Misyoner İddiaları Arşivi

Bu itiraz önceki maddeden farklı olarak yalnız tekil zamirlere dayanmaz. Yeşaya 49:3’te kula açıkça “İsrael” dendiğini kabul eder; fakat 49:5–6’da aynı kul Yaakov’u HaŞem’e geri getirmek, Yaakov’un kabilelerini ayağa kaldırmak ve İsrael’in korunmuşlarını toplamakla görevlendirilir. Bu Hristiyan yoruma göre bir kişi İsrael’i geri getiriyorsa İsrael’in kendisi olamaz. Buna Yeşaya 53’teki “biz” sesini İsrael saymasını ve 53:8’deki “halkımın suçu yüzünden” sözünü ekler. Böylece kul ile İsrael arasında ayrım bulunduğunu ve kulun İsrael değil Maşiah olduğunu ileri sürer.⁶⁰⁶

Yeşaya 49:5–6 gerçekten bir ayrım kurar. Bu veri görmezden gelinemez. Kul “Yaakov’u Kendisine geri getirmek” üzere biçimlendirilmiştir ve “Yaakov’un kabilelerini ayağa kaldırmak, İsrael’in korunmuşlarını geri döndürmek” için görevlendirilir. Fakat ayetin gösterdiği ilk şey, kul ile geri getirilecek İsrael’in aynı kapsamda olmadığıdır. Bundan “kul İsrael kimliğini taşıyamaz” sonucu henüz çıkmaz.⁶⁰⁷⁶⁰⁸

Çünkü yalnız iki ayet önce HaŞem aynı kula “Sen Benim kulumsun, İsrael; sende yüceliğimi göstereceğim” der. İbranice עַבְדִּי־אָתָּה יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר־בְּךָ אֶתְפָּאָר, avdi ata İsrael aşer bekha etpaar. Hristiyan yorumcu 49:5–6’daki ayrımı kesin kabul ediyorsa 49:3’teki doğrudan “İsrael” adını da aynı kesinlikle hesaba katmalıdır. Bu iki cümle yan yana duruyorsa çözüm, birini silmek değil, Yeşaya’nın kolektif ve temsilci kimliği nasıl kullandığını anlamaktır.

Bir İsrael peygamberinin İsrael’i HaŞem’e döndürmesi onu İsrael’in dışına çıkarmaz. Moşe’nin İsrael’e Tora öğretmesi, Moşe’nin İsrael’den olmadığı anlamına gelmez. Peygamber halkın içindedir fakat halka karşı görev taşır; aynı halkın adına konuşabilir ve aynı halkı teşuvaya çağırabilir. Topluluk ile onu temsil eden veya içindeki sadık kesim işlev bakımından ayrılabilir, kimlik bakımından bütünüyle yabancılaşmak zorunda değildir.

Radak Yeşaya 49’u bu çizgide okuyabilir. 49:4’te konuşanın, İsrael’in uyarılarına cevap vermediğini gören peygamber olduğunu söyler; 49:5’te HaŞem’in onu Yaakov’u öğütleriyle geri getirmek için kul yaptığını açıklar. Böylece kul İsrael’i geri getiren bir İsrael peygamberidir. İbn Ezra da 49:1’de konuşanı peygamber sayar. Bu yorumlar Yeşaya 53’ün öznesini tek başına çözmez; fakat “İsrael’i geri getiren biri İsrael’e ait olamaz, o halde Maşiah olmalıdır” sonucunun zorunlu olmadığını gösterir.⁶⁰⁹

Targum Yonatan aynı gerilimi daha açık biçimde çözer. 49:3’te “Sen Benim kulumsun, ey İsrael; sende yüceltileceğim” sözünü korur. 49:6’ya gelince düşünceyi çoğul hale getirir: “Sizin Benim kullarım diye adlandırılmanız, Yaakov’un kabilelerini ayağa kaldırmanız ve İsrael’in sürgününü geri getirmeniz...” Böylece kullar İsrael’e aittir ve aynı kullar İsrael’i geri getirmekle görevlidir. Bütün ile onun içindeki görev sahibi kesim ayrılır; fakat bu kesim başka bir halk haline gelmez.⁶¹⁰⁶¹¹

Yeşaya’nın daha önceki kul ifadeleri de kolektif tekilliği açıkça kullanır: “Şimdi dinle, Kulum Yaakov; seçtiğim İsrael” ve “Hatırla bunları, ey Yaakov ve İsrael, çünkü sen Benim kulumsun; seni biçimlendirdim, sen Benim kulumsun İsrael.” Çoğul bir halk tekil eved, “kul”, olarak konuşulabilir. Başka bölümlerde peygamber veya sadık kesim öne çıkabilir. Bu nedenle Yeşaya yalnız iki seçenek sunmaz: ya bütün İsrael ya da İsrael’den bütünüyle ayrı tek bir kişi.⁶¹²⁶¹³

Hristiyan yorumun ikinci dayanağı 53. bölümdeki “biz”dir. “Biz ona değer vermedik”, “biz onu Tanrı tarafından vurulmuş sandık” gibi sözleri İsrael’in Maşiah’ı reddetmesi olarak okur. Fakat 53:1’in konuşmacısını belirlemek için 52:15’i okumak gerekir. Önce “Krallar onun karşısında ağızlarını kapatacaklar; çünkü kendilerine anlatılmamış olanı görecekler ve duymadıkları şeyi anlayacaklar” denir. Ayetin son sözleri וַאֲשֶׁר לֹא־שָׁמְעוּ הִתְבּוֹנָנוּ, “duymadıklarını anlayacaklar”, biçimindedir. Hemen ardından 53:1 מִי הֶאֱמִין לִשְׁמֻעָתֵנוּ, mi heemin lişmuatenu, “Duyduğumuza kim inandı?” diye başlar. Aynı ş-m-a, “işitmek”, kökü iki cümleyi bağlar.⁶¹⁴

Bugünkü bölüm numarası bu iki cümlenin arasına sonradan konmuştur. Şiirsel akışta yeni bir konuşmacı tanıtılmaz. Bu nedenle 52:15’te şaşkına düşen krallar ve ulusların 53:1’de “biz” diye konuşması doğal bir okumadır. Raşi 53:8’de ulusların son günlerde İsrael’in çektiği sıkıntılara bakıp konuştuğunu söyler. İbn Ezra “Her ulus şöyle diyecektir” diyerek aynı yönü açıkça seçer. Bu durumda “biz ona değer vermedik” sözleri İsrael’in Maşiah’ı reddetmesi değil, ulusların İsrael’in acısını geçmişte yanlış değerlendirdiklerini itiraf etmeleridir.⁶¹⁵

Bu okumanın metinsel bir avantajı vardır. 52:15’te krallar ve uluslar zaten sahnededir; 53:1’de konuşmacı değişikliğini bildiren yeni bir cümle yoktur. Hristiyan yorumcu ise “biz”i İsrael yapmak için konuşmacıyı değiştirir, fakat bu değişikliği yapan bir işaret göstermez.

