Misyoner İddiaları Arşivi

“Ya ömür boyu kusursuz itaat ya da İsa” biçimindeki ikilem Tanah’ın kurduğu bir ikilem değildir. Tora insanın hiç düşmeyeceği bir hayat tasarlamaz; yanlış yapan insanın ne yapacağını da öğretir. Günahın itirafı, teşuva (dönüş), zararın giderilmesi, korbanlar, Yom Kippur ve yeniden HaŞem’e yönelme ancak günahın gerçek bir ihtimal olduğu dünyada anlam taşır. Eğer kabulün tek şartı hayat boyunca tek bir hata işlememek olsaydı, Tora’nın günahkar için kurduğu bu geniş dönüş düzeninin büyük kısmı anlamsız olurdu.

Şelomo bunu açıkça kabul eder: “Çünkü günah işlemeyen insan yoktur.” Kohelet de “Yeryüzünde yalnız iyilik yapıp hiç günah işlemeyen tsadik bir insan yoktur” der. İki cümle birlikte önemli bir ayrım kurar. İnsan günah işleyebilir ve yine de tsadik kavramı anlamsız hale gelmez. Mişle’nin “Tsadik yedi kez düşer ve kalkar” sözü de aynı insan tasvirine aittir. Tsadikliği “hayatı boyunca bir kez bile günah işlememiş kişi” diye tanımlamak, Tanah’ın kelimeyi kullanma biçimine uymaz.⁸⁴⁸⁵⁸⁶

Hristiyan ikilemi teşuvayı denklemden çıkarır. Mantık şöyle işler: günah işledin, kusursuz olmadın, öyleyse Tora yolu kapandı ve geriye İsa kaldı. Yehezkel ise aynı günahkara başka bir cümle kurar: “Kötü kişi işlediği bütün günahlarından döner, bütün kurallarımı korur, adalet ve doğruluk yaparsa kesinlikle yaşayacaktır; ölmeyecektir. İşlediği bütün suçları ona karşı hatırlanmayacaktır.” Yesod HaTeşuva bu ayeti, günahlarının büyüklüğü yüzünden dönüşünün artık işe yaramayacağını düşünen kişiye cevap olarak aktarır. Peygamberin güvencesi, dönen insanın geçmiş suçlarının artık ona karşı hatırlanmayacağıdır.⁸⁷

Bu metinde üçüncü bir kişinin kabulü yoktur. Günahkarın gelecekte öldürülecek bir insana iman etmesi yoktur. Başkasının kanının onun yerine sunulması yoktur. Günahkar döner, davranışını değiştirir ve yaşar. Hristiyan teolojisi bu zincirin ortasına İsa’yı yerleştirdiğinde, Yehezkel’in cümlesinde bulunmayan yeni bir zorunluluk eklemiş olur.

David’in duası aynı gerçeği kişisel düzeyde gösterir: “Günahımı Sana bildirdim, suçumu gizlemedim. ‘İsyanlarımı HaŞem’e itiraf edeceğim’ dedim ve Sen günahımın suçunu bağışladın.” Menorat HaMaor bu ayeti viduy (itiraf) ve bağışlanmanın temel metinlerinden biri olarak kullanır. David günahını saklamaz, HaŞem’e itiraf eder ve “Sen bağışladın” der. Tehillim 51’de de yön değişmez: “Ey Tanrı, bende temiz bir kalp yarat ve içimde doğru bir ruh yenile.” Ardından “Tanrı’nın korbanları kırılmış bir ruhtur; kırılmış ve ezilmiş bir kalbi, ey Tanrı, hor görmezsin” denir.⁸⁸⁸⁹⁹⁰

Bu, korbanların değersiz olduğu anlamına gelmez. Tora belirli durumda korban emrediyorsa o mitsva gerçektir. Fakat korban da teşuvanın, itirafın, telafinin ve ahlaki dönüşün yerini alan sihirli bir işlem değildir. Tanah’ın insanı Tanrı’dan kaçıp başka bir İlahi kişiye sığınmaz; HaŞem’e döner.

Devarim 30 bunun büyük tarihsel örneğidir. Bölüm, kusursuz bir İsrael’den söz etmez. İsrael günah işlemiş, lanet yaşamış ve sürgüne düşmüştür. Tam bu durumda Moşe “Tanrın HaŞem’e döneceksin” der. Birkaç ayet sonra mitsvanın erişilemez olmadığını açıklar: “Bu mitsva senin için anlaşılmaz değildir ve senden uzak değildir... Çünkü söz sana çok yakındır; onu yapmak için ağzında ve kalbindedir.” “Yapamazsın” öğretisiyle “onu yapmak için sana çok yakındır” sözü aynı şeyi söylemez.⁹¹⁹²

Bunu bir yol haritası gibi düşünebiliriz. Harita sürücünün hiçbir zaman yanlış dönmeyeceğini varsaymak zorunda değildir. İyi bir harita, yanlış yola girildiğinde ana yola dönüşü de gösterir. Tora’nın teşuva öğretisi tam bunu yapar. Hristiyan ikilemi ise geri dönüş yollarını silip, ilk yanlış dönüşten sonra bu haritayla hedefe ulaşılamayacağını ilan eder.

