıl sürmüştü” cümlesi ayrıca dikkat ister. Hristiyan İncili’nde üç yıl altı ay yağmur yağmadığı söylenir. Tanah’ın kendisi Melahim I 18:1’de “uzun günler sonra, üçüncü yılda” HaŞem’in Eliyahu’ya Ahav’a görünmesini ve yağmur vereceğini emrettiğini söyler. Burada açık “üç buçuk yıl” sayısı yoktur. Daha da önemlisi, kuraklığın süresi Eliyahu’nun bütün peygamberlik hizmetinin süresi değildir. Karmel, Horev, Elişa’nın çağrılması ve sonraki birçok olay kuraklık sonrasında gelir.²³²⁹

Bu nedenle “kuraklık süresi = Eliyahu’nun hizmet süresi” eşitliği kurulamaz. Hristiyan İncili’nin üç buçuk yıl verdiği kabul edilse bile, bu tarihsel kuraklık süresinin Malahi’de gelecekteki görevin tamamına aynen uygulanacağını gösteren Tanah bağı ayrıca gerekir. Hristiyan yorumun kronolojisi tam bu bağı varsayar.²³³⁰

Malahi 3:1’deki “antlaşma habercisi”nin Eliyahu ile ilişkilendirilmesi Yahudi düşüncesine tümüyle yabancı sayılamaz. Fakat bu kabul bile süre sorununu çözmez. Malahi 3:1 “Eliyahu üç buçuk yıl Maşiah’ın antlaşmasını vaaz edecek” demez. Kitabın sonunda Eliyahu’nun görevi zaten tanımlanmıştır ve sayı yerine dönüş ile uzlaşma dili kullanılır. Daniel’den süre, Malahi’den kişi, Hristiyan İncilinden gün sayısı ve tarihsel kuraklıktan örnek alınarak tek takvim kurulmaktadır.²³³¹

Hristiyan yorumcu bu hesabı kendisi de kesin kehanet değil, spekülasyon düzeyinde sunar. Bu, Tanah’ın açıkça verdiği bir süre değil, onun farklı metinler arasında kurduğu olası uyumdur. Söz konusu paralellik, farklı metinlerin Hristiyan şema içinde bir araya getirilmesiyle oluşur. Fakat “Tanah İsa’nın iki gelişini kanıtlıyor” denildiğinde ölçü daha sıkıdır. Eliyahu’nun gelecekte gönderileceği Tanah’ta açıktır; hizmetinin tam üç buçuk yıl süreceği değildir. O sayı, ancak birbirinden bağımsız birkaç yorum adımı önceden kabul edildiğinde ortaya çıkar.²³³²

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 219, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45–46. Heaster Daniel 7:25; 12:7, Malahi 3:1 ve Hristiyan İncili’ndeki üç buçuk yıl/1.260 gün bağlantılarından gelecekteki Eliyahu hizmetinin yaklaşık 3,5 yıl olmasını önerir; ‘it is impossible to be dogmatic’ diyerek bunu kesin hüküm olarak sunmaz.
• Malahi 3:1, 23–24. Eliyahu’nun gelecekte gönderileceği ve uzlaştırıcı görevi söylenir; hizmet süresi verilmez. Mişna Eduyot 8:7 de görevi barış/uzlaşma olarak açıklar, süre belirlemez.
• Daniel 7:25; 12:7. ‘Bir zaman, zamanlar ve yarım zaman’ ifadeleri vardır; Eliyahu adı veya bu sürenin Eliyahu’nun hizmet süresi olduğu açıklaması bulunmaz.
• Bavli, Sanhedrin 97b. Son tarihler ve kehanet hesapları farklı görüşlerle tartışılır; hesapların boşa çıkması nedeniyle umudu yitirmeye karşı uyarı vardır. Kaynak Eliyahu için sabit 3,5 yıllık hizmet takvimi kurmaz.
• Melahim I 17:1; 18:1, 41–46. Tanah ‘üçüncü yılda’ yağmurun geri dönüşünü anlatır; açık ‘üç yıl altı ay’ sayısı vermez. Eliyahu’nun hizmeti kuraklığın bitmesiyle de sona ermez; bkz. Melahim I 19–21; Melahim II 1–2.
• Luka 4:25 ve Yakup 5:17’de üç yıl altı ay ifadesi bulunur. Bu Hristiyan metinler kabul edilse bile, tarihsel kuraklık süresinin Malaki’deki gelecekteki Eliyahu görevinin toplam süresi olduğuna dair Tanah bağı ayrıca gösterilmelidir.
• Malahi 3:1 ile 3:23–24 arasındaki yorum ilişkisi Yahudi kaynaklarında Eliyahu beklentisine bağlanabilir; yine de metin üç buçuk yıl sayısını vermez. Kişi, süre ve eskatolojik takvim farklı kaynaklardan birleştirilmektedir.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45–46. Heaster’ın ihtiyat kaydı savın statüsünü doğru gösterir: bu, Tanah’ın açık kronolojisi değil, yorum yoluyla kurulmuş olası bir uyumdur.

