Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorumcu, Tehillim 110:1’i İsa’ya götüren temel metinlerden biri sayar. HaŞem’in David’in “efendisine” sağında oturmasını söylediğini, bu sağ tarafın gökteki İlahi makam olduğunu ve dolayısıyla hitap edilen kişinin göğe yükselmiş Maşiah olması gerektiğini ileri sürer. Avraam’ın göğe çıktığını anlatan bir kayıt bulunmadığı gerekçesiyle Hazal’ın Avraam yorumunu reddeder. Bu okumanın gücü, ayette iki şeyin gerçekten bulunmasına bağlıdır: hitap edilen “efendi”nin insanüstü bir varlık olması ve “sağımda otur” sözünün “gökte otur” anlamına gelmesi. İbranice metin bu iki bilgiyi de vermez.

Ayet şöyledir: “Neum HaŞem la-adoni, şev li-yemini, ad aşit oyeveha hadom le-ragleha” — “HaŞem efendime dedi: Sağımda otur, düşmanlarını ayaklarının altına bir tabure yapıncaya kadar.” Buradaki ilk belirleyici sözcük adoni (efendim)dir. Metin Tanrı için kullanılan Adonai yazımını kullanmaz. Cümlenin ilk öznesi HaŞem’dir; hitap edilen ikinci kişi adoni diye anılır. İki sözcük aynı değildir. Adoni, bir insana yöneltilebilen saygı unvanıdır.³⁵²

Bereşit 23:6 bunu doğrudan gösterir. Het oğulları Avraam’a “Şemaenu adoni, nesi Elohim ata betohenu” — “Bizi dinle efendim; aramızda Tanrı’nın bir önderisin” der. Aynı adoni, ölümlü Avraam’a yöneltilmiştir. Bereşit Rabba da bu hitabı Avraam’ın onuru ve önderliği bağlamında ele alır. Bu yüzden Tehillim 110’da birine adoni denmesi onun Tanrısal, bedene girmiş Tanrı veya göksel bir varlık olduğunu göstermez. İngilizce “Lord” sözcüğünün Hristiyan okuyucuda uyandırdığı çağrışım İbranice adoniye taşınamaz.³⁵³

İkinci nokta daha da basittir. Tehillim 110:1’de “gökte” kelimesi yoktur. Ayet şev li-yemini, “sağımda otur” der; ba-Şamayim, “gökte”, demez. Hristiyan yorumcu önce sağ tarafı fiziksel olarak göğe yerleştirir, sonra “Avraam’ın göğe çıkarıldığı söylenmez” diye itiraz eder. Oysa itiraz, ayette bulunmayan “gökte” kelimesini başlangıçta kabul etmeye bağlıdır.³⁵⁴

Tanah’ın “sağ” dili fiziksel koordinat vermek zorunda değildir. David, “HaŞem’i her zaman önümde tuttum; O benim sağımdadır, sarsılmayacağım” der (Tehillim 16:8). Buradan HaŞem’in David’in bedeninin sağ yanında fiziksel olarak durduğu sonucu çıkmaz. Tehillim 109:31 de “Ki yaamod li-yemin evyon, lehoşia mi-şoftei nafşo” — “Çünkü yoksulun sağında durur, onu canını yargılayanlardan kurtarmak için” der. Yahudi açıklamalarında yoksulun Tanrı’nın göksel tahtına çıkarıldığı düşünülmez. Sağ taraf burada yardımın, yakınlığın ve korunmanın dilidir.³⁵⁵

Aynı mezmur bunu kendi içinde gösterir. Birinci ayette HaŞem adoniye “sağımda otur” der. Beşinci ayette ise “Adonai senin sağındadır; öfke gününde kralları ezer” denir (Tehillim 110:5). Eğer her iki söz de gökte bitişik tahtların fiziksel yerini tarif ediyorsa, yönler kısa süre içinde birbirine girer. Güç ve destek dili olarak okunduğunda ise iki cümle de doğaldır: kişi HaŞem tarafından yüceltilir; HaŞem de onun sağında, yani yardımcısı olarak bulunur.³⁵⁶³⁵⁷

Hazal’ın Avraam okuması bu nedenle “Avraam göğe çıktı” düşüncesine dayanmaz. Mekhilta deRabbi Yişmael, Bereşit 14’te Avraam’ın dört krala karşı savaşını anlattıktan sonra Tehillim 110:1–4’ü bu olayla birlikte okur. Düşmanların yenilmesi, HaŞem’in desteği ve Avraam’ın yüceltilmesi aynı anlatı çizgisinde yer alır. Nedarim 32b de Tehillim 110’u Avraam ile Melkitsedek’in karşılaşmasına bağlar; 110:1 ve 110:4’ü kullanırken Melkitsedek’in kendisinin kohen olduğunu, soyunun ise bu kohenliği sürdürmediğini açıklar.³⁵⁸³⁵⁹