Yom Kippur’un varlığı da aynı nedenle anlamlıdır. HaŞem, günah işleme ihtimali bulunan İsrael’e antlaşmanın içinde arınma günü verir. Günah antlaşmayı bir anda sona erdirmez; günahın ardından dönüş ve arınma yolu vardır. Peygamberlerin sürekli “Dönün” diye seslenmesi de ancak bu yüzden gerçek bir çağrıdır. “Dönün, dönün kötü yollarınızdan; neden ölesiniz, ey İsrael Evi?” sözü, dönüşün kendisini anlamsız sayan bir teolojiyle bağdaşmaz.⁹³

Tanah ayrıca “Sen günahımın suçunu bağışladın” der ve kırılmış kalbin Tanrı tarafından hor görülmeyeceğini söyler. Bu nedenle mesele “kusursuzluk ya da İsa” değildir. Tanah’ın ahlaki ekseni HaŞem’den uzaklaşmak ile HaŞem’e dönmek arasındadır. İnsan düşebilir; bunun için teşuva vardır. Zarar verebilir; bunun için telafi vardır. Günahını gizleyebilir veya itiraf edebilir. Uzaklaşabilir veya dönebilir.⁹⁴⁹⁵

Hristiyanlık “İsa’yı kabul etmezsen bağışlanamazsın” diye üçüncü bir şart koyabilir. Fakat Tanah bu şartı koymaz. Yehezkel’in dönen günahkar için söylediği cümle çok daha doğrudandır: “İşlediği bütün suçları ona karşı hatırlanmayacaktır.”⁹⁶

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 12, güncel revizyon.
• Tanah, I Melahim 8:46.
• Tanah, Kohelet 7:20.
• Tanah, Mişle 24:16.
• Tanah, Yehezkel 18:21-22.
• Tanah, Tehillim 32:5.
• Tanah, Tehillim 51:12.
• Tanah, Tehillim 51:19.
• Tanah, Devarim 30:2.
• Tanah, Devarim 30:11-14.
• Tanah, Yehezkel 33:11.
• Tanah, Tehillim 32:5.
• Tanah, Tehillim 51:19.
• Kabalat.com: “Tora’yı Yerine Getirmek Mümkün Müdür?”; “Eylem ve İman”; “Yasa artık geçersiz mi?”

Tehillim 51’in sonunda korbanlardan söz edilir. Hristiyan yorumcu bunu şöyle okur: David’in “Sen korban istemezsin; yoksa verirdim... Tanrı’nın korbanları kırılmış bir ruhtur” sözleri korbanları gereksiz saymaz; yalnız teşuva etmeyen kişinin korbanının kabul edilmeyeceğini gösterir. Nitekim birkaç ayet sonra “o zaman doğruluk korbanlarından hoşnut olacaksın” denir. Hristiyan yorumcu buradan teşuvanın gerekli fakat kendi başına yetersiz olduğu, bağışlanmanın gerçek zemininin yine korban ölümü olduğu sonucuna geçer.

İlk tespit doğrudur. Tehillim 51 Tora’nın korbanlarını reddetmez. Fakat mezmurun sonunda yeniden korban görülmesi, önceki bütün merhamet, arınma ve teşuva dilini geriye dönük olarak kana bağlamaz.

David daha ilk cümlede HaŞem’in merhametine yönelir: “Tanrım, hesedine göre bana merhamet et; büyük merhametine göre suçlarımı sil. Beni suçumdan bütünüyle yıka ve günahımdan arındır.” Sorumluluğunu başka bir varlığa yüklemez: “Çünkü suçlarımı biliyorum ve günahım daima önümde.” Sonra dua insanın iç dünyasına iner: “Bende temiz bir kalp yarat, ey Tanrı; içimde doğru bir ruh yenile.” David yalnız cezanın kaldırılmasını istemez. Günahı üreten insanın değişmesini ister. Kirlenmiş olan arınmalı, kalp temizlenmeli, ruh yenilenmelidir.

Mezmurun düşünce akışı bu yüzden önemlidir. Günah tanınır. Merhamet istenir. Arınma ve içsel yenilenme talep edilir. David daha sonra HaŞem’in yollarını başkalarına öğretebilmeyi ve günahkarların O’na dönebilmesini ister. “Kan suçundan beni kurtar” diye yakarır; ardından “Adonay, dudaklarımı aç ve ağzım övgünü bildirsin” der. Bütün hareket, günahkarın HaŞem’in önünde sorumluluğunu kabul edip değişmesi üzerinedir.

Korbanla ilgili söz bundan sonra gelir:

“Çünkü korban isteseydin verirdim; oladan hoşnut olmazsın. Tanrı’nın korbanları kırılmış bir ruhtur; kırılmış ve ezilmiş bir kalbi, ey Tanrı, hor görmezsin.”²²²

Rabbenu Yona bu cümlenin David’in kişisel günahıyla ilişkisini özellikle açıklar. Bat Şeva olayı be-mezid, yani bilinçli işlenen bir günahtır; Tora’daki sıradan hatat korbanı böyle bir günah için getirilmez. “Sen korban istemezsin; yoksa verirdim” sözü bu nedenle “Korban sunmak istemiyorum” anlamına gelmez. David’in sözünü ettiği günah için sunabileceği bir hatat yoktur. Rabbenu Yona, David’in “Adonay, dudaklarımı aç” duasını da korbanın uygulanmadığı bu durumda dua ve teşuvanın merkezi yeriyle ilişkilendirir. Pirkei Avot açıklamasında aynı noktayı tekrar eder: Bat Şeva olayı bilinçli günah olduğu için David’in getirebileceği korban yoktur; duasının kabul edilmesini ve günahına kapara olmasını ister.²²³

Bu açıklama Hristiyan yorumun kurduğu ilişkiyi değiştirir. Mezmurdaki durum, “David önce doğru ruh haline gelmeli, sonra günah korbanını getirerek gerçek bağışlanmayı elde etmelidir” değildir. Klasik Yahudi açıklamasına göre David’in sözünü ettiği günah zaten sıradan hatat korbanının alanında değildir. Tora bilinçli ve bilinçsiz günahı aynı ritüel kategoriye koymaz. Son ayetlerde başka korbanların anılması, David’in kişisel günahını sonradan kanlı bir hatat düzenine taşımaz.