53:8’Deki מִפֶּשַׁע עַמִּי נֶגַע לָמוֹ, mippeşa ami nega lamo, “halkımın suçu yüzünden ona/onlara darbe geldi”, sözünde ayrım daha belirgin görünür. Eğer “benim halkım” kesin biçimde İsrael ise, kul ile İsrael ayrı görünür. Fakat Hristiyan yorumun kendi aktarımında bile “my (God’s? Isaiah’s) people” diye parantez açması, “ben”in kimliğinin açık olmadığını kabul eder. Konuşanın kimliği belirlenmeden “benim halkım”ın kimliği de kesinleşmez.

İbn Ezra bu ayeti ulusların ağzından okur: her ulus kendi halkının suçundan söz eder ve İsrael’in bu suçlar yüzünden felakete uğradığını itiraf eder. Ayetin sonundaki lamo biçimini de “onlara”, yani İsrael’e gönderme yapan çoğul olarak açıklar. Abarbanel de lamo’nun çoğulluğunu önemser ve kulun kolektif İsrael olduğunu destekleyen bir işaret sayar. Lamo biçiminin şiirsel İbranicede nasıl kullanıldığı bağlamla belirlenir. Önemli olan 53:8’in Hristiyan yorumun ileri sürdüğü ayrımı zorunlu kılan açık bir gramer cümlesi olmamasıdır.⁶¹⁶

Yeşaya 49:7 de aynı tartışmaya dahildir. Kul “hor görülen, bir ulusun tiksindiği, yöneticilerin kulu” diye anlatılır. Hristiyan yorumcu bunu İsrael’in Maşiah’ı hor görmesi şeklinde okur. Raşi ise “hor görülen nefeş”i doğrudan hor görülen İsrael olarak açıklar ve “ulusun tiksindiği” sözünü ulusların İsrael’e aşağılamasıyla ilişkilendirir. Targum da 49:7’yi çoğul ve kolektif biçimde aktarır: uluslar arasında hor görülen, krallıklar arasında sürüklenen ve yöneticilere kul olmuş kişiler sonunda krallar tarafından onurlandırılacaktır. Dolayısıyla ayet kendi başına “İsrael Maşiah’ı reddetti” dememektedir.⁶¹⁷

Hristiyan yorumun temel öncülü ayrılık ile yabancılığı aynı şey sayar. Oysa bir kul İsrael’in tamamından ayırt edilebilir ve yine de İsrael’in içinde olabilir. Peygamber halktan ayrıdır fakat halkın dışından değildir. Sadık artakalan günahkar çoğunluktan ayrıdır fakat başka bir ulus değildir. Bir kişi veya kesim İsrael’i temsil ederken İsrael’i HaŞem’e geri çağırabilir. Yeşaya 49 bu gerilimi kendi cümlelerinde taşır: Tanrı kula “İsrael” der ve sonra ona İsrael’i geri getirme görevi verir.⁶¹⁸

Radak’ın peygamber okuması, Raşi’nin 49:7’yi İsrael’e uygulaması ve Targumun 49:3’te “İsrael” dediği kulları 49:6’da İsrael’i geri getiren kişiler olarak çoğullaştırması aynı noktayı farklı biçimlerde gösterir. Bu yorumcular 49:5–6’daki ayrımı silmezler; yalnız o ayrımın “kul İsrael olamaz” sonucunu zorunlu kılmadığını gösterirler.⁶¹⁹

53. Bölümde de aynı durum vardır. Hristiyan yorumcu önce “biz”i İsrael sayar, sonra “biz” ile “o” arasındaki farkı kulun İsrael olamayacağının kanıtı yapar. 52:15’teki krallar ve uluslar ise 53:1 için doğal konuşmacılardır; Raşi ve İbn Ezra bu yolu açıkça izler. 53:8’deki lamo kolektif İsrael okumasına engel değildir; Abarbanel için tam tersine bunu destekleyen bir biçimdir.⁶²⁰

Hristiyan yorumun başvurduğu rabbinik Maşiah uygulamaları da İsrael okumasını ortadan kaldırmaz. Yeşaya 52:13’ün Maşiah’a uygulandığı gerçek Yahudi deraşları vardır. Fakat Raşi’nin Yeşaya üzerindeki doğrudan açıklamasında 52:13’teki kul Yaakov ve onun içindeki doğru kişiler, 49:7’deki hor görülen kul ise İsrael’dir. Raşi’nin bir ayeti başka bağlamda Maşiah’a açan deraşları bulunması, onun Yeşaya peşatındaki özne açıklamasını değiştirmez.⁶²¹

İsrael’in kendi günahları nedeniyle sürgüne gönderilmesi, ona uygulanan her zulmü haklı yapmaz. Yeşaya 47:6’da HaŞem, halkını Babil’in eline verdiğini söyler; ardından Babil’i merhamet göstermediği için suçlar. Tanrısal ceza ile ulusların kendi kötülüğü aynı eylem değildir. Bir ulus İsrael’e zulmettiğinde kendi iradesiyle suç işler. Bu ayrım, kulun acısını ve ulusların itirafını birlikte açıklar: İsrael sürgündedir; uluslar ise ona yaptıkları haksızlığın sorumlusudur.⁶²²

Yeşaya’nın kul kavramında kul ile İsrael’in bütünü arasında zaman zaman gerçek bir işlev ayrımı vardır. Bu, dikkate alınması gereken bir veridir; fakat Maşiah sonucunu tek başına taşımaz. Yeşaya 49:3–6 aynı kula önce “İsrael” der, sonra onu İsrael’i geri getirmekle görevlendirir. Peygamberin kendi cümleleri “İsrael olan kul” ile “geri getirilecek İsrael”i aynı düşünce içinde yan yana tutabilmektedir.