Agadat Bereşit de “sağ” dilini koruma ve onur bağlamında okur; Avraam’ın doğruluğunu “sağımda otur” sözüyle ilişkilendirir. Hristiyan yorumun bu geleneğe karşı “Avraam’ın göğe çıkacağı söylenmedi” demesi, kaynağın söylemediği bir şeyi kaynağa yükler. Midraş fiziksel bir göğe yükseliş kurmadığı için, göğe yükseliş kaydının bulunmaması onu çürütmez.³⁶⁰

Bununla birlikte Yahudi kaynaklarında Tehillim 110’un Maşiah’a uygulandığı agadik okumalar da vardır. Midraş Tehillim, gelecekte HaŞem’in Melekh haMaşiahı sağında, Avraam’ı solunda oturtacağı bir sahne anlatır; aynı açıklama Tehillim 110:5’i kullanarak HaŞem’i de Maşiah’ın sağında gösterir. Böyle bir kaynak, “sağda oturmak” dilinin onur ve İlahi yakınlık taşıyabileceğini gösterir. Fakat ayetin Maşiah’a uygulanabilmesi, o Maşiah’ın Nasıralı İsa olduğunun kanıtı değildir. Hele İsa’nın birinci yüzyılda ölüp göğe yükseldiği ve yüzyıllar sonra geri döneceği kronoloji bu midraştan çıkmaz.³⁶¹

“David kendi oğluna neden efendim desin?” sorusu da aynı nedenle başlangıç varsayımına bağlıdır. Tehillim 110:1 hitap edilen kişinin “David’in oğlu” olduğunu söylemez. Önce adoninin David’in gelecekteki soyundan biri olduğu kabul edilir, sonra David’in kendi soyundan birine “efendim” demesinin olağanüstü bir varlık gerektirdiği ileri sürülür. Fakat ilk adım ayetin içinde kanıtlanmamıştır. Üstelik adoni sözcüğü, Avraam örneğinde gördüğümüz gibi, insan için yüksek saygı bildirebilir.

Mezmurun geri kalanı da Hristiyan yorumun kurduğu iki-geliş kronolojisini vermez. İkinci ayette HaŞem güç asasını mi-Tsiyon (Tsiyon’dan) gönderir ve kişiye be-kerev oyeveha, “düşmanlarının ortasında” yönetmesini söyler. Metinde ölüm, diriliş, göğe yükseliş, yüzyıllar süren göksel bekleyiş ve ikinci geliş sıralaması yoktur. Hristiyan yorumcu anlatının Hristiyan İsa öğretisiyle çok düzgün biçimde uyuştuğunu söyler. Fakat bir metnin daha önce bilinen bir hikayeye yerleştirilebilmesi, o hikayenin metinden çıktığı anlamına gelmez. İsa’nın göğe yükseldiğini ve geri döneceğini önceden kabul ederseniz “sağımda otur” sözünü gökte bekleyen İsa olarak okuyabilirsiniz. Yalnız Tehillim 110’u okuyan biri ise bu ölüm, diriliş ve ikinci geliş zincirini ayetlerden çıkaramaz.³⁶²

Hristiyan yorumun yorumu üç ayrı eklemeye dayanır: adoni mutlaka David’in gelecekteki Maşiah soyudur; “sağımda otur” mutlaka fiziksel olarak gökte oturmaktır; bu göksel kişi de Nasıralı İsa’dır. Tehillim 110:1 bu üçünden hiçbirini söylemez. Ayetin söylediği daha sınırlı ve daha açıktır: HaŞem bir adoniyi yüceltir ve düşmanlarına karşı ona destek verir.³⁶³

Hazal’ın Avraam okuması ile Maşiah’a ilişkin agadik okuma bu nedenle birbirini yok etmek zorunda değildir. Bir mezmur farklı deraş katmanlarında farklı kişilere uygulanabilir. Ortak nokta, İbranice adoninin Tanrısallık için teknik bir unvan haline getirilmemesi ve “sağımda otur” sözünden Nasıralı İsa’nın göğe yükseliş tarihinin çıkarılmamasıdır.³⁶⁴

Tehillim 110:1’deki “efendim” göksel İsa’yı zorunlu kılmaz. Sözcük adoni (efendim)dir; Tanah aynı sözcüğü Avraam gibi insanlara yöneltir. “Gökte” kelimesi ayette bulunmaz. Sağ taraf başka mezmurlarda İlahi yardım ve yakınlık anlamı taşır; aynı Tehillim 110 da birkaç ayet sonra Adonai’yi hitap edilen kişinin sağında gösterir. Hristiyan yorumcu göğe yükselmiş ve geri dönecek İsa öğretisini önce kabul etmekte, sonra mezmurun krallık ve yüceltilme dilini bu öğretiye uydurmaktadır.³⁶⁵

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 46, güncel revizyon.
• Tehillim 110:1.
• Bereşit 23:6; Bereşit Rabba.
• Tehillim 110:1.
• Tehillim 109:31.
• Tehillim 110.
• Tehillim 110:5.
• Bereşit 14; Tehillim 110:1–4; Mekhilta deRabbi Yişmael; Mekhilta.
• Tehillim 110; Bereşit 14; Bavli, Nedarim 32b.
• Tehillim 110:1; Agadat Bereşit.
• Tehillim 110; Tehillim 110:5; Midraş Tehillim.
• Tehillim 110.
• Tehillim 110:1.
• Tehillim 110; Bereşit 14.
• Tehillim 110:1; Tehillim 110.

