Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorumcu Vayikra 16’daki iki keçiyi tek bir gelecekteki kişinin iki aşaması olarak okur. HaŞem için seçilip kesilen keçi Maşiah’ın ölümünü, canlı olarak Azazel’e gönderilen keçi ise aynı Maşiah’ın ölümden sonraki yaşamını temsil eder. Bu bağlantının temeli Vayikra 16:5’te iki keçinin birlikte le-hatat, yani günah korbanı için alınmasıdır. Bu Hristiyan yoruma göre tek Yom Kippur düzenine ait olan ölü ve canlı keçi, gerçek kapara korbanının önce ölüp sonra yaşayan tek bir kişide tamamlanacağını gösterir.

Bu yorum, iki ayrı hayvanı tek bir kişinin ardışık yaşam öyküsüne çevirdiğimiz anda ortaya çıkar. Tora ise kuradan itibaren onların görevlerini ayırır:

“Aharon iki keçinin üzerine kuralar koyacak; bir kura HaŞem için, bir kura Azazel için. Aharon, üzerine HaŞem için kura çıkan keçiyi yaklaştıracak ve onu hatat yapacak. Üzerine Azazel için kura çıkan keçi ise, onun üzerinde kapara sağlamak ve onu Azazel’e, çöle göndermek için HaŞem’in önünde canlı tutulacaktır.”

HaŞem için olan keçi ve-asahu hatat, “onu hatat yapacak” sözüyle günah korbanı olarak belirlenir. Azazel için olan keçi ise yaamad hay, “canlı duracak”, ardından leşalah oto, “onu göndermek için” sözleriyle tanımlanır. Aynı Yom Kippur düzeninin içindedirler; fakat aynı hayvan değildirler ve aynı işi yapmazlar.

Bölüm ilerledikçe ayrım daha da belirgin olur. HaŞem için seçilen keçi kesilir ve kanı Kodeş HaKodaşim’de kullanılır. Kohen Gadol (Başkohen) kutsal alan, Ohel Moed ve mizbeahla ilgili kapara avodasını tamamladıktan sonra Tora diğer keçiye döner ve ona ha-sair ha-hay, “canlı keçi” der. Aharon iki elini onun başına koyar, İsrael oğullarının suçlarını, isyanlarını ve günahlarını onun üzerinde itiraf eder, bunları sembolik olarak keçinin başına koyar ve keçi belirlenmiş bir adamın eliyle çöle gönderilir. Tora bu hareketin anlamını da söyler: “Keçi onların bütün suçlarını üzerinde ıssız bir ülkeye taşıyacak.”

İki fiil ritüelin yönünü açıklar. Nasa taşımaktır; şalah göndermektir. Suçlar keçinin üzerine konur, keçi onları taşır ve topluluğun bulunduğu yerden uzağa götürür. Tora ikinci keçi için “öldü ve yeniden yaşadı”, “geri döndü” veya “ilk keçinin yeniden dirilmiş hali oldu” demez. Diriliş yorumunun kurulabilmesi için önce iki ayrı hayvan tek özne sayılmalı, sonra birinin ölümü ile diğerinin canlılığı aynı kişinin kronolojik iki aşaması haline getirilmelidir.

Vayikra 16:5’in iki keçiyi birlikte le-hatat diye anması onların tek kapara düzenine ait olduğunu gösterir. Hazal da bu bağı güçlü biçimde korur. Mişna Yoma iki keçinin mümkün olduğunca görünüş, boy, değer ve alınma zamanı bakımından birbirine benzemesini ister. Fakat ritüel birlik kişisel özdeşlik değildir. Aynı avodanın birbirini tamamlayan iki unsuru olmak, iki ayrı hayvanı “aynı kişi önce öldü, sonra dirildi” haline getirmez. Tora kuradan hemen sonra her birine ayrı ad, ayrı işlem ve ayrı yön verir.²³⁴

Dirilişin en temel şartı basittir: ölen ile yeniden yaşayan aynı varlık olmalıdır. Vayikra 16’da HaŞem için olan keçi ölür ve yeniden canlanmaz. Azazel keçisi ise ölen keçi değildir. Kura çekildiği andan itibaren başka bir hayvandır ve Tora onu zaten ölmeden önce canlı olarak gösterir. Bir hayvanın ölmesi ile başka bir hayvanın hayatta kalması, birincinin dirilişi değildir. İki kişinin bulunduğu bir odada biri ölürken diğerinin yaşamaya devam etmesi nasıl ilk kişinin dirildiğini göstermiyorsa, iki keçinin farklı durumları da ancak önceden kurulmuş bir sembolik sistemle tek kişinin ölüm ve dirilişine çevrilebilir.

