Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan ikame teolojisinin bu iddiası, İsrael’in sadakatsizliği ile HaŞem’in sadakatini aynı düzleme getirir: İsrael antlaşmayı bozduğuna göre Tanrı da antlaşmayı sona erdirmiş ve başka bir halk seçmiştir. Vayikra 26 tam bu ihtimali, üstelik İsrael’in sadık olduğu bir zamanda değil, günah, yenilgi, ülkenin ıssızlaşması ve sürgün anlatısının sonunda ele alır. Tora günahı küçültmez; fakat bütün cezalar gerçekleştikten ve İsrael düşmanlarının ülkesinde bulunduğu sırada HaŞem şöyle der: “Buna rağmen, düşmanlarının ülkesindeyken onları reddetmeyeceğim ve onlardan tiksinmeyeceğim; onları tamamen yok etmeyeceğim ve onlarla antlaşmamı bozmayacağım. Çünkü Ben HaŞem, onların Tanrısıyım.”²²

Ayetin yapısı iki ayrı şeyi birbirinden kesin biçimde ayırır. İsrael antlaşmayı bozabilir ve bunun ağır sonuçlarını yaşayabilir; HaŞem ise “onlarla antlaşmamı bozmayacağım” der. İkame teolojisinin “İsrael bozdu, Tanrı da bozdu” zinciri Tora’nın cümlesi değildir. Hemen sonraki ayet de ilişkiyi sona ermiş saymaz: “Onlar için ilklerle yaptığım antlaşmayı hatırlayacağım; onları ulusların gözleri önünde Mısır ülkesinden çıkarmıştım ki onların Tanrısı olayım. Ben HaŞem’im.” Sürgün, İsrael’in antlaşmanın dışına atılması değil, antlaşma yükümlülüğünü çiğnemesinin sonucudur.²³

Akedat Yitshak bu sözleri aynı yönde okur. Ataların liyakati İsrael’i sürgünden hemen çıkarmaya yetmese bile HaŞem’in onları yok etmeyeceğini, antlaşmasını bozmayacağını ve sonunda onların O’na döneceğini açıklar; bu dönüşü Devarim’deki teşuva (HaŞem’e dönüş) ve sürgünlerin toplanması vaatleriyle ilişkilendirir. Bir baba oğlunu ağır biçimde cezalandırabilir; cezanın anlamı ilişkinin yok olması değil, ilişkinin gerçekten var olmasıdır. Vayikra 26’daki sürgün de böyledir. Antlaşmanın ihlali cezalandırılır, fakat antlaşmanın kökü kesilmez.

Yeremya 31 aynı düşünceyi başka bir çağda sürdürür. Peygamber ataların antlaşmayı bozduğunu açıkça söyledikten sonra HaŞem’in “İsrael Evi ve Yehuda Evi ile yeni bir antlaşma yapacağım” sözünü aktarır. Antlaşmayı bozan halkın adı silinmez; yeni antlaşma yine İsrael ve Yehuda ile kurulur ve içeriğine yine HaŞem’in Tora’sı yerleştirilir. Birkaç ayet sonra İsrael’in ulus olarak sürekliliği güneşin, ayın ve yıldızların düzenine bağlanır; göklerin ölçülmesi ve yerin temellerinin araştırılması kadar erişilmez bir şart İsrael soyunun bütünüyle reddedilmesiyle yan yana getirilir.²⁴²⁵

Sifra’nın Vayikra 26 yorumu da sürgünde devam eden bağı Tora üzerinden görür. Midraş (rabbinik yorum geleneği), İsrael’den geriye ne kaldığını sorar ve Sefer Tora’nın onların arasında kaldığını söyler; bu, İsrael’in uluslar içinde eriyip kaybolmamasının işaretidir. Başka rabbinik açıklamalar Vayikra 26:44’ün ifadelerini Babil, Yunan, Haman ve sonraki egemenlik dönemleriyle ilişkilendirir. Ayrıntılar farklılaşsa da ortak düşünce değişmez: sürgün boyunca İsrael varlığını korur ve HaŞem’in antlaşması sona ermiş sayılmaz.

İsrael’in antlaşmayı bozmuş olması ile Tanrı’nın antlaşmayı bozmuş olması bu nedenle aynı iddia değildir. Yeremya birincisini söyler; Vayikra ikincisini açıkça reddeder. Eğer HaŞem İsrael günah işlediği anda yeminli bağını sona erdirip başka bir halk seçseydi, “ebedi antlaşma” sözü ancak taraf kusursuz kaldığı sürece geçerli bir sözleşmeye dönüşürdü. Tora’nın tarihi böyle işlemez. İsrael günah işler, ceza görür, sürgüne gider, teşuva eder ve geri toplanır; bütün bu hareket antlaşmanın içinde gerçekleşir.

Hristiyan ikame teolojisi İsrael’in sadakatsizliğini Tanrı’nın sadakatsizliğine gerekçe yaptığında Tora’nın açık sözünün karşısına geçer. HaŞem tam sürgündeki İsrael hakkında “onlarla antlaşmamı bozmayacağım” demiştir. Bu ayet durduğu sürece Tanrı’nın İsrael’i reddedip onun antlaşma kimliğini başka bir topluluğa devrettiği öğretisi Tora’dan çıkarılamaz.²⁶

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 4, güncel revizyon.
• Tanah, Vayikra 26:44.
• Tanah, Vayikra 26:45.
• Tanah, Yeremya 31:31.
• Tanah, Yeremya 31:35-36.
• Kabalat.com: “Tanrı, Yahudi ulusu yerine Kilise’yi mi seçmiştir? (1)”; “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Yasa artık geçersiz mi?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Hristiyan yorumcu, Sinay beritini evlilik bağına benzetir ve İsrael’in sadakatsizliği sonucunda HaŞem’in bu ilişkiyi sonunda sona erdirdiğini ileri sürer. Zeharya 11:10’u eski beritin resmen bozulması, Hoşea’daki Lo-Ammi adını İsrael’in artık Tanrı’nın halkı olmaması, İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkılışını da bunun tarihsel işareti olarak kullanır. Daniel 9:26’dan ayrıca Maşiah öldürüldükten sonra Yahudilerin artık onun halkı olmayacağı anlamını çıkarır. Hristiyan yorumcu sonsuz bir reddediliş savunmaz; İsrael’in daha sonra İsa konusunda teşuva edip yeniden kabul edileceğini söyler.¹³⁹²

