Misyoner İddiaları Arşivi

Sav iki ayrı adımdan oluşur. O, “İsa yaşamıştır, öyleyse Maşiah’tır” diye tek adımlı bir çıkarım kurmaz. Önce İsa’nın hiç yaşamamış olduğunu söyleyenlere karşı tarihsel tanıklar sıralar; sonra bu kadar güçlü biçimde inkara yönelmenin, İsa’nın Maşiah olabileceği ihtimaliyle yüzleşmekten kaçınma biçimi olduğunu ileri sürer. İlk soru tarih bilimine, ikincisi ise Maşiah kimliğine aittir. İkisini ayırdığımız anda tartışma büyük ölçüde berraklaşır.¹²⁸²

İsa’nın tarihsel varlığını kabul etmek için Yahudiliğin hiçbir teolojik kaybı yoktur. Tacitus, Plinius, Josephus geleneği ve erken Hristiyan hareketinin kendisi, birinci yüzyılda İsa adlı bir öğretmenin yaşadığı ve idam edildiği yönündeki tarihsel görüşü destekleyen erken tanıklıklar arasındadır. Josephus’un Testimonium Flavianum diye bilinen bölümünde Hristiyan eklemeleri bulunup bulunmadığı ayrıca tartışılmalıdır; buna karşılık Antiquitates 20’de “Maşiah denilen İsa’nın kardeşi Yakov” biçimindeki daha kısa atıf genellikle daha az problemli kabul edilir. Plinius da ikinci yüzyıl başında Hristiyanların belirli bir günde toplanıp Maşiah’a ilahi söylediklerini aktarır. Bunlar Hristiyan hareketinin ve kurucu figürüne ilişkin erken belleğin varlığı bakımından önemlidir. Lucian’ın Hristiyanlarla alay ederken çarmıha gerilmiş bir kişiye bağlılıklarından söz etmesi de hareketin dışarıdan bilindiğini gösterir; fakat alaycı bir dış tanık, diriliş veya Maşiah kimliği için teolojik tanık haline gelmez. Josephus’un İsa pasajının daha sade Arapça aktarımında da açık Hristiyan iman cümlelerinin yumuşaması, tarihsel çekirdek ile sonraki teolojik genişletmeyi ayırmanın neden gerekli olduğunu gösterir.^{1283128412851286}

Ama tarihsel bir kişinin yaşadığını göstermek onun hakkında daha sonra ileri sürülen teolojik kimliği göstermez. Pontius Pilatus’un tarihsel oluşu onu doğru bir peygamber yapmaz; Rabbi Akiva’nın tarihsel oluşu ona atfedilen her yorumun doğru olduğunu göstermez. Tarih, önce “bu kişi var mıydı?” sorusuna cevap verebilir. “Bu kişi Tanah’ın vaat ettiği Maşiah mıdır?” sorusu ise başka kanıt ister.

Hristiyan yorumun Talmud kullanımı bu ayrımı daha görünür hale getirir. Sanhedrin 43a’nın bugün elimizdeki metni Pesah arifesinde asılan Yeşu HaNotsri’den söz eder; kırk gün boyunca onun lehine bir savunma bulunması için ilan yapıldığını, büyücülük ve İsrael’i saptırma suçlamalarını anlatır. Bu geleneğin Nasıralı İsa’yla ilişkisi ayrıca tarihsel olarak incelenmelidir. Fakat metin Hristiyan İncil anlatısını bağımsız biçimde tekrar etmez. Rabbinik ceza dili içinde taşlanma ve ölümden sonra asma bağlamı bulunur; Roma çarmıh anlatısı değildir. Dolayısıyla Sanhedrin 43a, en fazla Yahudi polemik belleğinde İsa ile ilişkilendirilen bir figürün bulunduğunu gösterir; Hristiyan biyografisinin ayrıntılarını veya Maşiah kimliğini doğrulamaz.^12871288

Sanhedrin 106b konusunda ise daha kesin konuşmak gerekir. Hristiyan yorumcu bu sayfanın İsa’nın otuz üç yaşında öldüğünü söylediğini ileri sürer. Metin bunu söylemez. Sugya Bilam’dan söz eder. Bir heretik Rabbi Hanina’ya Bilam’ın kaç yaşında öldüğünü sorar; Rabbi Hanina Tehillim 55:24’ten otuz üç veya otuz dört yaş sonucunu çıkarır. Ardından heretik, gördüğü bir kayıtta “topal Bilam, Pinhas onu öldürdüğünde otuz üç yaşındaydı” yazdığını söyler. Bu cümleyi İsa’ya çevirmek kaynak hatasıdır. Talmud’un polemiksel katmanları ne kadar karmaşık olursa olsun, burada adı geçen kişi Bilam’dır.¹²⁸⁹