MS 70’ten sonra Bet HaMikdaş, mizbeah ve faal korban hizmeti yoktur. Kitabın başında bunu Eski Berit altında devam etmenin artık imkansız olduğuna dair işaret sayar.¹⁷⁴⁹

Fakat “uygulanamıyor” ile “Tanrı tarafından kaldırıldı” aynı cümle değildir. Korban mitsvaları yer, mizbeah, kohenlik ve başka şartlara bağlıdır. Şartın kaybolması emrin içeriğini kendiliğinden değiştirmez.

Bunun tarih içindeki en açık deneyi zaten yaşanmıştır. Birinci Bet HaMikdaş yıkıldığında korban hizmeti kesildi. Babil sürgününden dönüşte Ezra 3, mizbeahın yeniden kurulduğunu ve Tora’da yazılı olotun yeniden sunulduğunu anlatır. İlk kesinti bir ilga olsaydı İkinci Bet HaMikdaş’taki korbanların kendisi Tora’ya aykırı olurdu.¹⁷⁵⁰

Tora sürgünü de kendi sonu olarak tasarlamaz. Devarim 30, lanetler ve sürgünden sonra İsrael’in HaŞem’e döneceğini, Tanrı’nın onu toplayacağını ve ülkeye geri getireceğini anlatır. Aynı metin, sürgünü “artık Tora yürürlükten kalktı” diye yorumlamaz.¹⁷⁵¹

Yehezkel ise Hristiyan yorumun sonucunun önündeki en büyük metinsel engeldir. Gelecekteki kutsal düzende nasi için korban sorumluluğu verir; bayramları, yeni ayları ve Şabatları sayar; ola, minha, nesahim ve hatat dilini kullanır. Üstelik amaç açıkça “İsrael evi için kapara sağlamak”tır.¹⁷⁵²

Burada “korban” sözcüğü yalnız dekor değildir. Mizbeah vardır, belirli hayvanlar vardır, kan ve kapara işlevi vardır, zamanlar vardır, kohenler vardır. Metin, “bunlar artık gerçek korban değildir; geçmişte İsa’nın ölümünü anmak için sembolik olarak yapılacaktır” demez.

Hazal Yehezkel’deki ayrıntıların Tora ile uzlaştırılmasının güç olduğunu bile saklamaz. Menahot 45a’da bir ayet için Rabbi Yohanan ve Rabbi Yehuda, “bu bölümü gelecekte Eliyahu açıklayacak” der; Rav Aşi ve Rabbi Yose başka bir çözüm önerir.¹⁷⁵³

Bu çok öğreticidir. Metinsel güçlük karşısında Hazal’ın çözümü “zaten korban sistemi sona ermişti, o halde Yehezkel sembolik konuşuyor” olmaz. Gelecekteki avodanın gerçekliği korunur; sorun onun ayrıntılarının nasıl anlaşılacağıdır.