II. Şemuel 12 bağışlanma anını daha da açık biçimde verir. Natan David’i yüzleştirdiğinde David, “HaŞem’e karşı günah işledim” der. Peygamberin cevabı gecikmez: “HaŞem de günahını kaldırdı; ölmeyeceksin.” Yalkut Şimoni bu sözü David’in teşuvası ve kurtuluşuyla ilişkilendirir. Yahudi yorumunda David ile Şaul arasındaki farkın sık sık bu sahne üzerinden açıklanması da boşuna değildir: David kendisini savunmaya çalışmadan sorumluluğu kabul eder ve ardından bağışlanma sözü gelir.²²⁴

Bağışlanma, yapılan kötülüğün bütün tarihsel sonuçlarını silmez. Natan aynı konuşmada David’in evinde ağır sonuçların yaşanacağını bildirir. Tanah böylece iki şeyi birbirinden ayırır. Günahkar HaŞem’e dönüp bağışlanabilir; yine de yaptığı eylemin dünyada açtığı yara devam edebilir. Teşuva geçmişi yaşanmamış hale getirmez. İlişkiyi onarır, fakat tarihsel sonuçları her durumda silmez.

Hristiyan yorumcu bu doğrudan bağışlanma sözünü, Sinay düzeninin dışında verilen özel bir ayrıcalık sayar ve gerisinde David’in gelecekteki Maşiah’a ilişkin imanının bulunmuş olabileceğini ileri sürer. II. Şemuel 12 böyle bir açıklama vermez. Natan “Gelecekteki Maşiah’ın ölümü nedeniyle HaŞem seni bağışladı” demez. David de böyle bir temele başvurmaz. Metindeki ilişki yalındır: “Günah işledim” ve “HaŞem günahını kaldırdı.” Hristiyan teolojisi bu iki cümlenin arasına sonradan bir açıklama yerleştirir; bu açıklama Tanah’ın kendi cümlesinde bulunmaz.

Tehillim 51’in sonu şöyledir:

“İradenle Tsion’a iyilik et; Yeruşalayim’in duvarlarını inşa et. O zaman doğruluk korbanlarından, oladan ve bütünüyle yakılan sunudan hoşnut olacaksın; o zaman mizbeahının üzerine boğalar çıkaracaklar.”²²⁵

Az, yani “o zaman” sözü dikkat çekicidir. David’in kişisel duası Tsion’un ve Yeruşalayim’in geleceğine açılır. Kutsal merkez iyiliğe kavuştuğunda ve duvarlar yeniden kurulduğunda korban avodası da tam biçimiyle yerini bulacaktır. Bu gelecek, daha önce söylenen “kırılmış ve ezilmiş kalbi hor görmezsin” sözünü geri almaz. David’in kişisel bağışlanmasını “aslında henüz gerçekleşmemişti; kan dökülünce gerçekleşecekti” anlamına da çevirmemektedir.

Akedat Yitshak bu ayetleri aynı bütünlük içinde okur. Korbanın insanı kırılmış ve HaŞem önünde boyun eğmiş bir ruha yöneltmesi gerektiğini söyler. Böyle bir kalp gerçekten oluştuğunda, HaŞem onu reddetmez; başka imkan bulunmadığı durumda bu teslimiyetin kapara işlevi taşıdığını açıklar. Ardından “Tsion’a iyilik et... o zaman doğruluk korbanlarından hoşnut olacaksın” ayetini getirir ve kutsal avoda yeniden kurulduğunda korbanların da mizbeaha döneceğini belirtir. Teşuva ile korban birbirinin rakibi değildir; fakat korban da teşuvanın arkasında gizlenen tek gerçek neden değildir.

Dış eylem ile iç dönüşün ilişkisi bu mezmurun merkezindedir. Korban Tora’nın emrettiği yerde gerçek avodadır. Fakat korbanın hedeflediği insan aynı kalırken ritüel tek başına her şeyi çözmez. David’in istediği “temiz bir kalp” ve “doğru bir ruh”tur. Kırılmış kalp, hayvan korbanına yalnız hazırlık yapan değersiz bir ara durum değil, mezmurun açıkça “Tanrı’nın korbanları” diye adlandırdığı gerçek ruhsal sunudur.

Pesikta geleneğinin Menorat HaMaor’da aktarılan açıklaması bunu başka bir yönden geliştirir. David’in HaŞem’e, teşuvası kabul edilirse oğlu Şelomo’nun ileride Bet HaMikdaş’ı ve mizbeahı inşa edeceğini, korbanların yeniden sunulacağını söylediği anlatılır. Başka bir görüş ise teşuva eden kişinin HaŞem katında sanki Yeruşalayim’e çıkmış, Bet HaMikdaş’ı ve mizbeahı kurmuş ve korban sunmuş gibi kabul edildiğini söyler. Her iki açıklama da “kırılmış ve ezilmiş kalp” ile gelecekteki Tsion ve korban ayetlerini aynı mezmurun içinde tutar.

Vayikra Rabba’da da benzer bir karşıtlık vardır. Kusurlu hayvan mizbeaha getirilemez; buna karşılık insanın kırılmış kalbi HaŞem’in reddetmediği sunudur. Midraş sonra Tehillim’in son ayetlerini gelecekte Tsion’un yeniden kurulması ve korbanların dönmesiyle ilişkilendirir. Hayvan korbanlarının değeri ortadan kalkmaz. Fakat insanın iç dönüşü de “gerçek sunu aslında yalnız kandır” diye etkisiz hale getirilmez.

Zohar daha derin bir yorum katmanında “Tanrı’nın korbanları kırılmış bir ruhtur” sözünü Elohim adıyla ilişkilendirir. Sulam açıklaması David’in Elohim karşısında sunduğu şeyin hayvan değil kırılmış ruh olduğunu özellikle vurgular. Zohar Tora’nın hayvan korbanlarını reddetmez; kendi yerlerinde ayrıntılı biçimde açıklar. Fakat Tehillim 51’deki kırılmış ruhu, değeri yalnız gelecekte dökülecek başka bir kana bağlı bir hazırlık olarak görmez. Bu içsel sununun kendi ruhsal işlevi vardır.