Hristiyan yorumcu Tehillim 16’nın son iki ayetini ardışık iki olay olarak okur. 16:10, Maşiah’ın beden çürümeden önce ölümden dirilmesidir; 16:11 ise bunun ardından göğe yükselmesidir. Kendi cümlesinde “bundan sonra” Maşiah’ın Tanrı’nın huzuruna ve sağına çıkacağını söyler. Fakat mezmurun İbranicesinde ne “bundan sonra” vardır ne de “göğe yükseldi”. Şamayim, “gökler”, sözcüğü yoktur; alah, “yükselmek”, fiili yoktur; bir yerden başka bir yere hareket anlatan herhangi bir fiil de yoktur.

Ayet şöyle der: “Bana yaşam yolunu bildirirsin; Senin huzurunda sevinç doluluğu, sağında sonsuza dek hoşluklar vardır.” İbranice cümle תּוֹדִיעֵנִי אֹרַח חַיִּים שֹׂבַע שְׂמָחוֹת אֶת־פָּנֶיךָ נְעִמוֹת בִּימִינְךָ נֶצַח biçimindedir; todi'eni orah hayim; sova semahot et panekha; ne'imot biminekha netsah. Burada bir yol vardır, fakat adı “yaşam yolu”dur. Sevinç vardır, Tanrı’nın yüzü/huzuru vardır ve O’nun sağı vardır. Bunların hiçbirine metin “gök” adını vermez.⁵⁴⁷

Mezmurun kendi içindeki “sağ” kullanımı fiziksel yer okumasını daha baştan sınırlar. David üç ayet önce “HaŞem’i daima önümde tuttum; O sağımda olduğu için sarsılmam” der. İbranice שִׁוִּיתִי יְהוָה לְנֶגְדִּי תָמִיד כִּי מִימִינִי בַּל אֶמּוֹט sözleriyle aynı mimin, “sağ”, dili kullanılır. 16:8’de Tanrı David’in sağındadır; 16:11’de hoşluklar Tanrı’nın sağındadır. İki cümleyi de göksel koordinat gibi okursak Tanrı’yı önce David’in fiziksel sağ tarafına yerleştirmek, sonra David’i Tanrı’nın fiziksel sağ tarafına taşımak gerekir. Şiirin dili böyle işlemez.⁵⁴⁸

Tanah “sağ el”i sık sık güç, yardım, koruma ve yakınlık için kullanır. Şemot 15:6 “Sağ elin, ey HaŞem, güçte görkemlidir; sağ elin düşmanı parçalar” der. Tehillim 63 “Nefeşim Sana yapışır; sağ elin beni destekler” diye konuşur. Yeşaya 41’de HaŞem “Seni doğruluk sağ elimle destekleyeceğim” der. Bunlar Tanrı’nın anatomisini tarif etmez; insan dilinin Tanrısal eylemi anlatmak için kullandığı imgelerdir. Agadat Bereşit de Tanrı’nın sağ elini İsrael’in korunmasıyla ilişkilendirir.^549550551552

Aynı ilke 16:11’e uygulanınca “Tanrı’nın sağında olmak” ifadesinin kendi başına göğe çıkma hareketi olmadığı anlaşılır. Tanrı mekanın içinde bir varlık değildir; mekanın Yaratıcısıdır. “Sağ” sözünü fiziksel yön olarak dondurmak, benzetmenin anlattığı yakınlık ve iyilik boyutunu kaybettirir.

Ayetin diğer yarısı da bunu destekler: sova semahot et panekha, “Senin huzurunda sevinç doluluğu.” İbranice panim yüz demektir ve çok sık “huzur, önünde bulunma, yakınlık” anlamında kullanılır. Tanrı’nın huzurunda olmak, insan bedeninin gökyüzündeki bir adrese taşındığını söylemek değildir.

Tehillim 16 kendi içinde bu yakınlığı zaten yaşanan bir gerçeklik olarak anlatır. David “HaŞem’i daima önümde tuttum” der. Yaşayan bir insan olarak Tanrı’nın huzurunu önünde tutmaktadır. Birkaç kelime sonra “Senin huzurunda sevinç doluluğu” demesi, zorunlu olarak yeni bir kozmik konum bildirmez. Bir kralın “sağ kolu” denildiğinde coğrafya değil güven ve yetki anlarız. İbrani şiirinde Tanrı’nın “sağı” da çoğu kez bu tür bir ilişki dilidir.⁵⁵³

Hristiyan yorumun okuması üç dönüşüm gerektirir: Tanrı’nın huzuru “gök” olur; Tanrı’nın sağı gökte belirli bir konum olur; o konumdaki sevinç de Maşiah’ın oraya bedensel yükselişi olur. Tehillim 16:11 bu eşitliklerin hiçbirini söylemez.