Rambam bunu daha sonra halahik biçimde sistemleştirir. Maşiah kralın görevlerini anlatırken Bet HaMikdaş’ı yeniden kuracağını, sürgünleri toplayacağını ve “hükümlerin eski haline döneceğini” söyler; hemen ardından “korbanlar sunulur, Şemita ve Yovel yapılır” der.¹⁷⁵⁴

Daha ilginci, Hristiyan yorumcu gelecekteki korbanları kendisi de kabul eder. Yehezkel 40-48’i tartışırken Maşiah krallığının ilk döneminde hayvan korbanlarının bulunacağını, bunların daha önce İsa’ya ileriye doğru işaret ettiği gibi gelecekte onun işine geriye doğru işaret edeceğini söyler.¹⁷⁵⁵

Bu kabul 146. iddiayı içeriden sınırlar. Eğer MS 70 yıkımı “Tanrı korban sistemini sona erdirdi” demekse, Tanrı’nın sona erdirdiği sistem neden Maşiah çağında yeniden kurulacaktır? Hristiyan yorumun kendi cevabı aslında “korbanlar geri gelecek ama anlamları değişecek”tir. Bu artık yıkımdan çıkarılan bir sonuç değil, Hristiyan tipolojinin Yehezkel’e eklediği yeni işlevdir.¹⁷⁵⁶

Önceki korbanların İsa’ya “ileriye”, gelecektekilerin İsa’ya “geriye” bakması simetrik görünebilir. Fakat simetri kanıt değildir. Yehezkel gelecekteki korbanlara “hatıra” adı vermez; kapara ve avoda dili kullanır. Metnin işlevini değiştirmek için Hristiyan metinleri teolojisi dışarıdan getirilmek zorundadır.

Gelecek çağın Tora ile ilişkisi de iptal yönünde değildir. Yehezkel İsrael’in HaŞem’in hukkim ve mişpatiminde yürümesini anlatır. Malahi’nin son çağrısı “Kulum Moşe’nin Tora’sını... hatırlayın”dır.¹⁷⁵⁷

Tarihsel gerçek ile teolojik sonuç birbirinden ayrılır. MS 70’te korbanların fiilen durduğu doğrudur. “Bu nedenle Tanrı korban mitsvalarını kaldırdı” sonucu doğru değildir. Birinci yıkımdan sonra korbanlar geri dönmüştür; Yehezkel gelecekte yine korban anlatır; Hazal bu korbanları gerçek hukuk problemi olarak tartışır; Rambam Maşiah çağında yeniden sunulacaklarını söyler. Jesus for Jews adlı eser da geri döneceklerini kabul eder.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 146, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2: Bet HaMikdaş, kohenlik ve mizbeahın İsa’nın ölümünden kısa süre sonra yıkılmasını Eski Berit altında devam etmenin imkansızlığının göstergesi olarak sunar.
• Ezra 3:2-6. Birinci Bet HaMikdaş yıkılıp korban hizmeti kesildikten sonra dönüşle birlikte mizbeah yeniden kurulur ve Tora’da yazılı olot yeniden sunulur. Tarihsel kesinti, kurumun ilga edilmiş olduğu anlamına gelmemiştir.
• Devarim 30:1-10. Sürgün, teşuva, dönüş ve yeniden toplanma aynı Tora içinde öngörülür. Tora, sürgün şartını kendi hükümlerinin sona erdiği tarih olarak tanımlamaz.
• Yehezkel 45:17: nasi için bayramlar, yeni aylar ve Şabatlarda ola, minha ve nesahim ile hatat sorumluluğu verilir; amaç ‘lekhaper bead beit Yisrael - İsrael evi için kapara sağlamak’tır. Ayrıca bkz. Yehezkel 45:18-25; 46:1-15.
• Bavli, Menahot 45a. Yehezkel 45:18’deki gelecek korban düzeni Tora ile nasıl uzlaştırılacaktır sorusunda Rabbi Yohanan ve Rabbi Yehuda ‘bu bölümü gelecekte Eliyahu açıklayacak’ der; Rav Aşi/Rabbi Yose başka bir açıklama önerir. Sugya korbanı ‘yalnız anma sembolü’ diye iptal etmez.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Melakhim uMilhamoteihem 11:1: Maşiah kral Bet HaMikdaş’ı kurar, İsrael’in dağılmışlarını toplar; hükümler eski düzenine döner, korbanlar sunulur, Şemita ve Yovel uygulanır.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 49-50: Yehezkel 40-48’de Maşiah krallığında hayvan korbanlarının geri geleceğini kabul eder; gelecekteki korbanların İsa’nın işine ‘geriye doğru işaret edeceğini’ savunur.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 49-50. Gelecek korbanların varlığını kabul etmesi, ‘MS 70 yıkımı Tanrı’nın korban sistemini sona erdirdiğini gösterir’ çıkarımının kendi sistemi içinde bile mutlak biçimde kullanılamayacağını gösterir.
• Yehezkel 37:24; 36:26-28; Malahi 3:22-24 (Hristiyan numaralandırmasında 4:4-6). Gelecek tasvirleri Moşe’nin Tora’sının unutulması değil, İsrael’in HaŞem’in hukkim ve mişpatiminde yürümesiyle anlatılır.