Bu kaynaklar tek bir açıklama düzeyine ait değildir. Rabbenu Yona halahik kategoriye, yani David’in bilinçli günahı için sıradan hatat bulunmamasına dikkat çeker. Akedat Yitshak korbanın içsel amacını öne çıkarır. Midraş teşuva ile gelecekteki Bet HaMikdaş avodasını ilişkilendirir. Zohar kırılmış ruhun mistik yönünü açar. Hepsini tek cümleye indirgemek doğru olmaz. Fakat hiçbirinde son ayetlerdeki boğalar, David’in daha önceki merhamet ve teşuva duasını geçersiz kılan gizli bir kan şartına dönüşmez.²²⁶

Hristiyan yorumun okumasındaki zorluk, mezmurun bütün açık sözlerini tek bir son varsayıma bağlamasıdır. David “bana merhamet et” der; bunun asıl nedeni kan sayılır. “Günahımı sil” der; yine kan aranır. “Beni yıka, arındır” der; gerçek arınma başka bir ölümün sonucu kabul edilir. “Bende temiz bir kalp yarat” der; bu da aynı sisteme bağlanır. “Kırılmış ve ezilmiş kalbi hor görmezsin” sözü yalnız korban öncesi hazırlık haline getirilir. Sonunda korbanlardan söz edilince, bütün mezmurun gerçek anahtarının o noktada bulunduğu ileri sürülür.

Oysa David’in kendi dili başka bir hareket gösterir. Günahını başkasına taşımaz. “Ben günahımı biliyorum” der. Kendi kalbinin temizlenmesini, kendi ruhunun yenilenmesini, kendi dudaklarının HaŞem’i övmesini ister. Başka günahkarların da HaŞem’e dönmesini diler. Mezmurun merkezinde suçun üçüncü bir kişiye aktarılması değil, günahkarın kendisinin dönüşmesi vardır.

Gelecekte korbanların yeniden sunulmasını istemek bununla çatışmaz. Bugün bir Yahudi bağışlanma için dua ederken aynı zamanda Bet HaMikdaş’ın yeniden kurulmasını isteyebilir. Amida’da bağışlanma, kurtuluş, Yeruşalayim’in yeniden inşası ve avodanın dönüşü aynı dua düzeninde bulunur. Birinin gerçek olması diğerini sahte yapmaz. Kayıp kutsal düzenin bütünüyle geri dönmesini istemek, bugünkü teşuvanın değersiz olduğunu söylemek değildir.

Tehillim 51’in sonundaki boğalar da böyle yerine oturur. David “Benim bağışlanmam şimdi mümkün değil; kan bekliyorum” demez. Kişisel teşuva duasını tamamladıktan sonra Tsion’un geleceğine bakar. Kırılmış kalp şimdi HaŞem’in önündedir; Yeruşalayim yeniden kurulduğunda korban avodası da yeniden yerini bulacaktır.

Tehillim 51, içten dönüşü ve yeniden kurulmuş korban hizmetini birlikte anlatır. Korbanların önemsiz olduğu sonucu yanlış olduğu gibi, son ayetlerde korban geçtiği için önceki bütün bağışlanma ve teşuva dilinin yalnız kan sayesinde işlediği sonucu da yanlıştır. David günahıyla yüzleşir, HaŞem’in merhametine döner, arınmayı ve yeni bir kalbi ister, kırılmış ruhunu HaŞem’in önüne getirir. Sonra bakışını kişisel durumundan Tsion’un geleceğine yükseltir ve yeniden kurulmuş kutsal avodayı bekler.

Korban bu bütünün içindedir; fakat bütünün gizli anahtarı değildir. Mezmurun ağırlık merkezi David’in açık cümlesinde kalır: “Tanrı’nın korbanları kırılmış bir ruhtur; kırılmış ve ezilmiş bir kalbi, ey Tanrı, hor görmezsin.” Gelecekte mizbeaha çıkacak boğalar bu sözü geçersiz kılmaz. Klasik Yahudi yorumunda arınmış insan ile yeniden kurulmuş Tsion aynı tamamlanmış avodanın içinde buluşur.²²⁷

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 29, güncel revizyon.
• Tanah, Tehillim 51:18–19.
• Rabbenu Yona, ilgili açıklama.
• Tanah, II. Şemuel 12:13.
• Tanah, Tehillim 51:20–21.
• Rabbenu Yona, ilgili açıklama.
• Kabalat.com: “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?”

Hristiyan yorumun bu iddiası, Yeşaya 53 yorumunda dayandığı başlıca noktalardan biridir. Çünkü aşam sıradan bir “acı” kelimesi değildir. Tora’da gerçekten belirli bir korban türünün adıdır. Hristiyan yorumcu bundan hareketle Yeşaya 53:10’un kulun yalnızca acı çektiğini değil, onun bizzat bir suç korbanı olarak sunulduğunu söylediğini ileri sürer. 53:6, 11 ve 12’deki günah taşıma dilini de buna ekleyerek, metnin “insan sunusu ve günah taşıyan korban” anlattığı sonucunun kesin olduğunu söyler. Daha ileride, aşamın Tora’da erkek koç olmasına ayrıca dikkat çeker: Maşiah da erkek olduğuna göre bu ayrıntının İsa’yla uyumlu olduğunu düşünür. אָשָׁם — aşam, Vayikra’da gerçekten teknik bir korban adıdır. ⁶⁶⁰

Vayikra 5:15’te kutsal şeylere karşı işlenen belirli bir suçtan sonra getirilecek aşam şöyle tanımlanır: “Sürüden kusursuz bir koçu, değer biçimine göre gümüş şekeller değerinde, HaŞem’e aşam olarak getirecek.” Vayikra 7 de bu korbanın nasıl sunulacağını açıklar. Aşam, olahın kesildiği yerde kesilir; kanı mizbeahın çevresine uygulanır; belirli yağları yakılır ve eti kohenlere aittir. Rabbinik korban literatüründe de aşamın farklı türleri ayrı ayrı sınıflandırılır: aşam meilot (kutsal şeylerin uygunsuz kullanımına ilişkin suç korbanı), aşam gezelot (gaspa ilişkin suç korbanı), aşam nazir, aşam metsora, aşam talui ve diğerleri. ⁶⁶¹