Hristiyan yorumun sonucu ancak ek bir öncülle işler: İsrael’i geri getiren hiçbir kişi veya kesim İsrael diye adlandırılamaz. Yeşaya 49:3 bu öncülü doğrudan bozar. 52:15–53:1 “biz”in İsrael olduğunun ayrıca kanıtlanmasını gerektirir; 53:8’in klasik Yahudi açıklamaları da “halkım” sözünün Hristiyan yorumun istediği ayrımı zorunlu kılmadığını gösterir.⁶²³

Kul ile İsrael arasında görev bakımından ayrım bulunması, kulun İsrael kimliğini taşıyamayacağı anlamına gelmez. Yeşaya’nın kendisi aynı kula hem “İsrael” adını verir hem de İsrael’i geri getirme görevi yükler. Hristiyan yorumcu bu yapının yalnız ikinci yarısını alıp birinci yarısını dışarıda bıraktığında, “kul İsrael’den ayrıdır; öyleyse İsrael olamaz” sonucu metnin kendisinden daha kesin hale gelir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 64, güncel revizyon.
• Yeşaya 53; Yeşaya 49:3.
• Yeşaya 49:5.
• Yeşaya 49:6.
• Yeşaya 49; Radak, Yeşaya 49 yorumu.
• Yeşaya 53; Yeşaya 49; Targum Yonatan; Targum.
• Targum Yonatan, Yeşaya 49:3 ve 49:6.
• Yeşaya 44:1.
• Yeşaya 44:21.
• Yeşaya 52:15.
• Raşi ve İbn Ezra, Yeşaya 53:1 ve 53:8.
• Abarbanel, Yeşaya 52:13–53:12 açıklaması; 53:8’deki lamo ifadesi.
• Targum Yonatan; Targum; Raşi.
• Yeşaya 52; Yeşaya 49.
• Yeşaya 49; Targum; Raşi, Yeşaya 49 yorumu; Radak, Yeşaya 49 yorumu.
• Yeşaya 53; Raşi, Yeşaya 53 yorumu; Abarbanel, Yeşaya 53 yorumu.
• Yeşaya 52:13; Raşi, Yeşaya 52:13 yorumu.
• Yeşaya 47:6; Zeharya 1:15; Raşi, Yeşaya 53:8–9. Duran, Yeşaya 53 — Misyoner İddialarına Tanah’ın Yanıtı, “İsrael’in Günahı ile Kulun Doğruluğu” bölümü.
• Yeşaya 49:3.

Hristiyan yorumcu Yeşaya 52:13–53:12’ye geldiğinde kulun kimliğini ayrıca kurmaz. Bölümü, kurtuluş için büyük acılar çekmesi gereken bir adamın tasviri olarak tanıtır ve hemen “Maşiah hakkında” konuşmaya başlar. Böylece 52:14’teki acı, 53:3’teki hor görülme, 53:7’deki sessizlik, 53:9’daki ölüm, 53:10’daki aşam ve 53:12’deki günah taşıma daha ilk adımda Maşiah’ın biyografisinin parçalarına dönüşür.

Yeşaya’nın kendi başlangıç kelimesi daha sınırlıdır: “İşte Kulum başarı gösterecek; yükselecek, yüceltilecek ve çok yükseğe çıkarılacak.” İbranice hine yaskil avdi, “İşte Kulum başarı gösterecek” der. Avdi, “Kulum”, kendi başına “Maşiah” anlamına gelen teknik bir ad değildir. Tanah Avraam, Moşe, David ve peygamberler için de HaŞem’in kulu dilini kullanabilir. Yeşaya’da ise daha yakın bir sözlük vardır: 52:13’e gelmeden önce aynı “kul” adı tekrar tekrar İsrael ve Yaakov için kullanılmıştır.

Yeşaya 41:8 çok açıktır: “Ama sen İsrael, Kulum; Yaakov, seçtiğim, dostum Avraam’ın soyu.” İbranice וְאַתָּה יִשְׂרָאֵל עַבְדִּי יַעֲקֹב אֲשֶׁר בְּחַרְתִּיךָ, ve-ata İsrael avdi Yaakov aşer behartikha, der. 44:1’de “Şimdi dinle, Kulum Yaakov ve seçtiğim İsrael”; 44:21’de “Bunları hatırla Yaakov ve İsrael, çünkü sen Benim kulumsun”; 48:20’de “HaŞem Kulu Yaakov’u kurtardı” sözleri gelir.⁵⁸⁹⁵⁹⁰

49:3 Daha da belirleyicidir: “Sen Benim kulumsun, İsrael; sende yüceliğimi göstereceğim.” İbranice עַבְדִּי אָתָּה יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר־בְּךָ אֶתְפָּאָר, avdi ata İsrael aşer bekha etpaar. “Kul” ile “İsrael” arasındaki bağ yorumcunun eklediği bir eşitlik değildir; cümlenin içindedir. Avodat HaKodeş ve Zohar geleneği de bu ayeti İsrael’in HaŞem’le kul ilişkisini anlatırken kullanır.

Bundan “Yeşaya’da kul denilen her yerde mutlaka bütün İsrael kastedilir” sonucu çıkmaz. Peygamberin kul dili farklı bağlamlarda bütün İsrael’i, halkın sadık kesimini veya özel görev taşıyan bireysel bir figürü öne çıkarabilir. Fakat bu çeşitlilik “kul” kelimesinin Maşiah için özel bir teknik unvan olduğunu değil, tam tersini gösterir. 52:13’teki avdinin Maşiah olduğunu kanıtlamak için kelimenin kendisinden daha fazlası gerekir.