Thallus örneğinde daha dolaylı bir kanıt zinciri vardır. Thallus’un eseri elimizde değildir; ona ilişkin “karanlığı güneş tutulmasıyla açıklama” bilgisi daha sonraki Julius Africanus’un aktardığı bir fragmandan gelir. Böyle bir tanıklık erken Hristiyan çarmıh geleneğinin dolaşımını tartışırken kullanılabilir, fakat kaybolmuş bir metni doğrudan görgü tanığı kaydı gibi sunmak doğru değildir. Suetonius’un Chrestus ifadesi de kimlik bakımından Tacitus kadar açık değildir. Kaynakların güçlü ve zayıf halkaları böylece birbirinden ayrılır.^12901291

İsa’nın birinci yüzyılda yaşamış tarihsel bir Yahudi olduğu, takipçilerinin çok erken dönemde onu Maşiah saydığı ve Roma yönetimi altında idam edildiği kabul edilse bile, bunlardan hangisi Yeşaya 11’deki dünya düzenini meydana getirir? Hangisi Yehezkel 37’deki dağılmış İsrael’in toplanmasını, tek halk ve tek kral düzenini gerçekleştirir? Hangisi Yeremya 23’te Yehuda’nın kurtuluşu ve İsrael’in güvenlik içinde yaşaması sonucunu verir?¹²⁹²

Tanah Maşiah’ı yalnız var olacak bir kişi olarak tanımlamaz. Maşiah kimliği, onun gerçekleştireceği tarihsel dönüşümle tanınır. David soyundan kral, İsrael’in toplanması, Tora’ya bağlı ulusal düzen, güvenlik, dünya barışı ve HaŞem bilgisinin yayılması aynı beklenti dokusunun parçalarıdır. İsa’nın tarihsel varlığı bu ölçütlerin yerine geçmez. Bir adayın gerçekten yaşamış olduğunu bilmek, adaylık sınavına girdiğini gösterir; sınavı geçtiğini değil.¹²⁹³

Hristiyan yorumun psikolojik ek savı da kanıtın yerini tutmaz. Bir Yahudi İsa’nın yaşamış olduğunu reddederse bunun nedeni tarih bilgisinin zayıflığı, modern mitikçi literatürden etkilenme veya başka bir gerekçe olabilir. Bu reddedişi otomatik olarak “İsa’nın Maşiah olabileceği gerçeğinden kaçış” diye yorumlamak, karşı tarafın zihnini kanıt yerine kullanmaktır. İsa’nın tarihsel varlığını kabul eden Yahudiler de onu Maşiah kabul etmez. Bu tek olgu bile iki sorunun ayrı olduğunu göstermeye yeter.¹²⁹⁴