Yeşaya’nın aşam kelimesini seçmesi korban dilini gerçekten çağrıştırır. Fakat bir kelimenin korban çağrışımı taşıması ile cümledeki insanın Vayikra anlamında gerçek bir aşam korbanı olması arasında önemli bir mesafe vardır. Bu mesafeyi görmek için önce aşam kelimesinin Tora’nın kendi içindeki kullanımına bakmak yeterlidir. Bamidbar 5:7’de bir kişi başkasının malına karşı suç işledikten sonra itiraf edecek ve: וְהֵשִׁיב אֶת־אֲשָׁמוֹ בְּרֹאשׁוֹ וַחֲמִישִׁתוֹ יֹסֵף עָלָיו “Aşamını ana miktarıyla geri verecek ve üzerine beşte bir ekleyecektir.” Buradaki aşam kesilip yakılan bir hayvan değildir. Geri verilen asıl bedeldir. Bir sonraki ayet bunu daha da açık hale getirir. Geri verilen aşamdan söz edildikten sonra ayrıca: מִלְּבַד אֵיל הַכִּפֻּרִים — milvad eil ha-kippurim “kefaret koçuna ek olarak” denir. Yani aynı cümlenin dünyasında iki ayrı şey vardır: geri verilen aşam, bir de ayrıca getirilen koç. Bava Kamma geleneğinin bu ayeti açıklarken ulaştığı ifade açıktır: אשם זה קרן — “Aşam, ana para miktarıdır.”⁶⁶²

Bava Kamma 110a bu ayrımı “aşam, ana miktardır” diye açıklar. Bamidbar 5:8’de parasal telafi ve kefaret koçu ayrı ayrı anılır. Bu tek örnek bile önemli bir sınır koyar. Aşam kelimesi Tora’da teknik korban adı olabilir; fakat her aşam kelimesi kesilecek bir korban hayvanı demek değildir. Kelimenin alanında suç, yükümlülük, telafi ve zarar karşılığı ödeme düşünceleri de vardır. I. Şemuel 6 bunu daha açıkça gösterir. Peliştiler HaŞem’in Sandığını İsrael’e geri göndermek isterken kohenlerine ve falcılarına ne yapmaları gerektiğini sorarlar. Verilen cevap: “Onu boş göndermeyin; mutlaka O’na bir aşam geri gönderin.” ⁶⁶³

Ardından: “O’na geri göndereceğimiz aşam nedir?” diye sorarlar. Cevap beş koç veya beş başka korban hayvanı değildir. Beş altın ur ve beş altın fare gönderilecektir. Eski Yahudi açıklamalarında da bu altın nesneler, Peliştilerin uğradıkları felakete karşı verdikleri telafi edici aşam olarak ele alınır. I. Şemuel 6’daki kişiler Pelişti din adamlarıdır ve bu olay Vayikra’nın İsrael’e verdiği korban düzenini tanımlamaz. Zaten örneğin değeri başka yerdedir: İbranice aşam kelimesinin anlam alanının yalnız “mizbeahta kesilen suç korbanı” olmadığını gösterir. Bağlam değiştiğinde aynı sözcük telafi amacıyla verilen bir bedeli ifade edebilir.⁶⁶⁴

Raşi, Yeşaya 53:10’u açıklarken tam da bu örneğe yönelir. Buradaki aşamı bir insan bedeninin teknik korban kategorisine sokan sözcük olarak değil, kişinin işlediği kötülük karşılığında verdiği kofer/telafi diliyle açıklar ve I. Şemuel’de Peliştilerin Sandıkla birlikte geri gönderdikleri aşamı örnek gösterir. Böyle bir açıklamanın varlığı tek başına Raşi’nin yorumunu zorunlu kılmaz; fakat aşam kelimesinden Hristiyan yorumun çıkardığı sonucun dilbilgisel olarak zorunlu olmadığını gösterir. Ayetin cümle yapısı da Hristiyan yorumun İngilizce aktarımının düşündürdüğü kadar tek anlamlı değildir. İbranice: אִם־תָּשִׂים אָשָׁם נַפְשׁוֹ — im tasim aşam nafşo der. ⁶⁶⁵

Tasim biçimi hem ikinci tekil şahıs “sen koyarsan” hem de dişil tekil özneyle “o koyarsa” biçiminde okunabilir; nefeş de İbranicede dişildir. Bu nedenle ifadenin sözdizimi üzerinde klasik yorumcular farklı yollar izlemiştir. İngilizce “God would make his soul an offering for sin” biçimi, İbranice cümlenin tek tartışmasız açılımı değildir. İbn Ezra bunun güzel bir örneğidir. Cümleyi korban edilen insan bedeni olarak okumak yerine, kişinin suçunu önüne koyması, onu kabul etmesi ve itiraf etmesi yönünde açıklar. Buradaki aşam, böylece kesilecek nesnenin adı olmaktan çıkar ve kişinin kendi suçunu fark edip onunla yüzleşmesi anlam alanına girer. İbn Ezra, cümleyi suçun kabulü ve itirafıyla açıklar. Onun önemi daha sınırlı fakat daha kesindir: İbranice cümle “insan suç korbanı” anlamını zorunlu kılmaz.