Üstelik 52:13 yeni ve bağımsız bir sahnenin ortasında başlamaz. Yeşaya 52 Tsiyon’a uyanmasını söyler, Yeruşalayim’in tutsaklıktan kalkışını anlatır, HaŞem İsrael’den “halkım” diye söz eder, iyi haber getiren habercinin sesi duyulur, Yeruşalayim’in yıkıntıları sevinmeye çağrılır ve bütün ulusların HaŞem’in kurtarışını göreceği ilan edilir. Sürgündekilere çıkmaları söylenir. Son cümlelerden biri “Önünüzden HaŞem gidecek; arkanızı İsrael’in Tanrısı koruyacak”tır. Bir sonraki cümle “İşte Kulum...” diye başlar.⁵⁹¹

Yeşaya 52:12’de sürgünden çıkan halkı İsrael’in Tanrısı korur; 52:13’te aynı kurtuluş anlatısı “İşte Kulum” sözüyle sürer. Kitabın daha önce İsrael’e verdiği kul adı, bu bağlamda sürgünden çıkacak halkı tanımlar. Pasajın sonunda Yeşaya 54 yeniden Tsiyon’un çoğalmasını ve terk edilmiş eşin geri alınmasını anlatır. Kulun aşağılanması ve yüceltilmesi, İsrael’in sürgün ve kurtuluşunun içindedir. Raşi de 52:13’teki kulu “Kulum Yaakov”, yani onun içindeki doğru kişiler, diye açıklar.⁵⁹²

Yeşaya 53:1’de “biz” diye konuşanlar, bir önceki ayette ağzını kapatan krallar ve şaşkına dönen uluslarla bağlantılıdır. Önce İsrael’in aşağılanmasını görmüşlerdir; şimdi onun yükselişi karşısında eski yargılarının yanlışlığını anlarlar. “Ona değer vermedik” sözü, hor gördükleri halkın HaŞem’in kulu olduğunu sonradan kavramalarını anlatır. Raşi ve İbn Ezra bu konuşmayı ulusların ağzından okur. Böylece “biz” ile “o” arasındaki ayrım, İsrael ile bir Hristiyan kurtarıcı arasında değil, uluslar ile İsrael arasında kurulur.⁵⁹³

Yeşaya 53 “o”, “onun”, “nefeşi” ve “mezarı” gibi tekil biçimler kullanır. Fakat Yeşaya İsrael’i zaten tekil bir kişi gibi konuşturur. “İsrael Kulum”, “Yaakov Kulum” ve 49:3’teki tekil avdi bunun açık örnekleridir. 43:10’da HaŞem topluluğa çoğul “Siz Benim tanıklarımsınız” diye seslenir ve aynı cümlede “seçtiğim Kulum” der. Kolektif halk ve tekil kul aynı şiirsel kişiliğin içinde bulunabilir. Tekillik bu nedenle kendi başına bireysel Maşiah kimliği vermez.⁵⁹⁴

Daha ciddi güçlük 49:5–6’dır. 49:3’te kul “İsrael” diye adlandırılırken birkaç ayet sonra görevi Yaakov’u HaŞem’e geri getirmek ve İsrael’in korunmuşlarını toplamak olur. İsrael olan kul İsrael’i nasıl geri getirir? Bu gerçek bir sorudur. Fakat sorunun varlığı “öyleyse kul zorunlu olarak Maşiah’tır” sonucunu vermez.⁵⁹⁵

Yeşaya’nın kolektif dili, İsrael’in tamamı ile İsrael’in sadık veya temsilci kesimi arasında ayrım kurabilir. İsrael adını taşıyan kul, sapmış İsrael’i geri çağırabilir. Peygamber halkın içindedir fakat aynı halka karşı görev taşır. İbn Ezra da kul metinlerini tek bir kişiyle sınırlamaz; 52:13 için sürgündeki HaŞem kullarıyla veya “İsrael Kulum” kullanımındaki İsrael’le bağlantıyı mümkün görür. Rabbi Yosef Albo, Sefer Haİkkarim’de hine yaskil avdi bölümünü açıkça İsrael’e bağlar ve “Kulum Yaakov” ile “İsrael Kulum” sözlerini dayanak yapar. İsrael okuması bu nedenle geç bir polemik icadı değil, Yeşaya’nın kendi tekrar eden sözlüğüne dayanan klasik bir Yahudi okumadır.⁵⁹⁶

Targum, Midraş ve Talmud bu ayetleri Maşiah’a da uygular. Targum Yonatan 52:13’ü הָא יַצְלַח עַבְדִי מְשִׁיחָא, “İşte Kulum Maşiah başarı gösterecek”, diye açıklar. Yalkut Şimoni “İşte Kulum başarı gösterecek” sözünü Kral Maşiah’a uygular ve onun Avraam’dan, Moşe’den ve hizmet meleklerinden daha yüksek biçimde yüceltileceğini anlatan bir deraş aktarır; aynı kaynak 53:5’i de Maşiah’ın acılarıyla ilişkilendirir. Sanhedrin 98b’de Maşiah’ın adı üzerine agadik tartışmada bir görüş ona “Rabbi’nin evinin cüzamlısı” der ve Yeşaya 53:4’ü kullanır.^597598599

Bu kaynaklar gerçek bir Maşiah yorum geleneğini gösterir. Fakat deraş ile peşatın kanıt değeri aynı değildir. Sanhedrin 98b’de aynı tartışma Maşiah için Şilo, Yinon, Hanina, Menahem ve Yeşaya 53:4’e dayanan başka bir ad önerir. Bu, Yeşaya 53:4’ün sözlük anlamının “Maşiah” olduğunu gösteren bir peşat açıklaması değil, ayetlerden Maşiah’a ad ve nitelik çıkaran agadik bir kullanımdır.⁶⁰⁰

Targum daha öğretici bir örnektir. 52:13’te “Kulum Maşiah” der; fakat hemen 52:14’te İsrael evini cümleye sokar ve onun uluslar arasındaki aşağılanmış durumunu anlatır. 53:2’de tek acı çeken kişiden çok doğruların onun önünde çoğalmasından söz eder. 53:10’da HaŞem’in halkının bakiyesini arındırmasını, onların Maşiahlarının krallığını görmesini, oğullarının ve kızlarının çoğalmasını ve Tora’yı koruyanların başarılı olmasını anlatır.⁶⁰¹⁶⁰²

Targumun Maşiah yorumu açıktır; fakat Hristiyan yorumun kurduğu gibi bütün acıları, yaraları, ölümü, aşamı ve günah taşımayı tek bir acı çeken Maşiah biyografisine bağlamaz. Maşiah, İsrael evi, doğru kişiler, uluslar ve halkın bakiyesi arasında roller dağıtır. Bu nedenle Targumdan çıkabilecek sağlam tarihsel sonuç “Yeşaya 52:13 eski Yahudi yorumunda Maşiah’a uygulanmıştır”dır. “Yahudi geleneği Yeşaya 53’ün tamamını İsa’nın acı çekmesi ve ölümü hakkında doğrudan bir kehanet sayıyordu” sonucu aynı kaynaktan çıkmaz.