Tarihsel İsa lehindeki antik verilerin tamamı hesaba katıldığında da Maşiah kimliği sonucu çıkmaz. İsa’nın tarihsel varlığı, Maşiah olduğunu kanıtlamaz. Tartışmanın asıl noktası çok daha ağırdır: tarihsel İsa, Tanah’ın Maşiah için verdiği görevleri gerçekleştirmiş midir? Bu soru cevaplanmadan “yaşamış olması” Maşiah lehine bir kanıt değil, yalnız tartışmanın başlangıç koşuludur.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 109, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 9–12.
• Tacitus, Annales 15.44; Plinius Genç, Epistulae 10.96–97; Josephus, Antiquitates Judaicae 20.200. Bu kaynaklar tarihsel İsa/erken Hristiyan hareketi tartışmasında farklı ağırlıklarda kullanılır.
• Josephus, Antiquitates Judaicae 18.63–64 (Testimonium Flavianum) ve 20.200; ilk pasajın metin tarihi ile Hristiyan eklemeleri üzerine geniş modern tartışma vardır.
• Plinius Genç, Epistulae 10.96; Hristiyanların “Maşiah’a bir tanrıya söyler gibi” ilahi söylemeleriyle ilgili ifade.
• Lucian, The Passing of Peregrinus 11–13; Josephus’un Testimonium Flavianum’unun Arapça aktarımı için Agapius geleneği ve Shlomo Pines, An Arabic Version of the Testimonium Flavianum and Its Implications (1971). Bu malzeme tarihsel çekirdek ile Hristiyan teolojik ifadeleri ayırma tartışmasında kullanılır.
• Bavli Sanhedrin 43a; Pesah arifesinde Yeşu HaNotsri, kırk günlük ilan ve suçlamalar.
• Devarim 21:22–23; Bavli Sanhedrin 43a, 45b–46a. Rabbinik “asma” cezası ile Roma çarmıha germe uygulaması aynı işlem değildir.
• Bavli Sanhedrin 106b: Rabbi Hanina’ya Bilam’ın yaşı sorulur; 33–34 sonucu Bilam’a verilir. Heaster’ın bunu İsa’ya bağlaması kaynak hatasıdır.
• Julius Africanus’un kronografi fragmanı, George Syncellus yoluyla korunan Thallus atfı; Thallus’un özgün eseri günümüze ulaşmamıştır.
• Suetonius, Claudius 25.4 ve Nero 16.2; “Chrestus” ifadesinin kimliği Tacitus’taki “Christus” kadar doğrudan değildir.
• Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28.
• Yeşaya 2:2–4; 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28; Miha 4:1–4.
• İsa’nın tarihsel varlığı ile Maşiah kimliğinin ayrı sorular olduğu nokta için ayrıca Kabalat.com, “Niçin İsa’yı Mesih Olarak Kabul Etmiyoruz?” ve “Talmud’da İsa?” incelemeleri.

Dayanak bu kez Bavli Sanhedrin 43a’dır. Bavli Sanhedrin 43a’nın sansürsüz veya ilgili metin geleneğinde Pesah arifesinde Yeşu’nun asıldığı, büyücülük yaptığı ve İsrael’i saptırdığı gerekçesiyle aleyhinde hüküm verildiği anlatılır. Aynı sugya beş öğrenciden de söz eder. Bu pasajın Hristiyanlıkla ilişkisi araştırılmıştır.²¹⁰⁶

Fakat Hristiyan yorumun ilk tarih cümlesi fazla kesindir. Bavli, MS 70–200 arasında tamamlanmış bir kitap değildir. Babil Talmudu yüzyıllar süren amoraik ve daha sonraki redaksiyon süreçlerinin ürünüdür ve son biçimi genellikle geç antik çağda değerlendirilir. Sanhedrin 43a’daki çekirdek geleneğin daha eski olabileceğini savunan araştırmacılar vardır; fakat “bu bölüm 70–200’e aittir” demek ayrı bir kanıt gerektirir.²¹⁰⁷

İkinci sorun “asıldı” fiilidir. Hristiyan yorumcu, Yahudilerin taşlamak istediğini fakat sonunda Roma usulü çarmıha germe gerçekleştiğini düşünür. Oysa rabbinik ceza dilinde asma, mutlaka Roma çarmıhı anlamına gelmez. Mişna Sanhedrin 6:4, belirli suçlarda taşlanarak öldürülen kişinin cesedinin daha sonra kısa süreyle asılmasını açıkça tarif eder. Sanhedrin 43a da Yeşu hakkında önce taşlanmak üzere çıkarıldığını, ardından asıldığını söyler. Bu dizinin kendi rabbinik hukuk dili içinde bir açıklaması zaten vardır.²¹⁰⁸

Bu, Sanhedrin 43a’nın tarihsel İsa ile hiçbir ilgisi olmadığı anlamına gelmez. Schäfer pasajı İsa’ya yönelik bilinçli rabbinik karşı anlatının parçası olarak okur; başka araştırmacılar redaksiyon ve tarih konusunda farklı sonuçlara ulaşır. Sağlam sonuç şudur: metin geç antik Yahudi-Hristiyan polemiği ve İsa hafızası için önemlidir, fakat birinci yüzyıl mahkeme tutanağı gibi kullanılamaz.²¹⁰⁹

Hristiyan yorumun üçüncü adımı ise doğrudan metinsel hataya dönüşür. Sanhedrin 106b “İsa 33 yaşında öldü” demez. Sugyanın adı açıkça Bilam’dır. Bir min, Rabi Hanina’ya Bilam’ın kaç yaşında öldüğünü sorar; Rabi Hanina Tehillim 55:24’ten otuz üç veya otuz dört yaş sonucunu çıkarır. Min de Bilam’ın otuz üç yaşında öldürüldüğünü gördüğü bir kayıttan söz eder. Yeşu adı bu cümlede yoktur.²¹¹⁰