Radak ise başka bir yönden gider ve Hristiyan yorumun başvurabileceği farklı bir yorum sunar. Kulun nefeşini “aşam yerine” koymasından söz eder. Burada korban benzetmesi daha belirgindir. Fakat Radak’ın yorumunda kul kolektif İsrael’dir; sürgünde çektiği acılardan sonra soyunu görür, günleri uzar ve gelecekte yüceltilir. Dolayısıyla klasik bir Yahudi yorumcu aşam sözündeki korban çağrışımını kabul edebilirken, bundan “Tanrı bir insanı Vayikra’daki aşam hayvanı gibi öldürmüştür” sonucunu çıkarmayabilir. Hazal’ın çok daha eski bir açıklaması bu ayrımı daha da belirginleştirir. Berahot 5a, Yeşaya 53:10’u yisurin — acılar/sıkıntılar — bağlamında kullanır: “Kutsal Olan kimi isterse acılarla ezer...” ⁶⁶⁶

Ardından “Eğer nefeşi aşam koyarsa” sözünden şu ilke çıkarılır: מה אשם לדעת אף יסורין לדעת “Aşam nasıl bilinçli ve istekli olarak [getirilirse], acılar da bilinçli ve istekli olarak kabul edilir.” Bu bir deraştır; Yeşaya 53’ün peşatının doğrudan açıklaması diye sunulmamalıdır. Bu deraş, korban benzetmesinin nasıl kullanıldığını gösterir. Hazal ayetteki aşam çağrışımını görmüş, hatta gerçek aşam korbanının bir özelliğini alarak ayeti açıklamıştır. Buna rağmen sonuç: “Bu insan mizbeahta gerçek bir aşam korbanı olarak öldürülecektir” değildir. Sonuç, acıyı bilinçli ve sevgiyle kabul etme düşüncesidir.⁶⁶⁷

Tanna de-Vei Eliyahu da aynı ayeti teşuva, insanın kendisini alçaltması, kendi sorumluluğunu görmesi ve bundan sonra “soyunu görecek, günlerini uzatacak” ödülüne kavuşması bağlamında kullanır. Böylece aşam benzetmesinin Yahudi geleneğinde gerçek korban çağrışımını korurken bile bir insanın ritüel olarak kesilmesini gerektirmediği görülür. Bu tür dil Tanah’a yabancı değildir. David: זִבְחֵי אֱלֹהִים רוּחַ נִשְׁבָּרָה “Tanrı’nın zevahları kırık bir ruhtur; kırık ve ezilmiş bir yüreği, ey Tanrı, hor görmezsin.”
Tehillim 51:19 der. Hiç kimse bundan insan ruhunun mizbeah üzerinde gerçek anlamda kesilmesi gerektiği sonucunu çıkarmaz. Korban dili bilinçli biçimde kullanılır; fakat maddi ritüelin içsel karşılığını anlatır. ⁶⁶⁸

Hazal da alçakgönüllü insanı, bütün korbanları getirmiş gibi değerlendirir. Bir benzetmenin güçlü olması, onun mecaz olmaktan çıkması anlamına gelmez. Bir insan için “kalbi taştı” dediğimizde taşma imgesi gerçek bir şeyi anlatır; fakat kalbin anatomik olarak sıvıyla dolduğunu söylemeyiz. Aynı şekilde peygamber bir insanın nefeşini aşam diliyle anlatabilir ve böylece suç, telafi, acı, adanma veya kapara dünyasını çağrıştırabilir. Bundan insan bedeninin Tora’da yeni bir korban türüne dönüştüğü sonucu ancak ayrıca gösterilirse çıkabilir.

Hristiyan yorumun daha sonraki bir argümanı bu noktayı özellikle açıkça gösterir. Aşam korbanının erkek olduğunu söyler ve İsa’nın da erkek olmasını uyum göstergesi kabul eder. Tora, aşamın türüne göre belirli bir hayvan ister. Vayikra 5:15’te koç; metsoranın aşamı için Vayikra 14:12’de erkek kuzu getirilir. Erkek olmak, bu tür şartının yerine geçmez. Korban hayvanı kusursuz olmalıdır. Belirlenmiş yerde kesilir. Kanı mizbeaha uygulanır. Kohen hizmetiyle sunulur. Eğer teknik korbanın “erkek olma” niteliği Yeşaya 53’te gerçek ve bağlayıcı bir Maşiah işareti sayılacaksa, aynı teknik tanımın belirlediği hayvan türünü neden bırakıyoruz? ⁶⁶⁹

İsa erkek olduğu için aşamla uyumludur denirken insan olduğu için emredilmiş korban hayvanlarından biri olmadığı önemsiz sayılıyorsa, kelimenin hangi özelliklerinin gerçek, hangilerinin sembolik olduğuna metin değil, önceden bilinen biyografi karar vermeye başlar. Aynı sorun mizbeah, kohen ve kan uygulaması için de ortaya çıkar. Teknik kategoriye başvurulacaksa kategori bütünüyle dikkate alınmalıdır. Yalnız biyografiye uyan ayrıntıyı harfi harfine, uymayanları mecazi kabul etmek aşam kelimesinden bağımsız bir yorum sistemidir. Hristiyan yorumcu buna şöyle cevap verebilir: Yeşaya 53’ün amacı Vayikra ritüelini yeniden anlatmak değildir; aşam kelimesi Maşiah’ın ölümünün korban niteliğini gösterir, ayrıntılar ise tipolojik olduğu için birebir tekrarlanmak zorunda değildir. ⁶⁷⁰

Bu açıklama, gerçek korban hükmünden tipolojik benzetmeye geçer. Fakat tam da bu biçimde ifade edildiğinde başlangıçtaki sonuç değişir. Artık: “Aşam kelimesi onun gerçek bir Levitik insan korbanı olduğunu kanıtlar” denemez. Denebilecek şey şudur: “Aşam kelimesinin korban çağrışımını Maşiah’ın ölümüne tipolojik olarak uyguluyorum.”

Bu, Hristiyan teolojisinin tipolojik okumasıdır; kelimenin sözlük anlamından çıkan zorunlu bir Tanah sonucu değildir. Üstelik Hristiyan yorumun sıkça başvurduğu Targum Yonatan da burada ona beklediği desteği vermez. Targum 52:13’te “Kulum Maşiah” diyerek Maşiah uygulamasını açıkça kurmasına rağmen 53:10’a geldiğinde bir insanın aşam olarak kesilmesini anlatmaz. HaŞem’in halkının bakiyesini arındırması, nefeşlerini günahtan temizlemesi, onların Maşiah’ın krallığını görmeleri, oğullarının ve kızlarının çoğalması, ömürlerinin uzaması ve Tora’yı koruyanların başarılı olması şeklinde genişletir. Maşiah yorumunu kabul eden eski bir Yahudi tercüme-yorum geleneği bile aşam kelimesinden “Maşiah insan suç korbanı olarak öldürülür” sonucunu çıkarmak zorunda değildir.