Yad Rama’nın Sanhedrin 98b açıklaması da bu esnekliği gösterir; Yeşaya 53:4’ün agadik kullanımını acı çekmiş Rabbi Yehuda HaNasi veya Daniel gibi doğru kişiler üzerinden açıklayabilir. Ayet bir kimlik belgesi gibi tek tarihsel kişiye kilitlenmiş değildir.⁶⁰³

Hristiyan yorumun okumasında ise sıra tersine döner. Önce kulun Maşiah olduğu kabul edilir, sonra Maşiah’ın İsa olduğu kabul edilir. Bundan sonra ayrıntılar birer biyografi işaretine çevrilir: yaralanmak çarmıh, sessizlik yargılanma, ölüm çarmıhta ölüm, aşam günahların bağışlanması için bedenin sunulması, “soyunu görmek” ruhsal çocuklar, “günlerinin uzaması” diriliş olur. Fakat bütün bu eşleştirmelerin ilk şartı olan “kul = Maşiah” eşitliği Yeşaya’nın kelimelerinde henüz kurulmuş değildir.

Yeşaya’nın verdiği ilk veri farklıdır. 40–52 arasındaki teselli sözlerinin merkezinde sürgündeki İsrael vardır. Bu İsrael defalarca HaŞem’in “Kulu” diye adlandırılır; Yaakov aynı adı taşır; 49:3’te kulun kimliği doğrudan İsrael diye verilir. 52. bölüm Tsiyon ve Yeruşalayim’in kurtuluşuyla ilerler ve 52:13’e gelindiğinde yeni bir kişi adı verilmeden “İşte Kulum” denir.

Yahudi deraşı aynı cümleyi Maşiah’a da açabilir. Bu iki veri birbirine karşı kullanılmamalıdır. İsrael yorumu Yeşaya’nın tekrar eden kul dilinden çıkar; Maşiah yorumu ise gerçek ve eski bir Yahudi yorum katmanıdır. Hristiyan yorumcu bu katmanları birbirine dönüştürmektedir. “Bu ayet Maşiah’a uygulanmıştır” cümlesinden “Yeşaya burada yalnız Maşiah’tan söz eder” sonucu çıkmaz; bundan “bu Maşiah İsa’dır” sonucu ise hiç çıkmaz.⁶⁰⁴

52:13’Teki ilk kelime bize şimdilik yalnız şunu söyler: “Kulum.” Yeşaya kitabında bu unvanın en açık ve en sık adlandırılmış sahibi İsrael/Yaakov’dur. Daha sonraki Maşiah deraşları ayrı bir yorum katmanıdır; bunlardan birini başlangıçta zorunlu kimlik kabul edip bütün bölümü İsa’nın biyografisine göre okumak, Yeşaya’nın öznesini keşfetmek değil, Hristiyan Maşiah anlayışını metnin başına yerleştirmektir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 63, güncel revizyon.
• Yeşaya 41:8.
• Yeşaya 44:1.
• Yeşaya 52.
• Raşi, Yeşaya 52:13.
• Yeşaya 52:15–53:4; Raşi, Yeşaya 53:1 ve 53:8; İbn Ezra, Yeşaya 53:1. Gökhan (Aryeh) Duran, Yeşaya 53 — Misyoner İddialarına Tanah’ın Yanıtı, “Konuşmacıların Dağılımı” ve “Ulusların İtirafı” bölümleri.
• Yeşaya 43:10.
• Yeşaya 49:5–6.
• İbn Ezra, Yeşaya 52:13; Yosef Albo, Sefer Haİkkarim, Maamar 4, bölüm 13.
• Targum Yonatan, Yeşaya 52:13.
• Yalkut Şimoni, Yeşaya, remez 476; Yeşaya 52:13 ve 53:5’e yapılan Maşiah uygulamaları.
• Yeşaya 53:4; Bavli, Sanhedrin 98b.
• Yeşaya 53:4; Bavli, Sanhedrin 98b.
• Yeşaya 53; Targum.
• Kabalat.com, Yeşaya 53 üzerine kaynak incelemeleri; özellikle “Targum Yonatan ve Yeşaya 53”.
• Yeşaya 52:13; Yeşaya 53; Yeşaya 53:4; Bavli, Sanhedrin 98b; Targum.
• Yeşaya 52:13–53.

Hristiyan yorumcu Yeşaya 53:3-4’teki reddedilme ve “Tanrı tarafından vurulmuş” sayılma dilini Vayikra 13’teki tsaraat diliyle birleştirir. Buna göre İsrael, Maşiah’ı adeta “günahın tsaraatına tutulmuş” biri sayacak; daha sonraki Yahudi gelenekte İsa’nın günahkar diye anılması da kehanetin gerçekleşmesi olacaktır.¹⁸⁵⁸

Yeşaya’nın gerçek kelimeleri önce ayrılmalıdır:

Va-anahnu haşavnuhu nagua, mukkeh Elohim u-me’uneh — “Biz onu vurulmuş, Tanrı tarafından çarpılmış ve eziyet görmüş saydık.”¹⁸⁵⁹

Nagua, n-g-a kökünden “vurulmuş, belaya uğramış” demektir ve Tora’nın tsaraat bölümlerindeki nega ile akrabadır. Fakat Yeşaya burada metzora, “tsaraatlı”, tame, “kirli” veya hote, “günahkar” demez. Nega ile nagua aynı kök alanına aittir; fakat Vayikra 13’ün teknik tsaraat dili ile Yeşaya’nın şiirsel “Tanrı tarafından vurulmuş” ifadesini birleştirip buradan “Yahudiler onu günahın tsaraatına tutulmuş İsa sayacak” sonucuna geçmek metnin söylemediği kimliği ekler.¹⁸⁶⁰

Hazal’ın kendisi bu ayeti Maşiah hakkında kullanan bir agada aktarır. Sanhedrin 98b’de Maşiah’ın adları tartışılırken Hahamlar ona hivvara de-vei Rabbi, yaklaşık olarak “Rabbi’nin evinin tsaraatlısı / acılı bilgini” adını verir ve Yeşaya 53:4’ü kanıt olarak getirir. Bu kaynak göz ardı edilmemelidir.¹⁸⁶¹

Fakat bu kaynak Hristiyan iddiasıni desteklediği kadar bir yönüyle onu bozar. Hazal acı çeken bir Maşiah fikrini kabul edebiliyorsa, “Yahudiler acı çeken kurtarıcı fikrini ilke olarak anlayamazdı” denemez. Dahası Sanhedrin 98b “bu kişi İsa’dır” demez, onun günahsız insan korbanı olduğunu söylemez ve Yahudi halkın onu günahkar sayacağını kehanet diye kurmaz. Bir agadik Maşiah uygulaması vardır; Hristiyan kimlik eşlemesi yoktur.