Yahudi yorum geleneğinin ayete verdiği anlamlar da göğe yükselişi zorunlu kılmaz. Midraş Tehillim “Bana yaşam yolunu bildir” sözünü korku, Tora, mitsvalar ve doğru yaşamla ilişkilendirir; “huzurunda sevinç doluluğu”nu ise gelecek dünyada Şehina (İlahi huzur) ile karşılaşacak doğru kişilerle açıklar. Ölüm sonrası veya Olam HaBa boyutu burada bulunabilir, fakat tek bir Maşiah’ın dirildikten sonra göğe çıkışı yoktur. Gan Naul gibi başka Yahudi açıklamalarında “yaşam yolu” hikmet ve anlayış yollarıyla, nefeşin Tanrı’nın yüzünün ışığında duyduğu sevinç de yüce hikmetten aldığı hazla ilişkilendirilir.⁵⁵⁴

Bu açıklamalar farklı yorum katmanlarına aittir. Ortak noktaları daha sınırlıdır: ayetin kelimeleri “göğe yükseliş” diye tek bir zorunlu biyografi kurmaz. 16:10’da gerçekten ölümden dirilen bir kişinin bulunduğu varsayılsa bile 16:11 yine bu kişinin göğe yükseldiğini söylemez. Diriltilen kişinin Tanrı’ya yakınlık ve sevinç yaşayacağı, sonsuz hayat bulacağı veya Olam HaBa’da Tanrı’nın huzurundan haz alacağı söylenebilir; bunların hiçbiri bedensel göğe yükselişle aynı cümle değildir.

Tanah bir insanın göğe yükseldiğini anlatmak istediğinde bunu açıkça söyleyebilir. Eliyahu için “Eliyahu kasırgayla göklere yükseldi” denir. Olayın hareketi, yönü ve hedefi cümlenin içindedir. Tehillim 16:11’de böyle bir fiil veya hedef bulunmaz. Tanah’ın Eliyahu hakkında doğrudan söyleyebildiği olay, David’in mezmurunda dolaylı bir “sağ” imgesinden çıkarılmak zorunda kalmaz.⁵⁵⁵⁵⁵⁶

Hristiyan yorumun kronolojisinde yükü taşıyan ifade kendi eklediği “and after this”, yani “ve bundan sonra” sözüdür. 16:10 diriliş kabul edilir; ardından “bundan sonra göğe yükselecekti” denir ve 16:11 bunun kanıtı yapılır. İbranice mezmurda böyle bir zaman bağlacı yoktur.

David’in düşüncesi şiirsel bir güven akışı içinde ilerler: HaŞem’i önümde tutarım; O sağımda olduğu için sarsılmam; yüreğim sevinir; bedenim güven içinde yaşar; nefeşim Şeol’e terk edilmeyecektir; Tanrı yaşam yolunu bildirir; O’nun huzurunda sevinç ve sağında kalıcı hoşluk vardır. Bu diziyi “ölüm → kısa süre → diriliş → göğe yükseliş → Tanrı’nın sağında oturma” biçiminde biyografik sahnelere ayıran bağlayıcı ifadeler mezmurda bulunmaz.

Hristiyan karşılık, başka İncil metinlerinin İsa’nın dirildikten sonra göğe yükseldiğini ve Tanrı’nın sağında bulunduğunu söylemesine dayanır. Bu okuma, İsa’nın göğe yükseldiği inancını başlangıç noktası alır ve Tehillim 16:11’i o inanç üzerinden yeniden yorumlar. Fakat “Tehillim 16:11, Hristiyan İncilinden bağımsız olarak Maşiah’ın göğe yükseleceğini önceden bildirir” iddiası başka bir şeydir. Yahudi okuyucuya Tanah’tan kanıt sunulacaksa kanıtlanması gereken budur.^557558559

Ayetin kendi kelimeleri bu ikinci iddiayı taşımaz. “Gök” demez. “Yükselmek” demez. Maşiah demez. Yeryüzünden ayrılan bir kişiden söz etmez. Dirilişten sonra gerçekleşen ikinci bir olay tarif etmez. Yaşam yolu, Tanrı’nın huzuru, sevinç ve kalıcı yakınlık anlatır. Yahudi mistik geleneğinde de “sağ” fiziksel bir adres değil, Hesed, sevgi, yakınlık ve Tanrısal destek gibi anlamlarla işlenir; Zohar geleneğinde “sağ el” özellikle sevgi ve yakınlık yönüyle ilişkilendirilir.⁵⁶⁰

Hristiyan yorumun “dirilişten sonra göğe yükseliş” sırası Tehillim 16’dan değil, Hristiyan anlatının olay düzeninden gelir. 16:10’a kısa süreli ölüm ve diriliş, 16:11’e ardından göğe yükseliş anlamı verildiğinde Hristiyan biyografisi elde edilir; fakat bu sırayı kuran “kısa süre”, “ardından”, “gök” ve “yükseliş” kelimelerinin hiçbiri İbranice mezmurda yoktur. Tehillim’in söylediği Tanrı’nın huzurundaki yaşam ve sevinçtir. Bunu belirli bir Maşiah’ın bedensel göğe çıkışına dönüştüren bilgi ayetten değil, daha sonra kabul edilmiş Hristiyan anlatıdan gelmektedir.⁵⁶¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 60, güncel revizyon.
• Tehillim 16:11.
• Tehillim 16:8.
• Şemot 15:6.
• Tehillim 63:9.
• Yeşaya 41:10.
• Agadat Bereşit.
• Tehillim 16.
• Tehillim 16:11; Midraş Tehillim.
• II. Melahim 2:11.
• Tehillim 16:11; Tehillim 16.
• Tehillim 16:11.
• Tehillim 16:11.
• Tehillim 16:11; Tehillim 16:10–11.
• Tehillim 16:11.
• Tanah, Tehillim 16:10-11.