Bazı araştırmacılar Bilam’ı belirli rabbinik bağlamlarda İsa veya Hristiyanlık için polemik bir şifre olarak okur. Bu akademik öneri Sanhedrin 106b’nin doğrudan sözünü değiştirmez. Hristiyan yorumun “Talmud bile İsa’nın 33 yaşında öldüğünü söyler” cümlesi, ancak önce Bilam = İsa özdeşliği kanıtlanırsa kurulabilir; Sanhedrin 106b bunu kendisi söylemez.

Üstelik Hristiyan metinleri de İsa’nın ölüm yaşını “33” diye açıkça vermez. Luka, kamusal faaliyete başladığında yaklaşık otuz yaşında olduğunu söyler; daha sonra benimsenen üç yıllık veya daha uzun hizmet kronolojisi başka metinlerin birleştirilmesinden çıkar. “Tam olarak Hristiyan metinlerinin gerektirdiği 33” ifadesi bu bakımdan da metnin söylediğinden daha kesin bir sonuçtur.²¹¹¹

Sonuçta Sanhedrin 43a gerçekten önemli bir Yeşu geleneğidir. Fakat asılma dilini zorunlu olarak Roma çarmıhına çevirmek, tüm pasajı birinci-ikinci yüzyıla tarihlemek ve Sanhedrin 106b’deki Bilam yaşını doğrudan İsa’nın yaşı diye aktarmak üç ayrı aşırı yorumdur. Rabbinik kaynak burada Hristiyan yorumun iddia ettiği kadar kusursuz bir dış doğrulama sağlamaz.

Bu metinlerin Nasıralı İsa’nın idam edildiğine ilişkin Yahudi hafızasını taşıdığı yönündeki tarihsel okuma esas alınsa dahi bundan Maşiah kimliği sonucu çıkmaz. Bir kişinin öldürülmüş olması, Yeremya 23 ve Yehezkel 37’deki David soyundan kral görevlerini yerine getirdiğini göstermez.²¹¹²

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 188, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 10. Heaster Sanhedrin 43a’yı “On the eve of the Passover Yeshu was hanged” şeklinde aktarır, ardından beş öğrenciyi ve Sanhedrin 106b’deki 33 yaş ifadesini Hristiyan İncili ayrıntılarıyla eşleştirir.
• Peter Schäfer, Jesus in the Talmud, Princeton University Press, 2007, Babil Talmudu’ndaki İsa anlatılarını geç antik Babil polemiği bağlamında inceler. David Instone-Brewer, “Jesus of Nazareth’s Trial in the Uncensored Talmud,” Tyndale Bulletin 62/2 (2011), s. 269–294, Sanhedrin 43a geleneğinde daha eski bir çekirdek bulunabileceğini savunur. Bu iki yaklaşım bile pasajın basitçe MS 70–200’e tarihlenemeyeceğini gösterir.
• Mişna Sanhedrin 6:4: Rabi Eliezer’e göre taşlananların tümü, Hahamların görüşüne göre özellikle küfür ve putperestlik suçluları ölümden sonra asılır. Aynı mişna, taşlanarak öldürülmüş kişinin cesedinin nasıl asıldığını anlatır. Bu bağlam, talui/asılma dilinin tek başına Roma çarmıhını kanıtlamadığını gösterir.
• Schäfer, Jesus in the Talmud, özellikle s. 64–75; Gunther Mark, “Jesus ‘Was Close to the Authorities’: The Historical Background of a Talmudic Pericope,” Journal of Theological Studies 60/2 (2009), s. 437–466. Literatürde pasajın tarihsel çekirdeği ve polemik işlevi konusunda farklı değerlendirmeler vardır.
• Bavli Sanhedrin 106b: konuşma Bilam’ın yaşı üzerinedir; metin “otuz üç veya otuz dört” der ve ardından “Bilam … otuz üç yaşındaydı” şeklinde bir kayıt aktarır. Sefaria, Sanhedrin 106b, ilgili sugya.
• Luka 3:23, İsa’nın faaliyete başlarken “yaklaşık otuz yaşında” olduğunu söyler. Hristiyan İncili’nde “İsa 33 yaşında öldü” şeklinde doğrudan bir yaş cümlesi yoktur.
• Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28.