Raşi’nin peşat açıklaması başka bir katmandadır. O kulun İsrael, özellikle onun tsadikleri olduğunu kabul eder; “biz onu Tanrı’nın nefret ettiği biri sanmıştık” sözünü ulusların geçmiş yanılgısı olarak açıklar. Yani konuşanlar İsrael’i acıları yüzünden Tanrı tarafından reddedilmiş sanırlar; sonra bu değerlendirmelerinin yanlış olduğunu itiraf ederler.¹⁸⁶²

Bu okuma Yeşaya’daki “kul” dilinin geniş bağlamına dayanır. 41:8’de “kulum İsrael”, 44:1’de “kulum Yaakov”, 44:21’de yine “sen kulumsun, İsrael” denir; 49:3’te kul açıkça İsrael diye adlandırılır. Bununla birlikte 49:5-6’da kulun Yaakov’u geri getirme görevi, imgenin bazen İsrael’in temsilcisi veya ideal kişileştirilmesi gibi daha karmaşık kullanılabildiğini gösterir. Bu nedenle kimlik sorunu tek bir sloganla çözülmez; bağlam ve yorum geleneği birlikte okunmalıdır.^18631864

Targum Yonatan da bu karmaşıklığın iyi örneğidir. 52:13’te “kulum Maşiah” der; sonraki dizeleri ise sık sık İsrael, uluslar ve Maşiah arasında açıklayıcı biçimde dağıtır. Bu bir Targum’dur, yani yalnız kelime kelime çeviri değil yorumlayıcı Aramice yeniden anlatımdır. Onun Maşiah kelimesini kullanması önemlidir; fakat bu, her zamiri tarihsel İsa biyografisine kilitlemez.¹⁸⁶⁵

Hristiyan yorumun daha sonraki Yahudi polemiğini Yeşaya’nın önceden verdiği işaret gibi kullanmasında ayrıca bir mantık sorunu vardır. Bir topluluk yüzyıllar sonra belirli bir kişi hakkında olumsuz hüküm verirse, bu olumsuz hükmü “zaten kehanette reddedileceği yazıyordu” diye aday lehine kanıta çevirmek mümkündür. Böyle bir ölçüt yanlışlanamaz hale gelir. Kehanetin kişiyi önceden belirleyebilmesi için reddedilme olgusundan bağımsız, metin içi kimlik ölçütü gerekir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 158, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 6. Heaster Yeşaya 53:3-4’ü Vayikra 13:44-45 ile ilişkilendirir; İsrael’in Maşiah’ı “leprosy of sin” ile vurulmuş sayacağını ve Hristiyan İncili/Talmud geleneğinde İsa’nın günahkar olarak damgalanmasını bunun gerçekleşmesi kabul eder.
• Yeşaya 53:3-4, Masoretik metin. 53:4: va-anahnu haşavnuhu nagua, mukkeh Elohim u-me’uneh — “Biz onu vurulmuş, Tanrı tarafından çarpılmış ve eziyet görmüş saydık.”
• Vayikra 13:44-45. Tsaraat hükmünde tsarua, nega, tame gibi teknik kelimeler kullanılır. Yeşaya 53:4’te nagua aynı n-g-a kök alanındadır; ancak metzora/tsarua, tame veya “günahkar” kelimesi yer almaz.
• Bavli, Sanhedrin 98b. Maşiah’ın adları tartışılırken Hahamlar hivvara de-vei Rabbi adını Yeşaya 53:4 ile ilişkilendirir: “Gerçekten hastalıklarımızı o taşıdı…” Bu agadik Maşiah uygulaması, ayetin Nasıralı İsa’yı tanımladığı veya onun insan korbanı olduğu sonucunu içermez.
• Raşi, Yeşaya 53:4. Konuşan ulusların İsrael hakkında “Tanrı’nın nefret ettiği” yönündeki eski yargılarının yanlış olduğunu fark ettikleri biçiminde açıklar; kul İsrael’in acılarıyla ilişkilendirilir.
• Yeşaya’da açık “kul=İsrael/Yaakov” örnekleri: Yeşaya 41:8-9; 44:1-2; 44:21; 45:4; 48:20; 49:3.
• Yeşaya 49:5-6’da kulun Yaakov’u HaŞem’e geri getirmesi ve İsrael’in kabilelerini kaldırması görevi verilir. Bu, “kul” imgesinin kitap içinde kolektif İsrael ile onun temsilci/ideal işlevleri arasında karmaşıklaşabildiğini gösterir.
• Targum Yonatan, Yeşaya 52:13-53. Targum 52:13’te “kulum Maşiah” ifadesini ekler; fakat sonraki ayetleri kelime kelime tek bireyin biyografisi olarak bırakmaz, Maşiah, İsrael, uluslar ve İsrael bakiyesi arasında yorumlayıcı biçimde dağıtır.

Yorum adımı bu pasajda olağanüstü açıktır. Yeşaya 49’daki “seni halk için berit olarak vereceğim” sözünü aktarırken İngilizce metne parantez içinde “kurban olarak ima ediyor” notunu ekler. Ardından bu “verilme”yi İsa’nın insan korbanı ve kanıyla kurulan yeni berite bağlar.¹⁷⁶⁶

Fakat Yeşaya’nın İbranicesinde “kurban olarak” diye bir kelime yoktur. Ayet şöyledir: ve-etsarkha ve-etenkha li-vrit am, le-hakim erets, le-hanhil nehalot şomemot.¹⁷⁶⁷

“Seni koruyacağım ve seni halk için berit kılacağım; ülkeyi ayağa kaldırmak, ıssız mirasları yeniden paylaştırmak için.”