Tora tam bu sorunun merkezine son derece açık bir cümle yerleştirir. Vayikra 26, berite sadakatsizliğin en ağır sonuçlarını anlatır: yenilgi, şehirlerin harap olması, kutsal yerin yıkımı, ülkenin ıssızlaşması ve halkın düşman ülkelerine dağılması. Yani Hristiyan yorumun günah, ceza, ülke kaybı ve sürgün diye gösterebileceği şartların hepsi zaten bölümün içindedir. Sonra HaŞem, İsrael tam düşmanlarının ülkesindeyken şöyle der: “Bütün bunlara rağmen onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları bütünüyle yok edip onlarla olan beritimi bozmayacağım. Çünkü Ben HaŞem onların Tanrısıyım.”¹³⁹³

Ayet, “sadık kaldıkları sürece beritimi bozmayacağım” demez. Sadakatsizlik ve sürgün gerçekleştikten sonra konuşur. Bu nedenle İsrael berite karşı geldi; öyleyse HaŞem de İsrael ile beritini sona erdirdi ve artık onları halkı saymıyor çıkarımı Vayikra 26’nın kendi sonuna Tanah’a açıkça aykırıdır. Ceza vardır; sürgün vardır; yakınlığın kaybı vardır. Fakat Tora özellikle “beritimi bozmayacağım” der.¹³⁹⁴

Bavli Megilla 11a ayeti tam bu yönde okur. “Onları reddetmeyeceğim... beritimi bozmayacağım” sözlerini Babil, Pers, Yunan ve Roma baskıları boyunca İsrael’in terk edilmemesiyle ilişkilendirir; Vespasian dönemini bile bu güvence içinde düşünür. Bu rabbinik okumayı peşatın kendisiyle karıştırmamak gerekir. Fakat İsa’dan sonraki Yahudi geleneğinin Vayikra 26’yı berit bitti diye değil, sürgünde bile beritin sürdüğü şeklinde anladığını açıkça gösterir.¹³⁹⁵

Evlilik imgesinin kendisi de Hristiyan yorumun sonucunu zorunlu kılmaz. Yeremya 3, kuzey İsrael’in sadakatsizliğini boşanma diliyle anlatır; fakat aynı bölüm birkaç ayet sonra “Dön, ey dönek İsrael” diye çağırır ve İsrael ile Yehuda’nın yeniden bir araya gelmesini bekler. Yehezkel 16 daha da sert evlilik imgeleri kullanır; sonunda ise HaŞem “Gençlik günlerindeki seninle olan beritimi hatırlayacağım ve seninle sonsuz bir berit kuracağım” der. Peygamberlikte ayrılık imgesi ilişkinin korkunç derecede bozulmasını anlatabilir; aynı halkın daha sonra çağrılması, temizlenmesi ve yenilenmesi onun kimliğinin silinmediğini gösterir.^13961397

Zeharya 11:10’da daha somut bir metin sorunu vardır. İbranice ifade et beriti aşer karatti et kol ha-amimdir: “bütün halklarla kurduğum berit.” Ayet “İsrael ile Sinay’da kurduğum berit” demez; özne alanı kol ha-amim, bütün halklardır. Raşi de bunu Sinay beriti olarak değil, diğer halkların İsrael’e zarar vermesini sınırlayan Tanrısal düzenle ilişkilendirir; Targum Yonatan da ayetin bütün halklar unsurunu korur. Hristiyan yorumun açıklamasında ayetin sözünü ettiği beritin tarafları değiştirilmiştir. Bütün halklarla olan berit, hiçbir metinsel gerekçe gösterilmeden Sinay’da İsrael ile yapılan berit haline getirilir.¹³⁹⁸

Daniel 9:26’da sorun daha da açıktır. İlgili İbranice söz ve-ha'ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid habadır. Cümlenin öznesi am nagid haba — “gelecek önderin halkı”dır; bu halk kenti ve kutsal yeri yıkar. Ayette “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” diye bir cümle yoktur. Raşi’nin açıklamasında da kenti ve kutsal yeri yıkan taraf gelecek önderin ordusu/halkıdır. Hristiyan yorumun İsrael’in Tanrısal statüsünün değiştiğine temel yaptığı ifade Masoretik cümlenin içinde bulunmamaktadır. Burada yorum farkından önce dilbilgisi sorunu vardır.¹³⁹⁹

Hoşea’daki Lo-Ammi ise gerçek ve ağır bir berit krizidir: “Siz Benim halkım değilsiniz.” Fakat kitabın devamı aynı İsrael için “Size ‘Halkım değilsiniz’ denilen yerde ‘Yaşayan Tanrı’nın çocukları’ denecek” der; Yehuda ile İsrael’in yeniden birleşmesini anlatır ve daha sonra HaŞem Lo-Ammi’ye ‘Sen halkımsın’ diyeceğim diye konuşur. Bir kitabın ortasındaki kriz adını kitabın kendi yeniden kurulma sözlerinden ayırıp son kimlik bildirimi haline getirmek, Hoşea’nın edebi hareketini yarıda keser.¹⁴⁰⁰

Pesahim’deki rabbinik anlatı da Hoşea’yı aynı yönde okur. Hoşea’nın İsrael yerine başka bir ulus düşünmesi kınanır; İsrael Avraam, Yitshak ve Yaakov’un çocukları olarak anılır ve Lo-Ammi sözünün hemen ardından gelen yeniden kabul ayetleri birlikte okunur. İsrael’in günahları antlaşmanın sona erdiği anlamına gelmez. Ama günahın başka bir halkla değiştirilme anlamına gelmediğini vurgulayan güçlü bir rabbinik hafıza vardır.¹⁴⁰¹

Yeremya 31, başka bir halkla değiştirme düşüncesini daha da zor hale getirir. Bu Hristiyan yorumun de başvurduğu yeni berit açıkça İsrael evi ve Yehuda evi ile kurulacaktır. HaŞem “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım; Ben onların Tanrısı olacağım, onlar da Benim halkım olacak” der. Yeni olan halk değildir. Aynı İsrael ve Yehuda ile kurulan beritin içselleşme biçimidir. Sifra’nın sonraki okuması da önceki beritin bozulmasıyla gelecekte İsrael evi ve Yehuda eviyle kurulacak yeni beriti aynı çerçevede tutar. Metin “eski halkı bırakıp başka bir toplulukla berit kuracağım” demez.¹⁴⁰²

