Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorumcu Daniel 9’daki yetmiş haftayı İsa’nın ölüm tarihine bağlamak için belirli bir başlangıç seçer. Daniel 9:25’te Yeruşalayim’i yeniden kurmaya ilişkin sözün çıkışını Artahşasta’nın buyruğu olarak kabul eder ve bunu MÖ 457’ye yerleştirir. Sonraki hesap bu tarihe bağlı olduğu için, ilk soru aritmetik değil metinseldir: Daniel gerçekten okuyucuya “MÖ 457’den başla” der mi?¹⁴⁴⁴

Ayetin İbranicesindeki ifade min motsa davar lehaşiv velivnot Yeruşalayimdir: “Yeruşalayim’i geri döndürmek ve yeniden kurmak için sözün çıkışından…” Burada MÖ 457 yoktur. Artahşasta’nın adı yoktur. Kralın yedinci yılı yoktur. Ezra 7 yoktur. Dolayısıyla MÖ 457 Daniel’in verdiği veri değil, ayetin dışındaki tarihsel ve yorumlayıcı bir seçimdir.¹⁴⁴⁵

Davar kelimesi burada önemlidir, fakat onu da gereğinden fazla zorlamamak gerekir. Daniel 9, peygamberin Yeremya’ya gelen HaŞem davarını, yani Yeruşalayim’in yetmiş yıllık ıssızlığını anlamaya çalışmasıyla başlar. Daniel dua ederken 9:23’te yeniden “bir söz çıktı” denir; 9:25 de “sözün çıkışından” söz eder. Bölümün iç örgüsü bu ifadeyi Tanrısal peygamberlik sözüyle ilişkilendirmeyi güçlü bir olasılık haline getirir. Fakat davar tek başına “bu mutlaka şu belirli peygamberliktir” diye mekanik bir sözlük sonucu vermez. Ayetin söylediği açıktır: ayet “Artahşasta’nın MÖ 457 tarihli fermanı” dememektedir.¹⁴⁴⁶

Tanah’ın Pers dönemi anlatısı da birden fazla tarihsel düğüm verir. Ezra kitabı, Koreş’in ilk yılındaki buyruğu Yeremya aracılığıyla söylenen HaŞem sözünün tamamlanmasıyla doğrudan bağlar. Koreş Yeruşalayim’e dönüşe ve Bet HaMikdaş’ın yeniden inşasına izin verir. Yeşaya ise daha önce Koreş’i Yeruşalayim’in yeniden kurulması ve Tapınak’ın temelinin atılmasıyla ilişkilendirir; hemen ardından onu HaŞem’in maşiahı, “meshedilmişi” diye adlandırır. Bu, Daniel 9’un başlangıcının mutlaka Koreş olduğu anlamına gelmez. Fakat MÖ 457’yi zorunlu saymayı engeller: Tanah’ın kendisi Yeruşalayim’in yeniden kurulmasıyla bağlantılı daha erken bir Pers hükümdarını açıkça öne çıkarır.^14471448

Ezra 7’de Artahşasta’nın mektubu gerçekten büyük yetkiler verir. Ezra’ya ve dönmek isteyen İsraellilere izin, Bet HaMikdaş hizmeti için mali destek, kurbanlar, kutsal kaplar, vergi muafiyetleri, Tora’nın uygulanması, yargıçların atanması ve öğretim düzeni yer alır. Fakat mektupta “Yeruşalayim şehrini yeniden kur” diye açık bir emir yoktur. Bu ayrım, Hristiyan yorumun başlangıç noktası için önemlidir.¹⁴⁴⁹

Artahşasta döneminde şehir surlarının ve kapılarının yeniden inşasına ilişkin açık kraliyet izni Nehemya 2’de karşımıza çıkar. Nehemya Yeruşalayim’in duvarlarının yıkık ve kapılarının yanmış olduğunu anlatır; kraldan Yehuda’ya gönderilmesini ister ve “onu yeniden kurayım” der. Olay Artahşasta’nın yirminci yılına yerleştirilir. Bavli Roş HaŞana da Nehemya 1–2’nin bu yirminci yıl bilgisini kronolojik tartışmasında korur. Böylece iki farklı özellik iki farklı metinde bulunur: Ezra 7, Hristiyan yorumun istediği daha erken tarihsel noktayı sağlar fakat şehir inşa buyruğunu açıkça vermez; Nehemya 2 şehir ve surların yeniden kurulmasına açık izin verir fakat tarih daha sonradır.¹⁴⁵⁰

MÖ 457 başlangıcı Daniel’in açık tarihi değil, bazı Hristiyan kronolojilerinin Ezra 7’deki geniş yetkiyi Yeruşalayim’in yeniden kuruluş sürecinin hukuki başlangıcı saymasıyla kurulan bir yorum modelidir. Fakat “Daniel’in sayımı mutlaka MÖ 457’den başlar” cümlesi bundan daha güçlüdür ve ayetin taşıdığı kesinliği aşar.