Rabbinik uygulama Hristiyan yorumun “ölü keçi - canlı keçi” karşıtlığını daha da zorlaştırır. Mişna Yoma’nın anlattığı İkinci Bet HaMikdaş uygulamasında Azazel keçisini götüren kişi onu çölde serbest bırakmaz; kayalıktan aşağı iter. Mişna, keçinin dağın yarısına ulaşmadan parçalandığını anlatır. Bavli Yoma da erets gezerah ifadesini kayalık ve keskin araziyle ilişkilendiren açıklamalar aktarır. Hazal’ın halahik uygulaması esas alınırsa törenin sonunda biri ölü, biri yaşayan iki keçi kalmaz. Birincisi korban olarak kesilmiş, ikincisi Azazel’de ölmüştür.²³⁵

Tora’nın açık cümlesi ile sonraki halahik uygulama aynı kanıt katmanı değildir. Vayikra ikinci keçinin çöle canlı olarak gönderildiğini söyler ve ölümünü ayrıca anlatmaz. Modern Mişna araştırması da ayetin kelime düzeyinde keçinin canlı kaldığını veya en azından ölümün ayetten zorunlu olarak çıkmadığını kaydeder. Sifra ise gönderilme işlemini kayalıkta ölümle tamamlanan bir avoda olarak okur. Hristiyan iddiası açısından iki okuma da aynı noktaya çıkar. Yalnız Tora’nın açık anlatımı esas alınırsa ikinci keçi daha önce ölmemiştir; dolayısıyla diriliş yoktur. Halahik uygulama esas alınırsa ikinci keçi de ölür ve yine diriliş yoktur.²³⁶

Hazal’ın yaamad hay, “canlı duracak” sözünü nasıl okuduğu da anlamlıdır. Bavli ve Tosefta’daki tartışmada soru, keçinin hangi aşamaya kadar canlı kalması gerektiğidir. Rabbi Yehuda belirli kan işlemleri tamamlanıncaya kadar, Rabbi Şimon ise keçinin üzerinde viduy yapılıncaya kadar canlı kalması gerektiğini söyler. “Canlı duracak” ifadesi rabbinik yorumda bile dirilişin işareti değildir. Keçi ölüp canlanmaz; kendi görevinin yerine getirilebilmesi için belirli bir aşamaya kadar zaten canlı tutulur.

Hristiyan yorumcu iki keçinin tek hatat düzenine ait olmasını birleştirici veri olarak kullanırken, Tora’nın daha sonra yaptığı ayrımları geri plana iter. Birinin kanı kutsal alana girer; diğerinin başında viduy yapılır. Biri HaŞem için seçilir; diğeri Azazel’e gönderilir. Birinin işi kan avodasıdır; diğeri İsrael’in suçlarını çöle taşır. Eğer bunlar yalnız aynı kişinin ölü ve canlı iki hali olsaydı, Tora’nın neden bu kadar farklı işlevi iki ayrı hayvana verdiği ayrıca açıklanmalıydı. Hristiyan tipolojisi bu iki ritüel hareketi tek kişinin biyografisine çevirir; Vayikra ise onları Yom Kippur’un aynı gün içindeki farklı görevleri olarak anlatır.

Vayikra’daki metsora arınması bu ayrımı daha kolay görmemizi sağlar. İki kuştan biri kesilir; canlı olan ikinci kuş kesilen kuşun kanına batırılır ve açık araziye salınır. Ölüm ve yaşam imgeleri aynı törende yan yana bulunur. Buna rağmen ikinci kuş kelime anlamıyla birinci kuşun dirilmiş bedeni değildir. Midraşik yorum iki kuşa çok sayıda sembolik anlam verebilir; fakat sembolik benzerlik iki ayrı hayvanı tarih içinde ölüp dirilen tek bir kişiye dönüştürmez.

Yom Kippur’daki ölüm ve yaşam imgeleri daha sonraki Hristiyan anlatısıyla benzeştirilebilir. Böyle bir benzetmenin kurulabilmesi, ritüelin baştan itibaren İsa’nın ölüm ve dirilişini haber verdiğini göstermez. Sembol ile peygamberlik özdeşliği aynı şey değildir. Bir gelenek başka bir kutsal metnin imgelerini kendi teolojik dili içinde yeniden okuyabilir; fakat bu sonraki okuma Tora’nın bağımsız kanıtı haline gelemez.

Yahudi yorum geleneğinde iki keçinin daha derin sembolik anlamları bulunur. Bazı kaynaklar Azazel keçisini Esav, kötülük güçleri veya yetser hara ile ilişkilendirir. Şelah geleneğinde keçinin İsrael’in yıl boyunca biriken suçlarını taşıması Yaakov-Esav sembolizmi içinde geliştirilir. Başka yorumlarda iki benzer keçi iyi ve kötü eğilimlerle ilişkilendirilir. Bunlar peşat değil, deraş veya mistik açıklama katmanlarıdır. Çeşitlilikleri de önemli bir şey gösterir: Vayikra 16 sembolik okumaya açıktır, fakat sembolik zenginlik tek bir Hristiyan anlamını Tora’nın zorunlu anlamına dönüştürmez.