Aynı bölüm birkaç ayet sonra güneşi, ayı ve yıldızları tanık yapar. Bu yaratılış düzenleri HaŞem’in önünden kalkarsa ancak o zaman İsrael soyu O’nun önünde ulus olmaktan çıkacaktır; gökler ölçülebilir ve yerin temelleri bütünüyle araştırılabilirse ancak o zaman İsrael’in bütün soyunun reddedilmesi düşünülebilir. Yeni berit ile İsrael’in ulusal devamlılığı aynı bölümde yan yana durur. Esther Rabba bu yaratılış dili üzerinden İsrael’i HaŞem önünde ulus olmaktan çıkarmanın gök ve yer düzenini ortadan kaldırmak kadar düşünülemez oluşunu vurgular. Rambam da zulüm altındaki Yahudilere yazdığı İgeret Teyman’da Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i yan yana getirerek İsrael’in bütünüyle reddedilmesi düşüncesine karşı kullanır. Birini kabul edip ötekini yok saymak bölümün bütünlüğünü bozar.^14031404

Yehezkel 36–37 de aynı yapıyı başka imgelerle kurar. Günah işlemiş ve ulusların arasına dağılmış İsrael toplanır, ülkesine getirilir, temizlenir ve yeni bir yürek alır. Sonra dağılmış bene İsrael tek halk olur; “Onlar Benim halkım olacak, Ben de onların Tanrısı olacağım” denir ve David kulunun onların üzerinde kral olması anlatılır. Eski İsrael ortadan kalkıp başka bir topluluk onun adını almaz. Günah işleyen İsrael temizlenir; sürgündeki İsrael toplanır; bölünmüş İsrael birleştirilir.¹⁴⁰⁵

Zohar’ın Vayikra 26:44 üzerindeki açıklaması da sürgünde Şehina’nın İsrael ile birlikte bulunmasını ve HaŞem’in onları reddetmemesini öne çıkarır. Bu, geç rabbinik-mistik katmandır; ayetin peşatıyla özdeş değildir. Yine de İsa’dan sonra Yahudi gelenek İsrael’i artık Tanrı’nın halkı saymadı iddiasının karşısında önemli bir tanıktır.

Seçilmişlik bu nedenle ahlaki dokunulmazlık değildir. Amos, Yeşaya, Yeremya, Yehezkel ve Hoşea İsrael’i son derece sert biçimde yargılar. Berit sorumluluk doğurduğu için ceza da ağırdır. Fakat aynı peygamberler yargıladıkları İsraeli daha sonra toplar, temizler ve yeniden ülkeye getirir. Tanah’ın örgüsü berit → günah → ceza ve sürgün → teşuva → arınma → toplanma → yenilenme biçimindedir; özne baştan sona aynı İsrael’dir.¹⁴⁰⁶

Hristiyan yorumun eklediği belirleyici şart ise bu metinlerde yoktur. Ona göre İsrael, İsa’yı öldürdüğünü kabul edip İsa’ya döndüğünde yeniden Tanrı’nın halkı olacaktır. Vayikra 26 İsrael’i HaŞem’e ve berite bağlar; Hoşea yeniden kurulması HaŞem’in “Sen halkımsın” sözüyle anlatır; Yeremya yeni beriti İsrael ve Yehuda ile kurar; Yehezkel sürgündeki İsraeli toplayıp temizler. Bu kaynakların hiçbiri yeniden kurulması İsa’yı kabul etme şartına bağlamaz.¹⁴⁰⁷

İkinci Bet HaMikdaş’ın kaybı ağır bir Tanrısal ceza olarak okunabilir; bu, İsrael kimliğinin sona erdiğini göstermez. Zeharya 11:10’daki bütün halklar Sinay beriti değildir. Daniel 9:26, Yahudiler artık onun halkı olmayacak demez. Hoşea’nın Lo-Ammisi yeniden Halkımsın olur. Yeremya yeni beriti başka bir halkla değil İsrael ve Yehuda ile kurar. Ve Vayikra 26, sürgünün en karanlık yerinde son sözü kendisi söyler: “Onları reddetmeyeceğim... onlarla olan beritimi bozmayacağım.”

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 118, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–55; Sinay beritinin evlilik bağı olarak bozulduğu, Lo-Ammi, Zeharya 11:10, Daniel 9:26 ve İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkılışı üzerinden İsrael’in statüsünü açıkladığı bölüm. Heaster gelecekte yeniden kurulması da kabul eder.
• Vayikra 26:27–45; özellikle 26:44.
• Vayikra 26:44–45; İsrael düşman ülkesindeyken bile HaŞem’in beritini bozmayacağını söylemesi.
• Bavli Megilla 11a; Vayikra 26:44’ün Babil, Pers, Yunan ve Roma dönemleriyle ilişkilendirilmesi.
• Yeremya 3:8–18; boşanma imgesi, “Dön, ey dönek İsrael” çağrısı ve İsrael-Yehuda yeniden kurulması.
• Yehezkel 16:59–63; özellikle 16:60.
• Zeharya 11:10; İbranice et beriti aşer karatti et kol ha-amim. Raşi, ayeti İsrael ile Sinay beriti olarak değil halkların İsrael’e zarar vermesini sınırlayan düzenle ilişkilendirir; Targum da “bütün halklar” unsurunu korur.
• Daniel 9:26; İbranice ve-ha'ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid haba. Kent ve kutsal yeri yıkan özne “gelecek önderin halkı”dır; “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” cümlesi Masoretik metinde yoktur. Raşi de yıkımı gelecek önderin ordusu/halkı üzerinden açıklar.
• Hoşea 1:9; 2:1–2; 2:25. Bölüm numaraları bazı Tanah baskılarında İngilizce numaralamadan bir ayet farklı olabilir.
• Bavli Pesahim 87a–b; Hoşea, İsrael’in ataları ve Lo-Ammi sonrasındaki yeniden kabul ayetleri üzerine sugya.
• Yeremya 31:31–34; yeni beritin İsrael evi ve Yehuda eviyle kurulması, Tora’nın yüreğe yazılması ve “onlar Benim halkım olacak” sözü. Karşılaştırma için Sifra’nın yeni beriti aynı İsrael-Yehuda çerçevesinde okuyan geleneği.
• Yeremya 31:35–37; İsrael’in HaŞem önünde ulus olarak devamlılığının güneş, ay, yıldızlar ve yaratılış düzeniyle ilişkilendirilmesi; Esther Rabba’daki kullanım; Rambam, İgeret Teyman, Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i İsrael’in bütünüyle reddedilmesine karşı birlikte kullanır.
• Esther Rabba, Yeremya 31:35–37’nin İsrael’in ulusal devamlılığıyla ilgili kullanımı; Rambam, İgeret Teyman, Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i İsrael’in bütünüyle reddedilmesine karşı kullanır.
• Yehezkel 36:22–28; 37:21–28; sürgündeki İsrael’in toplanması, temizlenmesi, tek halk olması ve David kulunun yönetimi.
• Karşılaştırma için Devarim 30:1–10; Yeremya 30–33; Yehezkel 36–37; Hoşea 1–3. Ceza ve sürgünün ardından aynı İsrael’in teşuvası ve yeniden kurulması. Zohar’ın Vayikra 26:44 açıklaması, sürgünde Şehina’nın İsrael ile bulunması temasını ekler.
• Vayikra 26:44–45; Hoşea 2:25; Yeremya 31:31–37; Yehezkel 36:24–28, 37:21–28. Bu metinlerde yeniden kurulmasın şartı İsa’nın kabulü olarak verilmez.