Matta 5:17–18 burada alışılmış biçimin tersine okunur. İsa’nın “Tora’yı yıkmaya değil yerine getirmeye geldim” demesinin, Tora’nın bir kehanet gibi tamamlanacağı anlamına geldiğini söyler. İsa’nın ölümü bu amacı tamamladıysa artık Tora’yı sürdürmeye çalışmanın anlamı kalmadığını açıkça yazar. Böylece “yıkmak” fiili reddedilirken sonuçta aynı hukuk düzeninin işlevi sona erdirilir.²¹³⁰

Tanah açısından sorun “yerine getirmek” kelimesinin Yunanca anlamından daha önce başlar. Tora kendi hükmünün bir insanın ölümüyle biteceğini hiçbir yerde söylemez. Devarim, Tanrı’nın emirlerine ekleme ve eksiltmeyi yasaklar; açığa çıkarılan hükümlerin İsrael ve çocukları için “sonsuza dek” uygulanacağını söyler. Tora’nın kendi metni, kendi son kullanma tarihini vermemektedir.²¹³¹

Daha önemlisi, Tanah’ın gelecek tasvirleri Tora’nın ölüm sonrası iptalini değil devamını gösterir. Devarim 30 sürgün sonrasında İsrael’in Tanrı’ya dönmesini ve “bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları” yapmasını anlatır. Yehezkel 36 ve 37 gelecekte İsrael’in Tanrı’nın hükümlerinde yürüyeceğini söyler. Malahi ise peygamberlik kitabının sonunda “kulum Moşe’nin Tora’sını hatırlayın” diye seslenir.²¹³²

Yeremya 31’deki yeni antlaşma da aynı noktayı daha açık hale getirir. Tanrı “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. Yeni olan, Tora’nın yokluğu değil, Tora’nın insanın içine yerleşmesidir. Antlaşma “İsrael evi ve Yehuda evi” ile yapılır ve hemen ardından İsrael’in ulus olarak devamlılığı gök düzeni kadar güçlü bir dille güvence altına alınır.²¹³³

Rabbinik hukuk katmanı da bu peşat çizgisini sistemleştirir. Rambam, Tora’nın hükümlerinin sonsuza dek geçerli olduğunu ve bir peygamberin bir mitsvayı kalıcı olarak ortadan kaldıramayacağını açıkça yazar. Bu, Hristiyanlığa karşı sonradan kurulmuş bir sözcük oyunu değil, Devarim’deki ekleme-eksiltme ve “sonsuza dek” dilinin halahik sonucudur.²¹³⁴