Aslında aşamın Tanah içindeki kullanımları birlikte düşünüldüğünde ortaya çıkan yapı oldukça açıktır. Bazen gerçekten teknik bir korban adıdır. Bazen telafi edilen ana bedeldir. Bazen zarar karşılığında verilen altın nesnelere denir. Klasik yorumda suç, telafi, itiraf veya kişinin kendisini Tanrı karşısında sorumlu görmesi anlam alanına açılabilir. Berahot 5a ise aynı kelimenin korban çağrışımını alıp gönüllü kabul edilen acıya uygular. Dolayısıyla sorun aşam kelimesinin korbanla ilgisinin olup olmaması değildir. İlgisi vardır. Sorun, bu ilişkinin neyi kanıtladığıdır. Yeşaya’nın aşam kelimesini seçmesi kulun acısını korban, telafi ve kapara dünyasıyla ilişkilendiren güçlü bir imge oluşturabilir. Fakat korban imgesi ile Vayikra anlamında gerçek bir insan aşamı aynı şey değildir. İkincisini ileri sürebilmek için, kelimenin kendisinden fazlasına ihtiyaç vardır.⁶⁷¹

Bölümün ödülü de aynı özneyle birlikte okunur: kul soyunu görecek, günleri uzayacak ve emeğinin sonucuna kavuşacaktır. İsrael okumasında sürgünde yok edilmek istenen halkın kuşakları sürer ve kurtuluşu görür. Yeşaya 54’ün hemen ardından çocukların çoğalmasını anlatması bu sürekliliği tamamlar. Bir Hristiyan adayın hayatında bulunmayan soy ve uzun yaşam, dışarıdan getirilen “manevi çocuklar” ve “diriliş” anlamlarıyla değiştirilmeden önce bu yakın bağlam açıklanmalıdır.⁶⁷²

Hristiyan yorumcu ise kelimenin taşıdığı çağrışımla teknik ritüel kimliği birleştirmektedir. Daha sonra teknik aşamın “erkek” niteliğini İsa’ya uygular, fakat aynı korbanın koç olması, mizbeahı, koheni ve kan hizmeti gibi özelliklerini bağlayıcı saymaz. Böylece sonuç aşam kelimesinden çıkmak yerine, İsa’nın ölümüne uygun olacak biçimde aşamın özellikleri arasından seçilerek kurulur. Yeşaya 53:10’daki aşam gerçek ve önemli bir korban çağrışımıdır; fakat “insan korbanı” anlamına gelen bir kelime değildir. Tora’nın kendisi aşamı parasal telafi için kullanabilir; I. Şemuel altın telafi nesnelerine aynı adı verebilir; Raşi onu kofer ve telafi diliyle açıklayabilir; İbn Ezra suçun kabulüyle ilişkilendirebilir; Berahot 5a ise ayeti gönüllü acı çekmenin benzetmesi olarak okuyabilir. Bu kadar geniş ve belgelenmiş bir kullanım alanı karşısında, tek sözcükten “Yeşaya gerçek bir insan suç korbanını haber verdi” sonucuna ulaşmak mümkün değildir. Aşam korban imgesini sağlar. İnsan korbanı öğretisini ise Hristiyan yorumcu bu imgenin üzerine ekler.⁶⁷³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 67, güncel revizyon.
• Yeşaya 53:10; Vayikra 5:15; 7:1–7; Mişna, Zevahim 5:5; Vayikra 14:12.
• Vayikra 7.
• Bamidbar 5:7–8; Bavli, Bava Kamma 110a: aşam sözcüğünün geri ödenen ana miktarı belirtmesi.
• Bamidbar 5:8; Bavli, Bava Kamma 110a. Aşamın parasal karşılığı burada açıkça ana miktar olarak açıklanır.
• I. Şemuel 6.
• Raşi ve İbn Ezra, Yeşaya 53:10; I. Şemuel 6:3–5.
• Radak, Yeşaya 53:10.
• Bavli, Berahot 5a; Yeşaya 53:10. Aşamın bilinçli getirilmesi ile acının bilinçli kabul edilmesi arasında deraş yoluyla ilişki kurulur.
• Tehillim 51:19.
• Vayikra 5:15; 7:1–7; 14:12–14; Bamidbar 6:12. Aşamın koç ve kuzu türleri aynı değildir.
• Yeşaya 53.
• Targum Yonatan, Yeşaya 52:13 ve 53:10–11.
• Yeşaya 53:10–54:3; İbn Ezra ve Radak, Yeşaya 53:10. Duran, Yeşaya 53 — Misyoner İddialarına Tanah’ın Yanıtı, “HaŞem’in Nihai Hükmü ve Kulun Ödülü” bölümü.
• Yeşaya 53:10; Raşi, Yeşaya 53:10 yorumu.

Hristiyan yorumcu, insanın doğasında günaha yönelik derin bir eğilim bulunduğunu göstermek için David’in “suç içinde biçimlendim; annem beni günah içinde tasarladı” sözünü kullanır. Hristiyan ayet numaralandırmasında bu Tehillim 51:5, İbranice/Yahudi numaralandırmasında 51:7’dir. Onun savını gereğinden fazla büyütmemek gerekir. Bu paragrafta açıkça “Adam’ın hukuki suçu her bebeğe aktarılır” demez; insanın başlangıcından beri günaha açık bir tabiat taşıdığını söyler ve bunu kusursuz korban ihtiyacına bağlar.²³⁵⁹

İbranice cümle güçlüdür: “Hen beavon holalti, uvehet yehematni immi.” David hayatının başlangıcına kadar uzanan avon ve het dili kullanır. Bu kaynağın değeri, Hristiyan kullanımından bağımsız olarak kendi bağlamında belirlenir. Klasik Yahudi yorumunun bir bölümü de ayeti insanın doğuştan taşıdığı bedensel ve dürtüsel zayıflıkla ilişkilendirir. Fakat eğilim, ölümlülük ve hukuki suç aynı kavram değildir.²³⁶⁰