Hristiyan yorumcu Tehillim 110’dan geniş bir biyografi çıkarır. Mezmurun David tarafından kendi büyük soyuna söylendiğini, David’in bu kişiye “adoni” diyerek onu kendisinden üstün tuttuğunu, Malki-Tsedek düzeninde ebedi kohen oluşunun ölümsüzlüğünü gösterdiğini ve “sağımda otur” sözünün Maşiah’ın gökte Tanrı’nın tahtının sağında oturacağını bildirdiğini savunur.¹⁸¹⁰

İlk ayetin İbranicesi şudur:

“Le-David mizmor; ne’um HaŞem la-adoni: şev li-mini, ad aşit oyevekha hadom le-raglekha.”¹⁸¹¹

Hristiyan yorumun sonucu için üç ayrı şeyin zorunlu olması gerekir: David’in konuşan kişi olması, adoni’nin insanüstü bir unvan olması ve li-mini’nin gökte fiziksel bir koltuk bildirmesi. İbranice metin bunların hiçbirini tek seçenek yapmaz.

Raşi, Hazal’ın mezmuru Avraam’a uygulayan yorumunu izler. Üstelik adoni sözünü açıklamak için tam olarak Bereşit 23:6’yı getirir: Hititler Avraam’a “adoni” diye seslenmiştir.¹⁸¹²

İbn Ezra peşat bakımından başka bir yol seçer. Ona göre mezmur bir şair tarafından David hakkında yazılmış olabilir. Radak da aynı yönde, le-David’i “David hakkında” okuyarak adoni’yi David kabul eder.^18131814

Bu yorumlar farklı açıklamalar sunar. Filolojik sonuç açıktır: le-David başlığı, “bu cümlenin öznesi mutlaka David’dir ve kendi oğluna konuşmaktadır” sonucunu zorunlu kılmaz.

Adoni de bu yükü taşıyamaz. Bereşit’te Avraam’a sıradan saygı unvanı olarak kullanılır.¹⁸¹⁵

Daha da belirleyici olan “sağ” imgesidir. Tehillim 16:8’de HaŞem konuşanın sağındadır; Tehillim 109:31’de yoksulun sağında durur.¹⁸¹⁶

Bu ayetleri fiziksel geometriye çevirmeyiz. “Sağ” güç, yardım, onur ve korunma alanıdır. Tehillim 110’un beşinci ayeti de aynı şiirin içinde Adonai’nin konuşulan kişinin sağında olduğunu söyler.¹⁸¹⁷

Masoretik vokalizasyon burada ayrıca öğreticidir. 1. ayette la-adoni, “efendime”; 5. ayette ise Adonai vardır. Aynı yazı dizisinin farklı vokalizasyonları iki işlevi ayırır.

Hristiyan yorumun “gökte Tanrı’nın tahtının sağında” cümlesine gelince, “gök” kelimesi ayette yoktur. “Taht” kelimesi de yoktur. Göğe çıkış ve diriliş de yoktur.¹⁸¹⁸

Bunlar Hristiyan okumanın sonradan kurduğu bağlantılardır. Fakat Tehillim 110’un İbranice cümlesi kendi başına bu biyografiyi söylemez.

Aynı durum “ebedi kohen” ifadesinde de görülür. 4. ayet kohen le-olam der; fakat olam sözcüğünden bireysel biyolojik ölümsüzlük çıkmaz.¹⁸¹⁹

Şemot Aharon’un oğullarının kohenliğini de kehunnat olam le-dorotam diye adlandırır. Kuşaklar boyunca süren kurum “her kohen hiç ölmez” demek değildir.¹⁸²⁰

Klasik Yahudi yorum geleneği Tehillim 110’u tek çizgiye sıkıştırmamıştır. Avraam okuması vardır, David hakkında peşat okuması vardır. Bu çeşitlilik rastgele değildir; İbranice başlık ve unvan böyle bir alan bırakır.¹⁸²¹