İlk fiil önemlidir: ve-etsarkha, “seni koruyacağım.” Hristiyan yorumun “vermek” fiiline yüklediği ölüm anlamı, aynı cümlenin hemen önceki koruma fiiliyle gerilim içindedir. Korunan kişi bir göreve veriliyor; metin onun öldürülmesini anlatmıyor.

Ayetin devamı görevin ne olduğunu açıklar. Ülke yeniden ayağa kaldırılacak, ıssız miraslar paylaştırılacak, tutsaklara “çıkın”, karanlıktakilere “görünün” denecektir. Sonraki ayetlerde sürgünden dönüş, yolculuk, beslenme, merhamet ve Tsion’un tesellisi vardır.¹⁷⁶⁸

Korban okuması doğru olsaydı metinde en azından ölüm, kesim, kan, mizbeah veya kapara dilinden bir iz beklenirdi. Hiçbiri yoktur. “Vermek” fiili tek başına insanı öldürmek anlamına gelmez; Türkçede de bir insanı “bir göreve vermek/atamak” onu kurban etmek demek değildir.

Raşi’nin kısa açıklaması ayetin hareketini güzel biçimde korur. Ve-etsarkha için “seni koruyacağım” der; li-vrit am ifadesini “Benim için berit halkı olmak” şeklinde, le-hakim erets’i Erets İsrael’in ayağa kaldırılmasıyla açıklar.¹⁷⁶⁹

Metsudat David aynı doğrultuda, “her kuşakta seni yok oluştan koruyacağım” der ve beriti İsrael’in devamı ile ülkenin yeniden kurulması çevresinde yorumlar. Malbim de sürgün boyunca korunma, beritin kurulması ve ıssız yerlerin yeniden miras verilmesi eksenini izler.¹⁷⁷⁰

Yeşaya 42:6’daki paralel ifade daha da açıklayıcıdır: “Seni koruyacağım ve seni halk için berit, uluslar için ışık kılacağım.” Aynı ve-etsarkha ve-etenkha dizisi burada da vardır. “Uluslar için ışık” nasıl bir cesedin kesilmesini ifade etmiyorsa, “halk için berit” de kendi başına insan korbanı demek değildir.¹⁷⁷¹

İnsan korbanı sonucuna ulaşıldığında Tanah’ın daha geniş sınırı da dikkate alınmalıdır. Akedat Yitshak’ta Avraam’a “elini çocuğa uzatma” denir ve koç Yitshak’ın yerine ola olur. Yirmiyahu ise çocukların ateşte yakılması için HaŞem adına “buyurmadım, aklıma gelmedi” der.^17721773

Bunlar, bir insanın Tanrı uğruna acı çekemeyeceği veya hayatını veremeyeceği anlamına gelmez. Tsadiklerin ölümü, şehitlik, başkası uğruna fedakarlık ve korban hukuku aynı kategori değildir. Hristiyan yorumun yapması gereken tam da bu kategoriler arasındaki geçişi Tanah’tan kanıtlamaktır.

Yeşaya 49’da kulun görevi Yaakov’u yeniden ayağa kaldırmak, İsrael’i geri getirmek ve uluslara ışık olmaktır. Kimliğin klasik yorumlarda nasıl ele alındığı ayrıca tartışılabilir; fakat 49:8’in cümlesi kendi başına açıktır: koruma, berit görevi, ülkenin ihyası ve tutsakların çıkışı.¹⁷⁷⁴

Hristiyan yorumun parantezi bu yüzden önemlidir: “kurban olarak ima ediyor.” İma onun yorumudur. Yeşaya “seni korban olarak vereceğim” demez. Metnin söylemediği sözcük tam da Hristiyan sonuca geçmek için gerekli sözcüktür.¹⁷⁷⁵

Bir yorum ancak eklediği basamağı gizlemediğinde sınanabilir. Burada basamak görünür durumdadır: “seni berit olarak vereceğim” → “seni kurban olarak vereceğim” → “kanın yeni beriti kuracak” → “bu kişi İsa’dır.” İlk ok metinde yoksa sonraki sonuçlar Yeşaya’dan çıkmış sayılmaz. Yeşaya 49, insan korbanını değil, korunmuş bir kulun İsrael’in yeniden kurulması ve uluslara uzanan görevi içindeki berit dilini anlatır.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 148, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2: Yeşaya 49:8’deki ‘I will give thee’ sözünün yanına kendi paranteziyle ‘implying “in sacrifice”’ ekler ve bunu insan korbanı / yeni berit kanı şeklinde okur.
• Yeşaya 49:8 Masoretik İbranice: ve-etsarkha ve-etenkha li-vrit am, le-hakim erets, le-hanhil nehalot şomemot. Fiiller yan yana ‘seni koruyacağım ve seni halk için berit kılacağım/vereceğim’ der; devamı ülkeyi ayağa kaldırmak ve ıssız mirasları yeniden paylaştırmaktır.
• Yeşaya 49:9-13. Hemen devamında tutsaklara ‘çıkın’, karanlıktakilere ‘görünün’ denir; sürgünlerin yolculuğu, beslenmesi, merhametle yönlendirilmesi ve Tsion’un tesellisi anlatılır. Korban kesimi veya kan sahnesi yoktur.
• Raşi, Yeşaya 49:8: ve-etsarkha’yı ‘ve-eşmarkha - seni koruyacağım’, li-vrit am’ı ‘Benim için berit halkı olmak’, le-hakim erets’i Erets İsrael’i yeniden ayağa kaldırmak şeklinde açıklar.
• Metsudat David, Yeşaya 49:8: ‘her kuşakta seni yok oluştan koruyacağım’ ve ‘beritim seninle ebediyen olsun’ çizgisinde, ülkenin ve ıssız mirasların yeniden kurulmasını açıklar. Malbim de sürgün boyunca korunma ve gelecekte beritin/ülkenin yeniden kuruluşu eksenini izler.
• Yeşaya 42:6: ‘ve-etsarkha ve-etenkha li-vrit am le-or goyim - seni koruyacağım ve seni halk için berit, uluslar için ışık kılacağım.’ 49:8 ile aynı ‘koruma + berit görevi’ kalıbı, ‘vermek’ fiilinin kendi başına korban anlamına gelmediğini gösterir.
• Bereşit 22:12-13. Akedat Yitshak’ta emir ‘elini çocuğa uzatma’dır; ardından koç Yitshak’ın yerine ola olarak sunulur. İnsan ile hayvan korbanı arasındaki ayrım peşatta korunur.
• Yirmiyahu 7:31; 19:5. Çocukların ateşte yakılması için HaŞem ‘buyurmadım’ ve ‘aklıma gelmedi’ der. Bu ayetler her özverili ölümün ‘korban’ kategorisine sokulamayacağını gösteren açık Tanah sınırıdır.
• Yeşaya 49:3-6. Bölümde kulun kimliği ve görevi kendi bağlamında İsrael, Yaakov’un yeniden kurulması ve uluslara ışık olma diliyle işlenir. Klasik yorumlarda ayrıntılar değişebilir; fakat 49:8’de ‘insan korbanı’ sözcüğü bulunmaz.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2. ‘Implying “in sacrifice”’ parantezi, korban anlamının Yeşaya’nın kelimesi değil Heaster’ın çıkardığı ara önerme olduğunu açıkça gösterir.