Klasik Yahudi yorumcular Daniel’in hesabında farklı başlangıçlar kullanır. Raşi Daniel 9:25’te maşiah nagidi Koreş olarak açıklar ve süreyi yıkımdan Koreş’in gelişine bağlar; geleneksel hesabında ilk dönem yedi şemita çevrimi olarak düşünülür. Saadya Gaon yetmiş haftayı sürgün, İkinci Bet HaMikdaş’ın inşa süreci ve yıkım dönemi içinde farklı bir tarihsel şema ile okur. Seder Olam’ın Pers dönemi kronolojisi modern akademik Pers kronolojisiyle aynı değildir; bu nedenle onun yıllarını güncel tarih biliminin takvimi gibi kullanmak doğru olmaz. Burada değeri başka yerdedir: Yahudi geleneği Daniel’in sayılarını Hristiyan yorumun MÖ 457 başlangıcına bağımlı olmadan yüzyıllardır okuyabilmiştir.^145114521453

Bir kronoloji modelinin başlangıç tarihini dışarıdan seçmesi kendi başına yanlış değildir. Tarihsel kehanetleri anlamak çoğu zaman metin ile dış kronolojiyi ilişkilendirmeyi gerektirir. Fakat sonra ulaşılan sonucun “Daniel’in açıkça verdiği kesin tarih” diye sunulması için başlangıç noktasının metin tarafından gerçekten sabitlenmiş olması gerekir. Burada sabitlenmemiştir.

Hristiyan yorumun kendi ifadesi bunu ele verir: Artahşasta’nın buyruğunu “dünyevi tarihe göre” MÖ 457’ye koyar. Yani tarih Daniel’den okunmaz; önce dış kronolojide seçilir, sonra Daniel’in haftaları ona eklenir. Sonucun İsa’ya ulaşması bu başlangıç seçiminin bağımsız kanıtı olamaz. Başlangıç, hedef tarih bilindikten sonra seçilen seçeneklerden biriyse, hesap kendi öncülünü doğrulamış olur.¹⁴⁵⁴

MÖ 457 için söylenebilecek tarihsel olarak sınırlı cümle şudur: Daniel 9’u İsa’nın ölümüyle ilişkilendiren bazı Hristiyan kronoloji modellerinin seçtiği başlangıç noktalarından biridir. Daniel’in zorunlu kıldığı bir tarih değildir. Ayette Artahşasta, yedinci yıl ve MÖ 457 bulunmaz; Ezra 7 belgesinde de Yeruşalayim şehrini yeniden kurmaya yönelik açık emir yoktur. Hristiyan yorumcu hesabına başlamadan önce tartışmalı bir yorum kararını kesin veri haline getirmektedir.¹⁴⁵⁵

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 121, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 42–47; Artahşasta buyruğunu MÖ 457’ye yerleştiren başlangıç modeli.
• Daniel 9:25: min motsa davar lehaşiv velivnot Yeruşalayim.
• Daniel 9:2, 23, 25; bölüm içindeki davar (“söz/bildirim”) kullanımları.
• Ezra 1:1–4; Koreş’in buyruğunun Yeremya aracılığıyla söylenen HaŞem sözünün tamamlanmasıyla ilişkilendirilmesi.
• Yeşaya 44:28; 45:1, 13. Koreş, Yeruşalayim’in yeniden kurulması ve Bet HaMikdaş’ın temeli bağlamında HaŞem’in maşiahı olarak adlandırılır.
• Ezra 7:11–26; Artahşasta’nın Ezra’ya mektubu, mali/ritüel destek, Tora hukuku, yargıçlar ve öğretim yetkileri.
• Nehemya 2:1–8; Artahşasta’nın yirminci yılında Nehemya’nın Yeruşalayim’in duvar ve kapılarını yeniden kurma isteği ve kraliyet izni; ayrıca Bavli Roş HaŞana’nın Nehemya kronolojisi tartışması.
• Raşi, Daniel 9:25; maşiah nagidi Koreş olarak açıklar ve Yeşaya 45’e başvurur.
• Saadya Gaon, HaEmunot veHaDeot, VIII/9:1; Daniel’in yetmiş haftasını 490 yıllık tarihsel dönem olarak açıklaması.
• Seder Olam Rabba, İkinci Bet HaMikdaş ve Pers dönemi kronolojisiyle ilgili bölümler. Geleneksel Seder Olam kronolojisi modern akademik Pers kronolojisiyle aynı değildir; burada tarihsel alternatif yorum geleneğinin varlığını göstermek için kullanılmıştır.
• Heaster, Jesus for Jews, s. 42–47: Artahşasta buyruğunu “profane/secular history” üzerinden MÖ 457’ye yerleştirmesi.
• Daniel 9:25; Ezra 7; Nehemya 2; Raşi Daniel 9:25; Saadya Gaon, HaEmunot veHaDeot, VIII/9:1.