Hristiyan yorumun okuması Hristiyan teolojisinin öncüllerini metne taşır. Fakat Tanah’ın bağımsız kanıtı olarak sunulduğunda metnin vermediği üç bilgi eklenir: konuşanın David olduğu, muhatabın ilahi Maşiah olduğu ve oturuş yerinin gökteki taht olduğu.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 153, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 4. Tehillim 110’u David’in kendi büyük soyundan gelecek Maşiah hakkında konuşması olarak okur; “adoni”yi David’in soyundan daha yüce bir kişiye hitap sayar ve “sağımda otur” sözünü Maşiah’ın gökte Tanrı’nın tahtının sağında oturacağı biçiminde açıklar.
• Tehillim 110:1: le-David mizmor, ne’um HaŞem la-adoni, şev li-mini ad aşit oyevekha hadom le-raglekha. Masoretik vokalizasyonda ikinci sözcük la-adoni, “efendime/efendim olan kişiye” biçimindedir.
• Raşi, Tehillim 110:1. Hazal’ın mezmuru Avraam’a uygulayan yorumunu izler; adoni için Bereşit 23:6’daki Avraam’a hitabı örnek verir. Şev li-mini ifadesini de “sağ elimin kurtuluşunu bekle” şeklinde açıklar.
• İbn Ezra, Tehillim 110:1. Avraam yorumunun mümkün olduğunu belirtir; peşat bakımından ise mezmurun bir şair tarafından David hakkında yazıldığını daha doğru bulur. Böylece le-David başlığı David’in mutlaka konuşan kişi olduğunu zorunlu kılmaz.
• Radak, Tehillim 110:1. Hazal’ın Avraam yorumunu aktarır; kendi peşat tercihi mezmurun David hakkında bir şair tarafından söylenmiş olmasıdır. “Adoni”yi David, “şev li-mini”yi de Tanrı’nın yardımına güvenerek beklemek şeklinde açıklar.
• Bereşit 23:6. Hititler Avraam’a “dinle bizi, adoni” diye seslenir. Adoni sözcüğü bu nedenle tek başına ilahi veya göksel bir unvan değildir.
• Tehillim 16:8’de konuşan kişi HaŞem’in kendi “sağında” bulunduğunu; Tehillim 109:31 ise HaŞem’in yoksulun “sağında durduğunu” söyler. Sağ taraf dili Tanah’ta destek, güç ve onurlandırma imgesi olarak da işler.
• Tehillim 110:5’te Masoretik metin אֲדֹנָי עַל־יְמִינְךָ, “Adonai senin sağındadır” der. 1. ayetteki la-adoni ile 5. ayetteki Adonai vokalizasyonu aynı değildir.
• Tehillim 110:1’de “gök”, “göğe çıkmak”, “dirilmek” veya “Tanrı’nın tahtı” sözcükleri yoktur. “Gökte tahtın sağında oturmak” Heaster’ın ayete eklediği mekansal açıklamadır.
• Tehillim 110:4: “Sen le-olam kohensin, al divrati Malki-Tsedek.” Ayetin yorum tarihi çeşitlidir; yalnız bu ifade, konuşulan kişinin biyolojik olarak ölümsüz olduğunu söylemez.
• Şemot 40:15 Aharon’un oğullarının kohenliğini kehunnat olam le-dorotam, “kuşakları boyunca kalıcı/ebedi kohenlik” diye adlandırır. Olam sözcüğü bir makamın sürekliliğini ifade edebilir; her kohenin bireysel ölümsüzlüğünü değil.
• Klasik Yahudi yorumları Tehillim 110’u tek bir zorunlu Maşiah okumasına indirgemez. Avraam ve David okumaları, “adoni”nin insan unvanı ve “sağ” imgesinin deyimsel kullanımı, Heaster’ın gökte oturan ilahi Maşiah sonucunu İbranice metnin zorunlu kılmadığını gösterir.

Hristiyan yorumcu, Tehillim 16:10’u Maşiah’ın ölümünü ve beden çürümeden önce gerçekleşecek dirilişini haber veren bir söz olarak okur. “Nefeşimi Şeol’e bırakmayacaksın; sadık kulunun şahatı görmesine izin vermeyeceksin” cümlesindeki Şeol’ü gerçek ölüm, şahatı da bedenin fiziksel bozulması sayar. Sonra David’in öldüğünü ve mezarının bilindiğini hatırlatır: söz David için doğru olamayacağına göre, konuşan David’in gelecekteki büyük soyundan gelen Maşiah olmalıdır.

Ayetin sözleri bu iddiayı desteklemez. Eğer Tehillim 16 gerçekten “Öleceğim, Şeol’e gireceğim ve bedenim bozulmadan oradan çıkacağım” diyorsa David’in ölümü ciddi bir güçlük oluşturur. Fakat mezmurun cümlesi bu değildir.⁵³⁰

Şiir “Beni koru ey Tanrı, çünkü Sana sığınıyorum” diye başlar. Konuşan HaŞem’i kendi payı ve mirası olarak tanımlar, Tanrı’yı sürekli önünde tuttuğunu söyler ve güven duygusu giderek yoğunlaşır: “HaŞem’i daima önümde tuttum; sağımda olduğu için sarsılmam. Bu nedenle yüreğim sevinir, bütün varlığım coşar; bedenim de güven içinde yaşar. Çünkü nefeşimi Şeol’e bırakmayacaksın; sadık kulunun şahatı görmesine izin vermeyeceksin. Bana yaşam yolunu bildireceksin.”⁵³¹⁵³²

Konuşan “öldüm” demez. “Şeol’e indim” demez. “Orada kaldım” ve ardından “beni çıkardın” da demez. Tanrı’nın kendisini Şeol’e bırakmayacağına güvenir. Ölüm tehlikesindeki bir insan “Tanrı beni mezara bırakmayacak” dediğinde, bu sözün ilk anlamı ölüp yeniden dirileceği olmak zorunda değildir. Ölümden korunma da aynı dil içinde anlatılabilir.