Hristiyan yorumcu iki veriyi yan yana koyar: Hristiyanlık dünya çapında yayılmış ve İsa’nın adı çok farklı halklara ulaşmıştır; Yeşaya 49:6 ise kulun “uluslara ışık” yapılacağını ve Tanrı’nın kurtuluşunun yeryüzünün ucuna ulaşacağını söyler. Bu yan yana geliş, kimlik kanıtı değildir; ayetin öznesini ayrıca belirlemek gerekir.²¹⁴⁹

Fakat Yeşaya 49 yalnız “uluslara ışık” cümlesinden oluşmaz. Üçüncü ayette Tanrı konuşana “Sen Benim kulumsun, İsrael; sende görkem bulacağım” der. Beşinci ve altıncı ayetlerde aynı kulun Yaakov’u geri getirme ve İsrael’i toplama görevi vardır. Bu yapı, kulun kimliğini tek bir basit etikete indirgemeyi zorlaştırır; fakat Nasıralı İsa adını da hiçbir yerde vermez.²¹⁵⁰

Klasik yorumcular bu pasajın konuşan kişisini farklı biçimlerde açıklar. Raşi 49:1’de konuşanı Yeşaya peygamber olarak okur; 49:6’daki “uluslara ışık” görevini de Babil’in düşüşünü ve kurtuluşu uluslara haber verecek peygamberlik göreviyle açıklar. Böylece üçüncü ayetteki “İsrael” adı, Raşi’de konuşanın kişisel adından çok İsrael’in temsilciliği ve peygamberlik görevi içinde anlaşılır.²¹⁵¹

Modern peşat araştırması da 49:3 ile 49:5–6 arasındaki gerilimi kabul eder. Bazı yorumcular kulu kolektif İsrael, bazıları İsrael’i temsil eden ideal bir kul veya peygamber olarak görür. Bu tartışma Hristiyan okumasını tek başına çürütmez; fakat Hristiyan yorumun “Maşiah olduğu zaten belli, dünya yayılımı da İsa olduğunu kanıtlıyor” şeklindeki kısa yolunu geçersiz kılar. Önce kulun kimliği bağımsız olarak kurulmalıdır.²¹⁵²

Dahası “uluslara ışık” yalnız bir dinin adının coğrafi yayılımı değildir. Ayet, Tanrı’nın kurtuluşunun yeryüzünün ucuna ulaşmasını kulun Yaakov’u ayağa kaldırma ve İsrael’i geri getirme göreviyle aynı cümle içinde bağlar. Bir mesajın dünyanın her yerine duyurulması, bu bütün görevin gerçekleştiğini kendiliğinden göstermez.

Tanah’ta İsrael’in uluslara ilişkin görevi başka yerlerde de vardır. Devarim 4, İsrael’in Tora’yı yaşamasının ulusların gözünde bilgelik ve anlayış olacağını söyler. Yeşaya 2’de uluslar Tsion’a gelir, Tora oradan çıkar ve bunun sonucu savaş öğrenmemeleridir. Evrensel etki, yalnız bir ismin yayılmasıyla değil, Tanrı bilgisinin ve adalet düzeninin dünyayı dönüştürmesiyle ölçülür.²¹⁵³

Hristiyanlığın dünya çapında yayılması tarihsel bir olgudur. Fakat başarı türünü doğru adlandırmak gerekir. “İsa hakkında haber dünyanın ucuna ulaştı” önermesi ile “Yeşaya 49’daki kulun bütün görevleri Nasıralı İsa’da gerçekleşti” önermesi aynı değildir. İlki tarihsel yayılım, ikincisi metinsel kimlik iddiasıdır.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 195, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 13–14. “The fact that Christianity is a worldwide religion shows that Christ certainly has been preached to the utmost ends of the earth” der ve bunu Yeşaya 49’daki uluslara ışık göreviyle ilişkilendirir.
• Yeşaya 49:1–7. 49:3 açıkça “avdi ata Yisrael” der; 49:5–6 kulun Yaakov’u geri getirmesi ve İsrael’in korunmuş olanlarını toplaması görevini verir. Kimlik tartışması bu iki verinin birlikte açıklanmasını gerektirir.
• Raşi, Yeşaya 49:1 ve 49:6. 49:1’de “adım Yeşaya olsun, kurtuluşlar ve teselliler hakkında peygamberlik edeyim” diye açıklar; 49:6’da “uluslara ışık” sözünü Babil’in düşüşünü peygamberlikle bildirmek olarak yorumlar.
• Joseph Blenkinsopp, Isaiah 40–55, Anchor Bible 19A, Doubleday, 2002, s. 297–301; John Goldingay ve David Payne, A Critical and Exegetical Commentary on Isaiah 40–55, Cilt II, International Critical Commentary, T&T Clark, 2006, s. 152–179. Her iki çalışma da 49:3’teki “İsrael” adı ile 49:5–6’da kulun İsrael’i geri getirme görevi arasındaki kimlik sorununu tartışır; kolektif ve bireysel açıklamalar arasındaki gerilim metnin kendisinden doğar.
• Devarim 4:5–8; Yeşaya 2:2–4; ayrıca Yeşaya 11:9, “yeryüzü YHWH bilgisiyle dolacak” der. Bu metinlerde evrensellik öğretinin yayılmasından öte, ulusların davranışında ve dünya düzeninde görülen sonuçlarla tanımlanır.