Hristiyan yorumun yorumu ayrıca seçici bir an üzerinde durmak zorundadır. Azazel keçisi “dirilmiş ve yaşayan Maşiah” sayılacaksa, Vayikra 16:10’daki henüz gönderilmeden önceki canlılık öne çıkarılır. Hazal’ın uygulamasını sonuna kadar izlediğimizde keçi ölür. Yalnız Tora’nın açık cümlesinde kaldığımızda ise keçi canlı olarak uzaklaştırılır, fakat daha önce hiç ölmemiştir. Bir durumda ölümden sonra yaşam yoktur; diğerinde yaşamdan önce ölüm yoktur. Diriliş için gereken aynı öznenin ölüm ve yeniden yaşam dizisi iki okumada da bulunmaz.

Azazel keçisinin Tora’daki sembolik hareketi çok daha yakındır. Kohen Gadol İsrael’in suçlarını onun üzerinde itiraf eder, onları sembolik olarak başına koyar ve keçi bu suçları yerleşim alanından uzağa taşır. Tora’nın kendi fiilleri bunu söyler: suçlar taşınır ve keçi gönderilir. HaŞem için olan keçinin kan avodası ile Azazel keçisinin suçları uzaklaştırması aynı Yom Kippur kaparasının birbirini tamamlayan iki hareketidir. Birlikleri iki hayvanı tek kişiye dönüştürmez; kaparanın iki ayrı ritüel eylemle ifade edildiğini gösterir.

Hristiyan okuyucu bu iki hareketi daha sonra İsa’nın ölüm ve dirilişiyle ilişkilendirebilir. Bu, Hristiyan teolojisinin kendi içinde kurulmuş bir tipolojidir. Fakat Vayikra 16’yı İsa’nın dirilişine bağımsız kanıt yapmak için gereken temel unsur metinde yoktur: ölen keçi yeniden yaşamaz. Canlı keçi başka bir keçidir ve görevi İsrael’in suçlarını çöle taşımaktır. Hazal’ın uygulamasında o da yolun sonunda ölür ve geri dönmez.

Hristiyan yorumcu bu nedenle Hristiyan ölüm-diriliş şemasını Tora’dan çıkarmamakta, Tora’daki iki ayrı ritüel hareketi bu şemaya uydurmaktadır. Vayikra 16’nın kendi dili ölümden dirilen tek bir kişi anlatmaz; bir Yom Kippur avodası içinde farklı görevler verilen iki keçiyi anlatır.²³⁷

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 31, güncel revizyon.
• Mişna, Yoma.
• Mişna, Yoma.
• Sifra, Vayikra üzerine halahik midraş.
• Kabalat.com: “Azazel Keçisi Ritüeli”; “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “İsa, Nihai Kurban Mıdır?”; “Günah ve Aklanma”

“Günah korbanı mutlaka dişi hayvan olmalıydı; İsa erkekti; öyleyse korban olamaz” biçimindeki genel itiraz Tora tarafından desteklenmez. Vayikra 4’te kohen maşiahın hatatı boğadır; bütün topluluğun hatatı boğadır; bir nasinin, yani önderin hatatı erkek keçidir. Sıradan kişinin belirli hatatı ise dişi keçi veya dişi koyundur. Vayikra 5’te aşam korbanlarının bazıları koçtur. Vayikra’daki korban cinsiyetleri bu genel itirazı açıkça çürütür.²⁴¹¹

Asıl soru “bütün hatatlar dişi midir?” değildir. Asıl soru, bazı günah korbanlarının erkek hayvan olması erkek bir insanın korban olabileceğini gösterir mi? Tora bir korban için “erkek” dediğinde “erkek olan herhangi bir canlı” dememektedir. “Erkek keçi”, “boğa” veya “koç” gibi belirli bir hayvan sınıfının içindeki cinsiyeti belirler.²⁴¹²

Vayikra 4:23’te önder için “erkek keçi, kusursuz” gerekir. Burada iki şart aynı anda vardır: canlı keçi sınıfına ait olacaktır ve erkek olacaktır. İkinci şart birincinin yerini alamaz. Erkek bir boğa, yalnız erkek olduğu için erkek keçi isteyen kurala uymaz. Aynı nedenle erkek bir insan da yalnız erkek olduğu için koç isteyen aşam kuralının nesnesi haline gelmez.²⁴¹³