Hristiyan yorumcu bu savı oldukça açık kurar. Sinay beritini Tanrı ile İsrael arasındaki evlilik bağına benzetir; İsrael’in itaatsizliğini beriti bozmak ve zina etmek olarak okur; Hoşea’daki Lo-Ammi adını bu kopuşa bağlar. Ardından İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkımını Tanrı’nın İsrael’den ayrılışının “nihai kanıtı”, İsa’nın öldürülmesini de beritin “nihai ihlali” sayar. Daniel 9:26’yı bu zincirin kehanet dayanağı olarak kullanır.¹⁷³⁷

Bu savın içinde birkaç ayrı önerme vardır. İsrael günah işleyebilir. Günah ağır ilahi yargıya yol açabilir. Sürgün ve Mikdaş’ın yıkılması Tanah’ta gerçekten yargı diliyle anlatılabilir. Bunların hiçbiri tartışmalı değildir. Fakat “MS 70’teki özel günah İsa’yı reddetmekti ve yıkım bunun cezasıydı” cümlesi bunlardan ayrı bir iddiadır. Bunun için ayrıca kaynak gerekir.

Vayikra 26 tam burada sınırı çizer. Bölüm en ağır berit cezalarını, sürgünü ve ülkenin ıssız kalmasını anlattıktan sonra HaŞem şöyle der:

“Düşmanlarının ülkesindeyken bile onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları yok edip beritimi bozmayacağım.”¹⁷³⁸

Yargı gerçektir; fakat yargı beritin İsrael ile bütünüyle sona erdiği anlamına gelmez. Hristiyan yorumun “boşanma” modeli bu ayetin kurduğu farkı siler. Aynı Tora hem ceza verir hem de sürgündeki İsrael ile beriti bozmadığını söyler.

Hoşea da Lo-Ammi’yi son söz yapmaz. “Halkım değilsiniz” yargısının hemen ardından İsrael oğullarının sayılamayacak kadar çoğalacağı ve kendilerine “Yaşayan Tanrı’nın oğulları” deneceği söylenir. Kitabın ilerleyen bölümünde HaŞem yeniden, “Sen halkımsın” der.¹⁷³⁹

Demek ki Hoşea’nın evlilik ve boşanma imgeleri ağırdır, fakat kitabın kendi içinde dönüş ve yeniden berit vardır. Bu, “İsa öldürüldüğünde İsrael artık Tanrı’nın halkı olmaktan çıktı” biçiminde bir tarih formülü değildir.

Hristiyan yorumun Daniel 9:26 kullanımı daha ciddi bir metin sorununa yol açar. Kitapta ayeti, Maşiah’ın kesilmesinden sonra “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” anlamına gelen İngilizce bir cümleyle aktarır. Fakat Masoretik İbranice bunu söylemez.¹⁷⁴⁰

Ayet şöyledir: ve-aharei ha-şavuim şişim u-şnayim yikkaret maşiah ve-ein lo, ve-ha-ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid ha-ba. Altmış iki haftadan sonra bir maşiahın kesileceği söylenir; ardından ve-ein lo gelir ve cümle şehri ve kutsal yeri gelecek yöneticinin halkının yıkacağını bildirir.¹⁷⁴¹

İbranice cümlede “Yahudiler” kelimesi yoktur. “Artık onun halkı olmayacaklar” diye bir ifade de yoktur. Am, yani “halk”, nagid ha-ba, “gelecek yönetici” ile bağlıdır: şehri ve kutsal yeri yıkan, gelecek yöneticinin halkıdır. Hristiyan yorumun aktardığı cümle, yorum farkından daha fazlasını yapar; ayetin içine İsrael’in Maşiah’tan kopuşunu anlatan bir ifade yerleştirir.

Raşi’nin klasik okuması da bunu açıkça gösterir. “Gelecek yöneticinin halkı”nı Titus ve ordusu olarak açıklar. Raşi’nin Daniel kronolojisi farklı bir tarihsel hesap kullanır. İbranice metnin hükmü açıktır: İbranice metnin öznesi “Yahudiler artık onun halkı değildir” değildir.¹⁷⁴²

Tarihsel katmanda MS 70’in mekanizması da bellidir. Roma-Yahudi savaşı, kuşatma ve Roma ordusunun Yeruşalayim’i ele geçirmesi sonucunda Bet HaMikdaş yakılmıştır. Josephus bu kuşatmayı ve yangını ayrıntılı biçimde anlatır.¹⁷⁴³

Tarihsel neden ile Tanrısal yargı ayrı sorulardır. “Bet HaMikdaş nasıl yıkıldı?” sorusuna tarihçi Roma savaşını anlatabilir. “Tanrı neden buna izin verdi?” sorusu teolojiktir. İkinci sorunun cevabı birinci sorudan kendiliğinden çıkmaz.

Hazal teolojik soruyu sorduğunda Hristiyan yorumun cevabını vermez. Yoma 9b, İkinci Bet HaMikdaş döneminde Tora, mitsvot ve gemilut hasadim bulunduğu halde yıkımın sinat hinam nedeniyle geldiğini söyler.¹⁷⁴⁴

Gittin 55b-56a başka bir agadik mercek kullanır. Kamtza ve Bar Kamtza olayını, toplumsal aşağılamayı, yöneticilere yapılan ihbarı ve Rabbi Zeharya ben Avkulas’ın karar veremeyişini yıkıma götüren zincirin içine yerleştirir. Rabbi Yohanan çok sert bir cümle kurar: onun aşırı çekingenliği “evimizi yıktı, Heykhalimizi yaktı ve bizi ülkemizden sürgün etti.”¹⁷⁴⁵

Bunlar tarih kitabı değildir; Hazal’ın ahlaki-teolojik okumasıdır. Yahudi kaynaklarının açıklaması açıktır: Yahudi geleneği yıkımı günahla ilişkilendirir, fakat kendi temel açıklamalarında “İsa reddedildiği için” demez. Hristiyan teoloji buraya farklı bir neden ekler.