Hristiyan yorumcu Daniel 9’daki nagid unvanından ayrıca iki geliş öğretisi çıkarır. Başka Maşiah metinlerinde David soyundan kişinin kral olduğunu, Daniel 9:25’te ise “prens” diye anıldığını söyler. Buna göre İsa ilk gelişinde prens olarak görünmüş, öldürülmüş ve dirilmiş; daha sonra krallığını almış kral olarak dönecektir. Luka 19, Elçilerin İşleri 5:31 ve Vahiy 1:5’i de bu şemaya bağlar.¹⁵³⁵

Bu çıkarımın ilk sorunu İngilizce “prince” kelimesinin çağrışımını İbranice nagide taşımaktır. Daniel’deki ifade ad maşiah nagid — עַד־מָשִׁיחַ נָגִיד — “meshedilmiş bir öndere/yöneticiye kadar”dır. Nagid, modern monarşide kralın altında bulunan “prens” unvanına hapsedilemez. Önder, başta bulunan yönetici, hükümdar anlam alanında kullanılır.¹⁵³⁶

David bunun açık örneğidir. İsrael kabileleri ona HaŞem’in sözünü hatırlatır: “Sen halkım İsrael’i güdeceksin ve İsrael üzerinde nagid olacaksın.” Bir sonraki ayette aynı ileri gelenler David’i İsrael üzerine kral olarak meshederler. Aynı olay dizisinde aynı kişi hem nagid hem melekhtir. Buradan iki ayrı geliş çıkmaz.¹⁵³⁷

Şaul için de durum aynıdır. HaŞem Şemuel’e, Şaul’u İsrael üzerine nagid olarak meshetmesini söyler. Bu ifade Şaul’un “önce prens olarak gelip daha sonra kral olarak ikinci kez geleceği” anlamına gelmez. Nagid krallıkla bağdaşan bir yönetim unvanıdır.¹⁵³⁸

Yehezkel 37, Hristiyan yorumun unvanları kronolojik basamaklara ayırma yöntemini daha da açık biçimde sınar. Gelecekteki David soyundan yönetici için önce ve-avdi David melekh aleihem — “Kulum David onların kralı olacak” denir; hemen sonraki ayette ve-David avdi nasi lahem le-olam — “Kulum David sonsuza dek onların nasi’si/yöneticisi olacak” ifadesi gelir. Buradaki ikinci kelime Daniel’deki nagid değil nasidir. Fakat örneğin gücü tam buradadır: Tanah aynı yönetici için farklı yönetim unvanları kullanabilir. “Kral”, “nagid”, “nasi” ve “çoban” farklı gelişler üretmek zorunda değildir.¹⁵³⁹

Sefer Haİkkarim de bu unvan çeşitliliğini iki geliş öğretisine dönüştürmez. Maamar 2, bölüm 28’de Yeremya ve Yehezkel’deki David soyundan kral ve nasi dilini Maşiah’ın David’e benzer yönetimi ile David hanedanının sürekliliği üzerinden açıklar. Maamar 4, bölüm 42’de ise Yehezkel 37’deki tek kral sözünün İkinci Bet HaMikdaş dönemine uygulanmış yorumlarını aktarır. Yorumların ayrıntıları değişebilir; fakat melekh, nagid ve nasi çeşitliliği kendi başına iki ayrı geliş üretmez.¹⁵⁴⁰

Hristiyan yorumun mantığında ise üç adım vardır. Önce “prens” kraldan aşağı bir makam sayılır. Sonra bu makam farkı zamana çevrilir: önce prens, sonra kral. Ardından iki unvan arasına ölüm, diriliş, göğe yükseliş ve ikinci geliş yerleştirilir. Daniel bu dört aşamanın hiçbirini söylemez.