Aynı Rambam’ın Maşiah tasviri Hristiyan yorumun “Maşiah gelince Tora’nın amacı biter” modelinin tam karşıtıdır. Maşiah geldiğinde David soyundan krallık yenilenir, Bet HaMikdaş kurulur, sürgünler toplanır, korbanlar yeniden sunulur, Şemita ve Yovel Tora’daki hükümlerine göre uygulanır. Maşiah, Tora’yı sona erdiren kişi değil, İsrael’in Tora düzenini tam olarak yeniden kuran kraldır.²¹³⁵

Jesus for Jews adlı eserde da bu noktada bir gerilim vardır. İleride, Maşiah Krallığı sırasında İsrael’in Moşe Tora’sının bölümlerini uygulayacağını, Tanrı’nın yeni antlaşmayla onları Tora’ya itaat eder hale getireceğini ve Malahi 4:4’ün “Moşe’nin Tora’sını” hatırlattığını kabul eder. Eğer İsa’nın ölümü Tora’nın amacını tamamlayıp onu anlamsız hale getirdiyse, gelecekte aynı Tora’ya dönmenin teolojik nedeni açıklanmak zorundadır.²¹³⁶

Tanah’ın çizgisi kesintisizdir. Günah, sürgün, teşuva, yeni yürek, dönüş ve Maşiah çağı vardır; fakat bunların hiçbirinde Tanrı “Moşe’nin Tora’sı bir kişinin ölümüyle hukuken sona erecektir” demez. Böyle bir hüküm Tanah’tan değil, daha sonraki Hristiyan antlaşma teolojisinden gelir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 192, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 12–13: “His speaking of fulfilling the law implies that the Law was a prophecy which he was soon to fulfil. Therefore there would be no point in continuing to try to keep the law if its object was now fulfilled.” Ardından Eski Antlaşma yasalarının ortadan kalktığını söyler.
• Devarim 4:2; 13:1 [Hristiyan numaralandırmasında 12:32]; 29:28. Özellikle 29:28, “açığa çıkarılanlar bize ve çocuklarımıza sonsuza dek, bu Tora’nın bütün sözlerini yapmak için aittir” der.
• Devarim 30:1–10; Yehezkel 36:26–28; 37:24; Malahi 3:22 [Hristiyan baskılarında 4:4]. Bunların her biri gelecek veya son dönem bağlamında Tora’ya itaat dilini korur.
• Yeremya 31:31–37. 31:33’te “et Torati be-kirbam ve-al libbam ekhtavenna”, “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” denir; 31:35–37 İsrael’in ulusal devamlılığını vurgular.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Yesodei HaTora 9:1: Tora’nın sonsuza dek değişmeden kalacağını, ekleme ve eksiltme yapılamayacağını ve mitsvaların geçici olduğunu söyleyen kişinin Moşe’nin peygamberliğini inkar ettiğini belirtir.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Melakhim uMilhamoteihem 11:1, 3–4. 11:1 gelecekte korbanların, Şemita ve Yovel’in yeniden uygulanacağını; 11:3 Tora’nın hükümlerinin ebedi olduğunu; 11:4 Maşiah adayının İsrael’i Tora yolunda güçlendirmesini kriter olarak verir.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 48 civarı, 5.7 bölümünde Yehezkel 36, Devarim 30, Malahi 4:4–6 ve Yehezkel 40–46 üzerinden Maşiah Krallığı sırasında İsrael’in Moşe Tora’sına itaat edeceğini ve yeni antlaşmayı “enabling covenant” diye tanımlar. Bu, PDF s. 12’deki “artık Tora’yı sürdürmenin anlamı yok” cümlesiyle açık bir iç gerilim oluşturur.