Birinci Bet HaMikdaş’ın daha önce yıkılmış olması da yöntemi sınar. Orada İsa’nın reddi yoktur; yine de Mikdaş yıkılmış, halk sürgüne gitmiştir. Tanah bu felaketi kendi dönemi içindeki putperestlik, adaletsizlik, kan dökme ve berit ihlalleriyle açıklar. Bir kutsal yapının yıkılması tek başına “eski din iptal edildi, yeni din doğrulandı” işareti değildir.¹⁷⁴⁶

Şelomo’nun duası daha Birinci Bet HaMikdaş açılırken sürgün ihtimalini hesaba katar. Halk günah eder, düşmana yenilir ve uzak ülkeye sürülürse; orada bütün yüreğiyle HaŞem’e döner ve Yeruşalayim yönünde dua ederse, Tanrı’nın onları işitmesi ve bağışlaması istenir.¹⁷⁴⁷

Yirmiyahu 31 ise İsrael’in ulus olarak devamını kozmik düzene bağlar: güneş, ay ve yıldızların düzeni ortadan kalkmadıkça İsrael zeraı HaŞem önünde ulus olmaktan çıkmayacaktır. Aynı bölümün yeni beriti de “İsrael evi ve Yehuda evi” ile kurulur.¹⁷⁴⁸

MS 70 çok büyük bir Yahudi felaketidir; Tanah ve Hazal içinde günah-yargı çerçevesinde düşünülmesi de doğaldır. Fakat “İsa’yı reddetmenin cezası” sonucu ne Vayikra’dan, ne Hoşea’dan, ne Daniel’in İbranicesinden, ne de Hazal’ın yıkım açıklamalarından çıkar. Hristiyan yorumun teolojisi yıkıma bu anlamı verir; yıkım Hristiyan yorumun teolojisini bağımsız olarak kanıtlamaz.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 145, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 55: ‘The destruction of the second temple was the ultimate proof’ ifadesi; İsa’nın öldürülmesini beritin ‘ultimate breach’ı sayması ve Daniel 9:26’yı buna bağlaması.
• Vayikra 26:44-45. Sürgün ve ağır ceza bağlamında bile HaŞem, İsrael’i tümden reddetmeyeceğini, yok etmek için tiksinmeyeceğini ve beritini bozmayacağını söyler.
• Hoşea 1:9; 2:1, 2:25. Lo-Ammi yargısı kitabın kendi akışı içinde tersine çevrilir: İsrael yeniden ‘Yaşayan Tanrı’nın oğulları’ diye anılır ve HaŞem ‘Ammi ata - Halkımsın’ der. Geçici yargıyı ebedi boşanma hükmüne çevirmek Hoşea’nın devamını keser.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 55, Daniel 9:26’yı ‘Messiah being cut off “and the Jews they shall be no more his people”’ şeklinde aktarır. Masoretik metinde ne ‘Yahudiler’ kelimesi ne de ‘artık onun halkı olmayacaklar’ cümlesi vardır.
• Daniel 9:26 Masoretik İbranice: ve-aharei ha-şavuim şişim u-şnayim yikkaret maşiah ve-ein lo, ve-ha-ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid ha-ba... Ayette ‘Yahudiler’ sözcüğü yoktur; ‘ve-ein lo’ ifadesinden sonra ‘gelecek yöneticinin halkı şehri ve kutsal yeri yıkacak’ denir.
• Raşi, Daniel 9:26: ‘maşiah’ı dönemin yönetici/büyüğü olarak, ‘am nagid ha-ba’yı Titus ve ordusu olarak açıklar. Burada kaynak katmanı klasik Yahudi yorumudur; ayetin İbranicesindeki ‘halk’ sözcüğünün Roma tarafındaki gelen yöneticiyle bağlı oluşunu gösterir.
• Flavius Josephus, The Jewish War, VI, özellikle 4. bölüm. Tarihsel kaynak Roma kuşatmasını, çatışmaları ve Bet HaMikdaş’ın yakılışını anlatır. Bu tarihsel mekanizma, ‘İsa reddedildiği için Tanrı yıktı’ biçimindeki teolojik neden iddiasıyla aynı şey değildir.
• Bavli, Yoma 9b: İkinci Bet HaMikdaş döneminde Tora, mitsvot ve gemilut hasadim bulunduğu halde yıkımın sinat hinam nedeniyle geldiğini söyler. Bu rabbinik ahlaki-teolojik açıklamadır; İsa’nın reddedilmesini neden olarak vermez.
• Bavli, Gittin 55b-56a: Kamtza-Bar Kamtza anlatısı ve Rabbi Yohanan’ın Rabbi Zeharya ben Avkulas’ın aşırı çekingenliğini yıkımla ilişkilendiren sözü. Bu agadik açıklama da İsa’nın reddedilmesini yıkım nedeni yapmaz.
• II. Melahim 24-25; Yirmiyahu 7, 25. Birinci Bet HaMikdaş’ın yıkımı Tanah’ın kendi içinde günah, siyasal felaket ve ilahi yargı diliyle açıklanır; bir Mikdaş yıkımının kendisi yeni bir dinin doğruluğunu kanıtlayan yöntem olarak kurulmaz.
• I. Melahim 8:46-50. Şelomo, sürgünü önceden tasavvur eder ve halkın uzak ülkede teşuva edip dua etmesi halinde HaŞem’in onları işitmesini ve bağışlamasını ister. Mikdaş’ın kaybı Tanrı’ya dönüş yolunun yok olması anlamına gelmez.
• Yirmiyahu 31:35-37. Güneş, ay ve yıldızların düzeni sürdükçe İsrael zeraının HaŞem önünde ulus olmaktan çıkmayacağı söylenir. Aynı bölümdeki yeni berit, İsrael ve Yehuda ile kurulacaktır (31:31-34).