Tehillim’in başka yerleri bunu gösterir. David Tehillim 30’da “HaŞem, nefeşimi Şeol’den çıkardın; çukura inenler arasında olmayayım diye beni yaşattın” der. Şiirsel kurtuluş dili insanı ölümün elinden çekip çıkarılmış gibi anlatabilir. Yona balığın içindeyken “Şeol’ün karnından yardım çağırdım” der; o sırada fiziksel olarak ölü değildir. Şeol ölümcül sıkıntının dili olabilmektedir.⁵³³

Tanah gerçek iniş ve çıkışı iki ayrı hareket olarak ifade etmek istediğinde bunu da açıkça yapar. Hanna’nın duasında “HaŞem öldürür ve yaşatır; Şeol’e indirir ve çıkarır” denir. Yahudi geleneği bu ayeti tehiyat ha-metim, yani ölülerin dirilişi ile ilişkilendirir. Tehillim 16:10 ise “indirir ve çıkarır” demez; “nefeşimi Şeol’e bırakmayacaksın” der. Hristiyan yorumun okuması ilk ek adımı burada atar: “Şeol’e bırakmamak”, önce “Şeol’e gerçekten girmek” haline getirilir.⁵³⁴

İkinci dize de aynı ölçüde önemlidir: lo titen hasidkha lir'ot şahat, “sadık kulunun şahatı görmesine izin vermeyeceksin.” Hasid, “sadık/doğru kişi”dir; sözcük kendi başına Maşiah demek değildir. Şahat ise çukur, yıkım ve bozulma anlam alanına sahiptir. JPS burada “Pit”, yani “çukur” karşılığını verir.

Tehillim 49 aynı ifadeyi ölümün kendisi için kullanır. İnsan servetle kardeşini ölümden kurtaramaz; nefeşin bedeli çok yüksektir, “öyle ki sonsuza dek yaşasın ve şahatı görmesin.” Buradaki “şahatı görmemek”, bir kişinin öldükten sonra kısa süre içinde dirilmesi değildir. Ölümü ve yıkımı hiç görmemesidir. Bu kullanım Tehillim 16’daki sözün kendi başına “önce ölüm, sonra diriliş” anlamına gelmediğini gösterir.⁵³⁵⁵³⁶

Tehillim 30’da da “Şahata inersem kanımdan ne yarar? Toz Sana şükreder mi?” denir. Konuşan bedeninin kısa süre sonra kalkacağını anlatmaz; ölmemek için yakarır. Böylece aynı sözcük Tehillim’in içinde çukur, ölüm ve yıkım çevresinde kullanılır. Hristiyan yorumcu ise 16:10’dan daha özel bir cümle çıkarır: Maşiah’ın bedeni “çürüme başlamadan önce” diriltilecektir.⁵³⁷

İbranice ayette “beden” sözcüğü yoktur. Bir önceki ayette besari, “bedenim/etim”, vardır: “Bedenim güven içinde yaşayacak.” Fakat 10. ayet nefşi, “nefeşim/hayatım/benliğim”, ve hasidkha, “sadık kulun”, der. Mezmurun bedenle hiçbir ilişkisi yokmuş gibi davranmak doğru olmaz; 9. ayet bedeni açıkça anmaktadır. Bununla birlikte “beden çürümeye başlamadan önce diriltilecek” cümlesi 10. ayetin kendi cümlesi değildir. 9 ve 10. ayetlerden hareketle kurulmuş daha sonraki bir yorumdur.⁵³⁸

Klasik Yahudi yorumcular bu ayeti farklı biçimlerde açıklar. Radak ayeti nefeşin ölümden sonraki kaderiyle ilişkilendirir. David doğru yolda kaldığı sürece nefeşinin bedenle birlikte Şeol’e terk edilmeyeceğine, Tanrı’nın onu kendi yüceliğine yükselteceğine güvenir. Bu yorum ölüm sonrası boyut taşır; fakat yine de “Maşiah ölecek, bedeni çürümeden dirilecek ve bu kişi İsa’dır” demez.⁵³⁹

Meiri de anlam alanını daraltmaz. “Bedenim güven içinde yaşayacak” sözünü bu dünyadaki korunmayla açıklarken, deraş düzeyinde dirilişe ilişkin bir ima bulunabileceğini kaydeder. Şeol’ü Gehinom ile ilişkilendiren veya sözü bedensel dirilişe açan açıklamalara da yer verir. Bu çeşitlilik ayetin zayıflığı değil, Hristiyan iddiasının ne kadar özel olduğunu gösterir. Bir metnin ölüm sonrası hayat veya gelecekteki diriliş düşüncesine uygulanabilmesi, belirli bir Maşiah’ın kısa süre ölü kalacağını haber vermesiyle aynı şey değildir.