Daniel 9:25 meshedilmiş bir nagidden söz eder. 9:26 meshedilmiş birinin kesileceğini söyler. Sonra bu kişinin göğe çıkacağı yazmaz. Krallığını almak üzere dünyadan ayrılacağı yazmaz. Uzun zaman sonra geri döneceği yazmaz. “İlk geliş” ve “ikinci geliş” diye iki dönem tanımlanmaz. Farklı unvanlardan iki geliş çıkarılabilmesi için önce metnin iki geliş anlatması gerekir.¹⁵⁴¹

Üstelik Hristiyan yorumun dayandığı “Messiah the Prince” biçimi Masoretik İbranicenin kendisi değildir. Maşiahın da nagidin de önünde belirli tanımlık ha- yoktur. Bu nedenle “the Messiah the Prince” çevirisi, İngilizce okuyucuda tek ve önceden bilinen özel bir şahıs izlenimini İbranice metinden daha güçlü kurar. Hristiyan yorumcu daha sonra bu belirli “the Prince” görünümünden teolojik sonuç çıkarır; fakat dayandığı belirli tanımlık İbranice ifadede yoktur.¹⁵⁴²

Raşi 9:25’te maşiah nagidi Koreş olarak açıklar ve Yeşaya 45:1,13 ile ilişkilendirir. Bu yorum tek başına bütün kronoloji tartışmasını çözmek zorunda değildir. Fakat önemli bir şeyi kesinleştirir: klasik Yahudi okuyucu maşiah nagid ifadesini “ilk gelişinde prens olan İsa” diye okumak zorunda değildir. İbranice sözcüklerin kendi kullanım alanı buna mecbur etmez.¹⁵⁴³

Hristiyan metinlerinde İsa’nın ölümden sonra “prens ve kurtarıcı” diye nitelenmesi de Daniel’in bunu önceden bildirdiğini kanıtlamaz. Eğer önce Hristiyan metinlerindeki İsa anlatısı kabul edilip sonra Daniel’deki nagid ona bağlanırsa kanıtın yönü tersine dönmüş olur. Daniel’den iki geliş çıkarılmıyor; önceden kabul edilmiş iki geliş öğretisi Daniel’deki unvanların üzerine yerleştiriliyor.¹⁵⁴⁴

Tanah’ın Maşiah tasvirinde David soyundan kralın gerçekleştireceği görevler dünyada görünürdür: İsrael’in toplanması, David soyundan yönetim, barış ve Tanrı bilgisinin yayılması gibi unsurlar gelecekteki düzenin parçasıdır. İsa’nın ilk yaşamında bu görevlerin tamamlanmamış olması Hristiyan öğretide ikinci gelişle açıklanır. Fakat bu teolojik çözümün varlığı, Daniel 9’un iki geliş öğrettiğini göstermez. Tanah unvan çeşitliliği verir; iki ayrı geliş dizisini vermez.¹⁵⁴⁵

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 129, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 47; “firstly as a prince, and then returning as a King” çıkarımı; Luka 19:12; Elçilerin İşleri 5:31; Vahiy 1:5.
• Daniel 9:25, Masoretik metin: ad maşiah nagid.
• 2 Şemuel 5:2–3: David önce nagid diye nitelenir, hemen ardından İsrael üzerine kral olarak meshedilir.
• 1 Şemuel 9:16; Şaul’un İsrael üzerine nagid olarak meshedilmesi.
• Yehezkel 37:24–25: aynı David soyundan figür için melekh ve nasi.
• Yosef Albo, Sefer Haİkkarim, Maamar 2, bölüm 28; ayrıca Maamar 4, bölüm 42. İlk yerde Yeremya ve Yehezkel’deki David soyundan kral/nasi dili Maşiah ve David hanedanının sürekliliği bağlamında; ikinci yerde Yehezkel 37’deki tek kral sözünün yorum tarihi tartışılır.
• Daniel 9:25–26.
• Daniel 9:25; maşiah nagid ifadesinde ha- belirli tanımlığı yoktur. Kabalat.com, “Daniel ve 70 Hafta” da bu noktayı vurgular.
• Raşi, Daniel 9:25; maşiah nagidi Koreş’le ilişkilendirir ve Yeşaya 45:1,13’e başvurur.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 47; Elçilerin İşleri 5:31 ve Vahiy 1:5 bağlantıları.
• Yehezkel 37:21–28; Yeşaya 2:1–4; 11:1–12; ayrıca Daniel 9:25–26’nın kendi sınırlı ifadesi.