Tanah İsrael’in antlaşmayı defalarca bozduğunu açıkça anlatır. Tanah bunu gizlemez. Yeremya 31 bile yeni antlaşmayı anlatırken ataların Mitsrayim’den çıkarıldıkları gün yapılan antlaşmayı bozduklarını söyler. Hoşea’nın Lo-Ammi — “halkım değil” — adı da gerçek bir yargı sözüdür. Sorun, bu yargı dilinden İsrael’in antlaşma kimliğinin kalıcı biçimde sona erdiği ve başka bir halkla değiştirildiği sonucuna geçildiğinde başlar.²⁴⁵²

Vayikra 26 tam bu ihtimali önceden ele alır. İsrael sürgünde, düşmanlarının ülkesinde ve ağır ceza altında bulunduğunda HaŞem şöyle der: “Buna rağmen düşmanlarının ülkesindeyken onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinip onları yok etmeyeceğim ve onlarla antlaşmamı bozmayacağım; çünkü Ben HaŞem onların Tanrısıyım.” Bu ayet cezanın gerçekliğini azaltmaz. Tam tersine, cezanın ortasında antlaşmanın sona ermediğini özellikle söyler.²⁴⁵³

Hoşea’daki Lo-Ammi de tek başına okunamaz. Aynı kehanet birkaç cümle sonra “Halkım değilsiniz denilen yerde onlara ‘Yaşayan Tanrı’nın oğulları’ denecek” der. Daha ileride HaŞem “Lo-Ammi’ye ‘Sen halkımsın’ diyeceğim; o da ‘Tanrım’ diyecek” diye vaat eder. Yani isim, kalıcı kalıcı iptal değil, antlaşma sadakatsizliği karşısındaki yargıyı ve ardından gelecek dönüşü taşıyan peygamberlik işaretidir.²⁴⁵⁴

Yeremya 31 daha da kesin konuşur. Yeni antlaşma vaadının hemen ardından güneş, ay ve yıldız düzeni örnek verilir ve bu düzen ortadan kalkabilirse ancak o zaman İsrael soyunun HaŞem’in önünde ulus olmaktan çıkacağı söylenir. Ardından göklerin ölçülmesi ve yerin temellerinin araştırılması mümkün olursa HaŞem’in İsrael soyunu yaptıkları yüzünden bütünüyle reddedeceği ifade edilir. Peygamber, İsrael’in sürekliliğini kozmik düzen kadar güçlü bir dille güvence altına alır.²⁴⁵⁵

‘Boşanma’ imgeleri de bu bütün içinde okunmalıdır. Yeremya 3 İsrael’in sadakatsizliğini evlilik ve boşanma diliyle anlatır; fakat aynı bölüm HaŞem’in “Dön, dönek İsrael” çağrısıyla devam eder, birkaç ayet sonra İsrael ile Yehuda’nın birlikte geri geleceğini söyler. Yehezkel 16 ağır evlilik metaforlarından sonra HaŞem’in eski antlaşmasını hatırlayacağını ve ebedi bir antlaşma kuracağını bildirir. Metafor yargının ağırlığını anlatır; dönüş kapısını kapatmaz.²⁴⁵⁶

Bet HaMikdaş’ın yıkılması da bu sonucu değiştirmez. Tapınağın yıkılması Tanah’ta daha önce de yaşanmıştır; Birinci Bet HaMikdaş yıkıldığında İsrael’in antlaşma kimliği sona ermemiş, peygamberler dönüş ve yeniden inşayı vaat etmiştir. MS 70 yıkımını “Tanrı artık İsrael’in Tanrısı değildir” hükmünün kendisi yapmak, tarihsel felakete Tanah’ın vermediği teolojik sonucu ekler. Tanah’ın açık çizgisi daha sert ve aynı zamanda daha kalıcıdır: İsrael günahı yüzünden cezalandırılır; fakat HaŞem kendi antlaşmasını ve halkının nihai dönüşünü iptal etmez.²⁴⁵⁷

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 235, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 54–55; Yeremya 31:32; Hoşea 1:9. Heaster İsrael’in antlaşmayı bozmasını Tanrı’nın onu ‘boşaması’ ve artık halkı saymamasıyla ilişkilendirir.
• Vayikra 26:44–45. Ayet sürgün ve ceza bağlamında HaŞem’in İsrael’i tamamen reddetmeyeceğini ve antlaşmayı bozmayacağını açıkça bildirir.
• Hoşea 2:1 [1:10]; 2:25 [2:23]. Lo-Ammi hükmünün aynı kitap içinde tersine çevrilmesi vaat edilir.
• Yeremya 31:35–37. İsrael soyunun HaŞem’in önünde ulus olarak sürekliliği güneş, ay ve yıldızların düzeniyle karşılaştırılır.
• Yeremya 3:1–18; Yehezkel 16:59–63. Her iki metin de ağır antlaşma sadakatsizliği dilinden sonra gelecekteki dönüş ve antlaşma yenilenmesini anlatır.
• I Melahim 9:6–9; Yeremya 29:10–14; Yehezkel 36:22–28. Tapınak yıkımı ve sürgün, Tanah’ta antlaşmanın kalıcı iptali değil ceza ve sonrasında dönüş çerçevesinde ele alınır.

Hristiyan yorumcu İsrael’in hiçbir zaman geri dönemeyecek biçimde sonsuza dek terk edildiğini söylemez. İddiası daha belirgindir: İsrael sadakatsizliğiyle Sinay beritini bozmuş, Hoşea’daki Lo-Ammi — “Halkım değil” adıyla Tanrı’nın halkı olma statüsünü yitirmiş ve Tanrı ile İsrael arasında fiili bir boşanma meydana gelmiştir. Hoşea ilişkiyi yeniden kuran bir gelecek de anlatır; Hristiyan yorumcu ise bu dönüşü İsrael’in İsa’nın öldürülmesinden teşuva etmesine ve yeni berite girmesine bağlar. Bu ikinci bağ, Hoşea’nın kendi sözünde bulunmaz. Sorun, Hoşea’nın aynı işareti birkaç ayet sonra ne hale getirdiği okununca başlar.¹⁴⁰⁸