Hristiyan yorumcu Vayikra 7:7’deki “Hatat nasılsa aşam da öyledir; ikisi için bir Tora vardır” sözünü de kullanır. Hatat ile aşam arasında birçok ortak avoda kuralı bulunduğu doğrudur. Fakat “bir Tora” bütün fiziksel özelliklerin özdeş olduğu anlamına gelmez. Zaten Vayikra’nın kendisinde hatatın farklı türleri arasında erkek ve dişi hayvanlar, aşamda ise başka tür ve değer şartları bulunur. Ortak hukuk, ayrı korban kimliklerini silmez.²⁴¹⁴

Yeşaya 53:10’daki aşam kelimesinin korban terminolojisiyle ilişkili bir sözcük olması da gerçek bir veridir. Fakat “aşam sözcüğü geçti” cümlesinden “hizmetkar Vayikra 5’teki koçun insan biçimindeki halahik karşılığıdır” sonucu çıkmaz. Peygamberlik ve şiir dilinde korban terimleri mecazi ve teolojik anlamlarla da kullanılabilir. Bir kişinin yaşamının veya acısının aşam diliyle anlatılması, onun fiziksel türünü koç haline getirmez.²⁴¹⁵

Erkeklik ayrıca kimlik belirlemek için çok geniş bir özelliktir. Kohen maşiahın hatatı boğa, topluluğun hatatı boğa, önderin hatatı erkek keçi, aşam koç, birçok ola erkek hayvan ve Yom Kippur keçileri erkektir. “İsa erkekti” bilgisi bu korbanlardan hangisini seçmektedir? Hiçbirini. Ortak bir özellik ne kadar çok kategoriye aitse belirli bir kimliği kanıtlama gücü o kadar düşer.²⁴¹⁶

Hristiyan yorumcu Bereşit 3:15’teki “kadının tohumu” ifadesini de cinsiyet sembolizmine bağlar. Fakat Bereşit 3:15 “kadının tohumu aşam olacaktır”, “korban olacaktır” veya “erkek korbanlar onu gösterecektir” demez. Ayette mizbeah, kohen, kan veya kapara dili yoktur. Bir yandan erkek korbanlar İsa’nın erkekliğine, diğer yandan dişi unsurlar “kadının tohumu”na bağlanırsa herhangi bir korban özelliği sonradan aynı kişiye uyarlanabilir hale gelir.²⁴¹⁷

Bütün günah korbanlarının dişi olduğu iddiası yanlıştır. Fakat Vayikra’daki erkek korbanların hiçbiri insan değildir. Erkeklik korban türü değil, türün bir özelliğidir. Önce Tora’nın insanı hatat veya aşam korbanı olarak kabul ettiğini gösteren bir metin gerekir. Hristiyan yorumun erkeklik düzeltmesi bu eksik metni sağlamaz.²⁴¹⁸

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 229, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 52. Heaster ‘bütün günah korbanları dişi olmalıdır’ itirazını doğru biçimde reddeder; Vayikra’daki erkek hatat/aşam örneklerini gösterir.
• Vayikra 4:3–21, 22–35; 5:6, 15–19. Kohen maşiah ve topluluk için boğa, nasi için erkek keçi, sıradan kişi için dişi keçi/koyun; belirli aşamlar için koç düzenlenir.
• Vayikra 4:23: שְׂעִיר עִזִּים זָכָר תָּמִים, ‘kusursuz erkek keçi.’ Cinsiyet, hayvan türünün içinde ayrıca belirlenen şarttır; erkeklik tür şartının yerine geçmez.
• Vayikra 7:7; Sifra, Tsav, ilgili pasaj. ‘Hatat nasılsa aşam da öyledir; ikisi için bir Tora vardır’ ortak avoda hükümlerini gösterir; korbanların bütün tür/cinsiyet şartlarını özdeşleştirmez.
• Yeşaya 53:10: אִם־תָּשִׂים אָשָׁם נַפְשׁוֹ. Aşam kelimesinin korban terminolojisinde teknik kullanımı vardır; kelimenin burada bulunması hizmetkarı Vayikra 5’teki koçun harfi harfine insan karşılığı yapmaz.
• Vayikra 1:3, 10; 4:3, 14, 23; 16:5–10. Erkeklik birçok farklı korban türünün ortak özelliğidir; bu nedenle ‘İsa erkektir’ bilgisi belirli bir korban kimliğini seçmez.
• Bereşit 3:15. Ayet kadının tohumu, yılan ve düşmanlık dilini kullanır; aşam, mizbeah, kohen, kan veya kapara terminolojisi yoktur. Korban cinsiyetlerini bu ayete bağlamak ayrıca tipolojik yorumdur.
• Vayikra 4:3, 4:14, 4:23, 4:28 ve 4:32; 5:15. Hatatın türüne göre boğa, erkek keçi, dişi keçi veya dişi koyun getirilir.