Mezmurun bütünü David’in ne yaptığını gösterir. Başlık Natan’ın Bat-Şeva olayından sonra David’e gelişini anar. David “suçlarımı biliyorum”, “günahım daima önümde”, “gözünde kötü olanı yaptım” der. Ardından arınma ister, “bende temiz bir yürek yarat” diye dua eder ve günahkarların HaŞem’e dönebileceğini söyler. Mezmurun hareketi başkasından miras alınmış hukuki suçtan değil, David’in kendi günahı, itirafı, arınması ve teşuvasından geçer.²³⁶¹

Raşi ayeti insanın oluşumunun bedensel birleşme yoluyla gerçekleşmesi ve bu alanın günaha açıklığı üzerinden açıklar. Radak da insanın cinsel arzu taşıyan bir varlık oluşunu vurgular; fakat tam bu nedenle tsadikin arzusuna hakim olmasının değerini belirtir. Meiri ise dili dereh haflaga, yani güçlü şiirsel abartı olarak okur. Vayikra Rabba da farklı deraşlar verir. Bu çeşitlilik, Tehillim 51:7’nin “bütün insanlar ilk insanın hukuki suçuyla doğar” şeklinde tek zorunlu dogmatik formül olmadığını gösterir.²³⁶²

Tanah, nesiller arası hukuki sorumluluğu açıklamak istediğinde şiirsel ima ile yetinmez. Yehezkel 18:20 doğrudan “Oğul babanın suçunu taşımayacak, baba da oğlun suçunu taşımayacak; tsadikin doğruluğu onun üzerinde, kötünün kötülüğü de onun üzerinde olacaktır” der. Aynı avon dili burada suçun nesiller arasında hukuki olarak taşınmadığını belirtmek için kullanılır. Devarim 24:16 da yargısal düzeyde “herkes kendi günahı için öldürülecektir” ilkesini verir.²³⁶³

Bu açık sorumluluk kuralı, Adam’ın eyleminin sonraki kuşaklar üzerinde hiçbir sonucu olmadığı anlamına gelmez. İnsanlığın ölümlü hali ve eğilimleri başka bir sorudur. Fakat “ataların eylemlerinin sonuçları sonraki kuşağa ulaşabilir” ile “ataların kişisel hukuki suçluluğu çocuğun hesabına yazılır” aynı önerme değildir. Tehillim 51’in yoğun şiirsel dili ikinci önermeyi açıkça kurmaz.²³⁶⁴

Mezmurun sonunda David’in kullandığı korban dili de Hristiyan yorumun zorunlu insan-korban zincirini desteklemez. “Tanrı’nın korbanları kırık bir ruhtur; kırık ve ezilmiş bir yüreği, Tanrı, hor görmezsin” der. Bu, Bet HaMikdaş korbanlarını tümüyle kaldıran bir cümle değildir; mezmurun kendi bağlamında HaŞem’e gerçek dönüşün içsel şartını gösterir. David arınmayı HaŞem’den ister ve başka bir günahsız insanın kendi yerine ölmesini istemez.²³⁶⁵

Tehillim 51:7, insan varoluşunun başlangıcından beri günah ve zayıflıkla kuşatılmış olduğuna ilişkin güçlü bir şiirsel dil taşır; bazı klasik Yahudi yorumcular da bunu doğal eğilimle ilişkilendirir. Fakat buradan iki ek sonuç çıkmaz: Adam’ın kişisel suçu her yeni doğana hukuken aktarılmıştır; bu suç ancak kusursuz bir insanın ölümüyle kaldırılabilir. Tehillim 51 bunların hiçbirini söylemez, Yehezkel 18 ise kişisel suç aktarımına açık bir sınır koyar.²³⁶⁶

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 223, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49. Heaster Tehillim 51:5’i (İbranice/Yahudi numaralandırmasında 51:7) insanın doğuştan günaha eğilimli tabiatına delil olarak kullanır; bu paragrafta Adam’ın hukuki suçunun doğrudan aktarımını açıkça formüle etmez.
• Tehillim 51:7: הֵן־בְּעָוֹן חוֹלָלְתִּי וּבְחֵטְא יֶחֱמַתְנִי אִמִּי. Ayet insan yaşamının başlangıcına kadar uzanan güçlü avon/het dili kullanır.
• Tehillim 51 başlığı ve 51:3–6, 9–15. Mezmur Natan’ın Bat-Şeva olayı ardından gelişini anımsatır; David kendi suçlarını, kendi günahını, arınma ve teşuva talebini tekrarlar.
• Raşi, Radak ve Meiri, Tehillim 51:7; Vayikra Rabba 14:5. Klasik yorumlarda insanın bedensel oluşumu, doğal arzu ve şiirsel abartı gibi farklı açıklamalar bulunur; hiçbiri zorunlu biçimde ‘Adam’ın hukuki suçu her bebeğe aktarılır’ formülünü kurmaz.
• Yehezkel 18:20; Devarim 24:16. Tanah nesiller arası hukuki sorumluluğu açık dilde kişiselleştirir: oğul babanın avonunu taşımaz; yargısal düzeyde herkes kendi günahından sorumludur.
• Bereşit 3:17–19 ile Yehezkel 18:20’nin birlikte okunması, ataların eylemlerinin tarihsel sonuçları ile kişisel hukuki suçun aktarımını ayırmaya imkan verir.
• Tehillim 51:18–19. David korban düzenini bütünlüklü olarak reddetmeden kırık ruh ve ezilmiş yüreği Tanrı’nın kabul ettiği korban diliyle anlatır; mezmurda başka bir günahsız insanın vekaleten ölümü istenmez.
• Tehillim 51:7; Yehezkel 18:20–23. Doğuştan günaha açıklık kabul edilse bile, kalıtsal hukuki suç ve zorunlu kusursuz insan ölümü ayrıca kanıt gerektirir.