Hoşea 1:9 gerçekten ağırdır. HaŞem peygambere çocuğun adını Lo-Ammi koymasını söyler: “Çünkü siz halkım değilsiniz ve Ben sizin için olmayacağım.” İbranicesi ki atem lo ammi ve-anokhi lo ehye lakhemdir. Hristiyan yorumcu ayetin sonunu “Ben sizin Tanrınız olmayacağım” diye verir. Bağlam nedeniyle bu açıklayıcı çeviri anlaşılabilir; fakat Masoretik İbranicede burada Elohim kelimesi yoktur. Cümle kelime kelime “Ben sizin için olmayacağım” der. Bu ayrıntı tek başına tartışmayı çözmez. Belirleyici olan, Hoşea’nın Lo-Ammi adını anlatının sonunda sabit bırakıp bırakmadığıdır.¹⁴⁰⁹

Bırakmaz. Aynı halk için hemen şu gelecek açılır: “İsrael oğullarının sayısı ölçülemeyen ve sayılamayan deniz kumu gibi olacak; onlara ‘Siz halkım değilsiniz’ denilen yerde, ‘Yaşayan Tanrı’nın oğullarısınız’ denilecek.” Ardından Yehuda oğulları ile İsrael oğullarının birlikte toplanacağı söylenir. Ceza yok sayılmaz. Kuzey krallığının putperestliği, siyasi çözülmesi, Asur istilası ve sürgünü gerçektir. Peygamberlik işaretinin de gerçek bir tarihsel ağırlığı vardır. Fakat Lo-Ammi son söz değildir.¹⁴¹⁰

Hoşea bunu daha sonra işaretin adını tersine çevirerek gösterir: “Lo-Ammi’ye, ‘Ammi ata — Sen halkımsın’ diyeceğim; o da ‘Tanrım’ diyecek.” İbranice karşıtlık neredeyse görsel bir güç taşır: ve-amarti le-Lo-Ammi, Ammi ata. Önce Lo-Ammi, sonra aynı özneye Ammi. Eğer Lo-Ammi İsrael’in değişmez yeni kimliği olsaydı, peygamberin Lo-Ammi’ye Ammi diyeceğim sözü anlamsızlaşırdı.¹⁴¹¹

Evlilik imgesi de aynı yönde ilerler. Hoşea, “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım; seni doğrulukla, adaletle, sevgiyle ve merhametle Kendime eş olarak alacağım. Seni sadakatle Kendime eş olarak alacağım ve HaŞem’i bileceksin” der. İlk sözler özellikle önemlidir: ve-erastikh li le-olam — “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım.” Hristiyan yorumcu evlilik benzetmesini kullanıyorsa, benzetmenin yalnız ayrılık cümlesini değil, yeniden bağlılık cümlesini de taşıması gerekir.¹⁴¹²

Hoşea’nın hareketi bu yüzden tek çizgili bir “sadakatsizlik → boşanma” anlatısı değildir. Sadakatsizlik cezaya, ceza uzaklaşmaya; uzaklaşma yeniden yakınlaşmaya, yeniden yakınlaşma da le-olam, kalıcı bağlılık diline açılır. Bir hikayenin ortasındaki “artık benim değilsin” sözünü nihai statü sayıp birkaç satır sonraki “seni Kendime sonsuza dek bağlayacağım” sözünü tali hale getirmek, metnin kendi hareketini keser.

Daha önemlisi, geri kabul edilen özne değiştirilmez. Hoşea başka bir topluluğa “Halkım” deneceğini söylemez. Bene İsrael — İsrael oğulları; ardından bene Yehuda u-vene İsrael — Yehuda oğulları ve İsrael oğulları der. Lo-Ammi denilen İsrael, “Yaşayan Tanrı’nın çocukları” denilen İsrael’dir. Dağılan İsrael toplanır. Merhametsiz bırakılan yeniden merhamet görür. Başka bir halkın İsrael’in yerine geçtiği bir cümle yoktur. ^14131414

Hristiyan yorumcu ayrıca rabbilerin de Tanrı ile İsrael arasında bir boşanmayı kabul ettiğini ileri sürdüğü için, Hazal’ın bu ayeti nasıl okuduğu ayrı önem kazanır. Bavli Pesahim’de Hoşea, İsrael’in günahlarını görünce HaŞem’e onları başka bir ulusla değiştirmesini önermiş gibi tasvir edilir. HaŞem onu kendi ailesi üzerinden azarlar: Hoşea kendi eşi ve çocuklarından ayrılamıyorsa, Avraam, Yitshak ve Yaakov’un çocuklarından nasıl vazgeçilmesini önerebilir? Metin İsrael’i Tanrı’nın dünyadaki özel edinimlerinden biri olarak sayar ve Hoşea’ya özünde “Sen onları başka bir ulusla değiştirmemi söyledin” diye karşı çıkar. Ardından Hoşea dua eder ve sugya doğrudan geri dönüş ayetlerini getirir: “Halkım değilsiniz” denilenler “Yaşayan Tanrı’nın çocukları” olur; Yehuda ile İsrael toplanır; Lo-Ammiye yeniden Ammi denir.^14151416

Bu, Hoşea’nın peşatı değildir; agadik bir yorum katmanıdır. Fakat Hristiyan yorumun “rabbiler boşanmayı kabul eder” genellemesini sınamak için tam da bu katman gerekir. Pesahim başka bir ulusla değiştirme düşüncesini anlatının içinde reddeder. Hoşea’nın öteki ceza adı Lo-Ruhama da aynı edebi dönüşü yaşar: merhametsizlik işareti kitabın devamında yeniden merhamet diliyle karşılanır. Böylece çocuk adları donmuş değişmez kimlikler değil, peygamberlik krizinin ve yeniden kurulmasın hareketli işaretleridir. Bamidbar Rabba da aynı gerilimi bir kral ve eşi üzerinden somutlaştırır: kral öfkeyle boşanmadan söz eder, fakat hemen ardından eşi için mücevher hazırlanmasını ister. Sert söz gerçektir; gelecek için hazırlanan yakınlık da gerçektir.¹⁴¹⁷

Bamidbar Rabba’nın başka bir açıklaması daha ileri gider. Lo-Ammi sözünün teşuvaya yöneltmek için söylendiğini, hemen ardından “Yaşayan Tanrı’nın çocukları” vaadinin geldiğini belirtir. Rabbi Yitshak “Lo-Ammi’ye, Halkımsın diyeceğim” ayetini aktarır. Rabbi Hanina ise Hristiyan yorumun “Ben artık sizin Tanrınız olmayacağım” diye çevirdiği ve-anokhi lo ehye lakhem sözünü doğrudan ele alır ve bunu kalıcı Tanrısal ayrılık olarak okumaz. Yehezkel 20:32–33’te İsrael’in “Uluslar gibi olacağız” düşüncesine HaŞem’in “Aklınızdan geçen bu olmayacak… güçlü elle ve uzanmış kolla üzerinizde hükümran olacağım” diye karşılık vermesine bağlar. Bu bir deraştır; Hoşea’nın yalın anlamına geçirilmemelidir. Fakat klasik rabbinik gelenekte ayetin kalıcı boşanmanın kanıtı haline getirilmediğini açıkça gösterir.¹⁴¹⁸