Yahudilikte tehiyat ha-metim için Tehillim 16’ya muhtaç değiliz. Daniel 12:2 ve Yeşaya 26:19 gibi metinler dirilişi çok daha açık biçimde ele alır. Tehillim 16:10 bir Maşiah’ın ölüp bedeni bozulmadan kısa süre içinde dirileceğini söylemez. Cümlenin içinde böyle bir zaman dizisi yoktur.⁵⁴⁰

Daha eski rabbinik kullanımlar da ayeti tek bir Maşiah biyografisine kapatmaz. Yoma 87a Tehillim 16:10’u, başkalarını doğru yola yönelten kişinin öğrencileri Gan Eden’deyken kendisinin Gehinom’a bırakılmayacağı düşüncesi için kullanır. Eruvin 19a ise Şeol ve şahat dilini Gehinom’un adları üzerine bir tartışmada aktarır. Bu kaynaklar “tek doğru yorum budur” demek için değil, ayetin Yahudi dil dünyasında ne kadar farklı bağlamlarda okunabildiğini göstermek için önemlidir.⁵⁴¹

Hristiyan yorumun yorumu bu geniş anlam alanından bir seçenek seçmekle yetinmez. Dört ayrı bilgi daha ekler: konuşan Maşiah’tır; gerçekten ölmüştür; ölüm ile diriliş arasında kısa bir süre vardır; şahat özellikle bedenin fiziksel çürümesidir. Ayeti yeniden okuduğumuzda bunların hiçbiri cümlenin içinde açıkça bulunmaz. Maşiah sözcüğü yoktur. İsa yoktur. Üç gün yoktur. Çarmıh yoktur. Mezardan çıkış yoktur.⁵⁴²

David’in sonunda ölmüş olması ancak “nefeşimi Şeol’e bırakmayacaksın” sözünü mutlak biyolojik ölümsüzlük vaadi sayarsak çelişki oluşturur. Aynı mezmurda David “Sarsılmam” der. Bu söz David’in hayatında hiçbir sarsıntı yaşamayacağına dair biyolojik veya siyasi bir mutlaklık değildir; Tanrı’ya güvenin dilidir. “Bedenim güven içinde yaşayacak” ve “nefeşimi Şeol’e bırakmayacaksın” da aynı güven akışı içinde okunabilir. Ayet nefeşin ölüm sonrası korunması şeklinde anlaşılırsa, David’in bedeninin ölmesi yine sözü geçersiz kılmaz. Radak’ın açıklaması bunun mümkün olduğunu gösterir.⁵⁴³

Hristiyan İncilindeki Elçilerin İşleri 2 başka bir yorum yolu izler. David’in öldüğü ve gömüldüğü belirtilir, ardından Tehillim 16 İsa’nın dirilişine uygulanır. Hristiyan biri Elçilerin İşleri’ni Tanrısal açıklama kabul ederek bu yorumu benimseyebilir. Fakat o durumda İsa’nın kimliği Tehillim 16’dan bağımsız olarak bulunmuş değildir; Hristiyan İncilinin Tehillim’e verdiği açıklama kabul edilmiştir.⁵⁴⁴

Yahudi okuyucuya Tanah’tan İsa kanıtlanacaksa başlangıç noktası bu olamaz. Önce Hristiyan İncilinin yetkisini kabul edip, sonra o yetkiyle Tehillim’in İsa’yı anlattığını söylemek döngüyü kapatır ama Tanah’tan bağımsız kanıt oluşturmaz. 16:10’un bedensel dirilişten söz ettiği bütünüyle kabul edilse bile soru yine kalır: Kimin dirilişi?⁵⁴⁵

David’in kendisi, bütün doğru kişilerin gelecekteki dirilişi, genel bir tsadikin ölüm sonrası umudu veya daha sonraki bir Maşiah uygulaması düşünülebilir. Tehillim 16 bunlar arasından “Nasıralı İsa, öldürüldükten kısa süre sonra, bedeni çürümeden dirilecektir” sonucunu seçtirecek kimlik ve zaman bilgisi vermez. Hristiyan yorumun okumasındaki belirleyici unsur diriliş düşüncesinin varlığı değil, mezmurda bulunmayan biyografik ayrıntıların Hristiyan anlatıdan alınarak David’in güven duasına yerleştirilmesidir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 59, güncel revizyon.
• Tehillim 16:10.
• Tehillim 16:1.
• Tehillim 16:8–11.
• Tehillim 30.
• I. Şemuel 2:6.
• Tehillim 49.
• Tehillim 16.
• Tehillim 16:10, 30:10; Tehillim 16:10.
• Tehillim 16.
• Tehillim 16:10; Radak, Tehillim 16:10 yorumu.
• Yeşaya 26:19.
• Tehillim 16:10; Bavli, Yoma 87a.
• Tehillim 16.
• Radak, Tehillim 16:10.
• Kabalat.com, Tehillim 16 ve diriliş iddiasına ilişkin inceleme.
• Tehillim 16.