Tora’nın daha eski berit metni de aynı sınırı koyar. Vayikra 26, İsrael’in en ağır sadakatsizliğini, ülkenin ıssızlaşmasını, kutsal yerin yıkımını ve düşman ülkelerine sürgünü anlattıktan sonra HaŞem’in şu sözünü verir: “Bütün bunlara rağmen, düşmanlarının ülkesindeyken onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları bütünüyle yok edip onlarla olan beritimi bozmayacağım.” Bu cümle günah gerçekleşmeden önceki masum İsrael’e değil, cezayı yaşamış sürgündeki İsrael’e söylenir. Sadakatsizlik beritin hükümlerini harekete geçirir; HaŞem’in beriti yok etmesiyle sonuçlanmaz.¹⁴¹⁹

Hoşea 3:5 gelecekteki yönü de korur: “Sonra İsrael oğulları dönecek, Tanrıları HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar.” Özne yine bene İsraeldir. Aynı halk gelecekte HaŞem’e döner. Maharal daha sonraki bir yorum katmanında “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım” sözünü gelecekte İsrael ile HaŞem arasındaki bağın kesilmeyecek oluşuyla ilişkilendirir. Bu yorum peşatın yerine konmaz; fakat klasik Yahudi düşüncesinin Lo-Ammiyi değişmez bir kalıcı reddedilişe dönüştürmediğini bir kez daha gösterir.^14201421

Zaman çizgisi de önemlidir. Hoşea MÖ sekizinci yüzyıldaki kuzey krallığına seslenir. Lo-Ammi bu tarihsel krizin işaretidir. Hristiyan yorumcu ise bu işareti yüzyıllar ileri taşıyarak İsa’nın öldürülmesini İsrael’in Tanrı’dan ayrılığını kesinleştiren olay haline getirir. Fakat Hoşea, İsa’dan yüzyıllar önce kendi krizinin çözümünü zaten verir: “Yaşayan Tanrı’nın çocukları”, “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım”, “Lo-Ammi’ye: Halkımsın diyeceğim.”¹⁴²²

Hoşea, yargıyı ve ardından gelen dönüşü birlikte anlatır. Lo-Ammi, İsrael’in sadakatsizliğine yöneltilmiş gerçek bir peygamberlik yargısıdır. Fakat onu İsrael’in kalıcı boşanması veya başka bir halkla değiştirilmesi haline getirmek de aynı ölçüde metni bozar. Hoşea’nın kendi anlatısı bunu geri çevirir. Vayikra 26 beritin sürgünde bile bozulmayacağını söyler. Hazal’ın Hoşea okumaları da başka bir halkla değiştirme fikrini reddeder. Hristiyan yorumun Lo-Ammiden İsa’nın ölümüne ve yeni bir teolojik statüye uzattığı zincir Hoşea’dan çıkmaz; Hristiyan teolojisi Hoşea’nın tarihsel işaretinin içine sonradan yerleştirilir.¹⁴²³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 119, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–55; Heaster’ın Sinay beritinin bozulması, Hoşea’daki Lo-Ammi ve İsrael’in gelecekte İsa konusunda teşuva ederek yeniden kabul edilmesi çizgisi.
• Hoşea 1:9; ayrıca Bavli Pesahim 87b’de ayetin aktarımı. Masoretik cümlede Elohim adı bulunmaz: ki atem lo ammi ve-anokhi lo ehye lakhem.
• Hoşea 2:1–2 (bazı numaralandırmalarda 1:10–11); İsrael oğullarının çoğalması ve Yehuda ile İsrael’in birlikte toplanması.
• Hoşea 2:25 (bazı numaralandırmalarda 2:23); Bavli Pesahim 87b: ve-amarti le-Lo-Ammi, Ammi ata.
• Hoşea 2:21–22; ve-erastikh li le-olam ve devamındaki üçlü nişanlanma/bağlanma dili.
• Hoşea 2:1–2; 3:5. Öznenin bene İsrael ve bene Yehuda u-vene İsrael olarak korunması.
• Hoşea 1:9; 2:1–2, 21–25; 3:5. Lo-Ammi ve Lo-Ruhama işaretlerinin aynı kitap içinde yeniden kurulma, yeniden merhamet ve yeniden bağlılık diline açılması.
• Bavli Pesahim 87a–b. Sugya Hoşea’nın başka bir ulus önerisini Tanrısal azarla karşılar; İsrael’i Avraam, Yitshak ve Yaakov’un çocukları ve Tanrı’nın edinimlerinden biri olarak anar.
• Bavli Pesahim 87b; Hoşea’nın “Yaşayan Tanrı’nın çocukları”, Yehuda ile İsrael’in toplanması ve Lo-Ammi → Ammi ayetlerinin ardışık aktarımı.
• Bamidbar Rabba, Hoşea 1–2 üzerine kral/eş benzetmesi; öfke ve gelecekteki bağlılığın aynı anlatıda tutulması.
• Bamidbar Rabba, Hoşea 1:9; 2:1, 25 ve Yehezkel 20:32–33 üzerine Rabbi Yitshak ve Rabbi Hanina’nın açıklamaları. Bu malzeme deraş/agada katmanıdır.
• Vayikra 26:40–45, özellikle 26:44; ayrıca Bavli Megilla 11a’nın ayeti sürgün dönemlerine uygulaması.
• Hoşea 3:5: ahar yaşuvu bene İsrael uvikşu et HaŞem Elohehem ve-et David malkam.
• Maharal, Netsah İsrael, Bölüm 47; Hoşea 2:21–22’deki üçlü ve-erastikh ifadesini gelecekteki bağın sürekliliği ve tamlığı çerçevesinde açıklar.
• Hoşea 2:1–2, 21–25; 3:5. Peygamberlik işaretinin kendi kitap içindeki dönüşümü.
• Heaster, s. 51–55; karşılaştırma için Vayikra 26:44; Hoşea 1:9–2:25; Bavli Pesahim 87a–b; Bamidbar Rabba’nın Hoşea yorumları.