Misyoner İddiaları Arşivi

İnsan özgürlüğü burada bütünüyle reddedilmez. Hatta bu yorumu açıkça reddeder: “İnsanın günah işlemeye zorlandığı doğru değildir.” Bir yerde Tora’ya tam itaatin teknik olarak mümkün olduğunu da kabul eder. Fakat hemen ardından insanın doğası gereği günahlı olduğunu, Tanrısal yasanın varlığının bu bozulmuş doğayı açığa çıkardığını ve İsrael’in Tanrı’nın özel yardımı olmadan Tora’ya itaat edemeyeceğini söyler. Yehezkel 36’daki yeni yürek ve yeni ruh tasvirini de “etkinleştirici antlaşma” diye adlandırdığı gelecekteki yeni antlaşmayla ilişkilendirir.¹⁵⁶¹

Hristiyan yorumun görüşü özgür iradeyi bütünüyle reddetmez. Asıl ayrım, günaha eğilimli insanın kendi gerçek seçimiyle Tora’ya yönelebilmesi ile Tanrı’nın yardımına ihtiyaç duyması arasındaki ilişkidedir.

Bereşit bu soruyu insanlık tarihinin hemen başında ortaya koyar. Kayin kıskançlık ve öfkenin eşiğindeyken HaŞem ona şöyle der:

“Günah kapıda çömelmektedir; arzusu sana yöneliktir, fakat sen ona hükmedeceksin.”¹⁵⁶²

Son cümle ve-ata timşol bo — וְאַתָּה תִּמְשָׁל־בּוֹ, “sen ona hükmedeceksin / hükmedebilirsin”dir. Tora burada günahın çekimini küçültmez. Günah neredeyse canlı bir güç gibi kapıda bekler ve insana yönelir. Fakat aynı cümlede insanı bu gücün pasif nesnesine de dönüştürmez. Eğilim vardır; karşı koyma imkanı da vardır.

Hazal tam bu gerilimi korur. Kiduşin 30b, yetser ha-ra (kötü eğilim) hakkında son derece sert konuşur: her gün güçlenir, insanı yenmek ister ve HaŞem yardım etmese insan ona karşı koyamaz. Aynı sugya birkaç satır önce Bereşit 4:7’yi şöyle okur: “İstersen ona hükmedersin.” Bu iki cümlenin yan yana bulunması önemlidir. İlahi yardım ile insan seçimi birbirini dışlamaz. İnsan yardıma muhtaç olabilir ve yine de gerçekten seçebilir.¹⁵⁶³

Devarim 30 bunu başka bir açıdan söyler. Moşe, mitsvanın insan için erişilemez olduğu düşüncesini reddeder:

“Bugün sana buyurduğum bu mitsva senin için fazla güç değildir ve senden uzak değildir... Söz sana çok yakındır; ağzında ve yüreğindedir, onu yapman için.”¹⁵⁶⁴

Ardından yaşam ile ölüm insanın önüne konur ve “yaşamı seç” denir. Bir emir ancak gerçek bir eylem alanına yöneliyorsa ahlaki anlam taşır. Tora’nın dili, “yapman mümkün olmadığı halde yapmadığın için suçlusun” biçiminde kurulmaz.¹⁵⁶⁵

Hristiyan yorumcu Devarim 30’u tam ters yönde kullanmaya çalışır. Ona göre bölüm, Tanrı’nın İsrael’in yüreğini değiştireceği geleceği anlatır; insan ancak bu Tanrısal müdahale sayesinde itaate muktedir olacaktır. Fakat bölümün kendi sırası bu sonucu taşımaz. Önce İsrael’e “Tanrın HaŞem’e dönecek ve O’nun sesini dinleyeceksin” denir. Ardından sürgünden toplama gelir. Daha sonra HaŞem’in halkın yüreğini sünnet edeceği söylenir. Yani teşuva ve dinleme, yüreğin sünnet edilmesinden önce metnin içinde zaten vardır.^156615671568

Bu, Tanrı’nın insanı dönüştürmediği anlamına gelmez. Devarim 30:6 tam tersine, insanın iç dünyasında HaŞem’in etkinliğini açıkça söyler. Fakat metin bu etkinliği insanın seçiminin yerine koymaz. İnsan döner; HaŞem toplar; HaŞem yüreği arındırır; insan yine mitsvaları yerine getirir. İlahi eylem ile insan eylemi aynı süreçte birbirine geçer.

Yehezkel 18 de günahkarı değişmez bir doğanın mahkumu olarak görmez:

“Kötü kişi işlediği bütün günahlarından döner, bütün yasalarımı gözetir ve adaletle doğruluk yaparsa kesinlikle yaşayacak, ölmeyecektir.”¹⁵⁶⁹

Peygamber “kötü kişi önce yeni bir yeni bir varlık gücü kazanırsa dönebilir” demez. Çağrı doğrudan günahkara yönelir. Birkaç ayet sonra “Kendinize yeni bir yürek ve yeni bir ruh yapın” sözü bile kullanılır. Yehezkel 36’da HaŞem’in yeni yürek vereceği söylenirken, Yehezkel 18’de insanın kendisine yeni yürek yapması emredilir. İki metin aynı dönüşün farklı yönlerini anlatır. Aynı dönüşün Tanrı yönünü ve insan yönünü gösterir.¹⁵⁷⁰

Rambam bu Tanah çizgisini Hilkhot Teşuva 5:1’de açık bir ilkeye dönüştürür: “Her insana seçim yetkisi verilmiştir. İsterse iyi yola yönelip tsadik olur; isterse kötü yola yönelip kötü olur.” Devamında, insanın yaratılıştan zorunlu biçimde tsadik veya kötü kılındığını düşünmenin Tora’nın emir ve uyarı düzenini anlamsızlaştıracağını söyler.^15711572

Hristiyan yorumun yaklaşımındaki sorun, günaha eğilim ile ahlaki yetersizlik arasındaki sınırı gerektiğinden fazla daraltmasıdır. Bir eğilim güçlü olabilir. İnsan kendi gücünün sınırlarına ulaşabilir. HaŞem’in yardımı olmadan yetser ha-rayı yenemeyeceğini söyleyen rabbinik ifade bile vardır. Fakat bundan “insan gerçek anlamda itaat edemez; ancak yeni bir Hristiyan antlaşması ona bu yeteneği verir” sonucu çıkmaz. Kiduşin 30b aynı nefeste hem Tanrı’nın yardımını hem “istersen ona hükmedersin” sözünü korur.¹⁵⁷³

Hristiyan yorumun kurduğu sistemin başka bir sonucu daha vardır. Eğer insan Tanrı’nın yeni antlaşma aracılığıyla vereceği özel etkinleştirme olmadan gerçekten itaat edemiyorsa, Tanah’ın yüzlerce teşuva çağrısı farklı bir anlama bürünür. Yeşaya “Kötü kişi yolunu bıraksın... HaŞem’e dönsün” der. Yehezkel “dönün ve bütün başkaldırılarınızdan vazgeçin” der. Devarim “yaşamı seç” der. Bunlar, yeteneği bulunmayan bir varlığa yöneltilmiş hukuki dekor değildir.^15741575

İnsan doğasının iyi olmadığı da gizlenmez. Bereşit 8:21 insan yüreğinin eğiliminin gençliğinden itibaren kötüye açık olduğunu söyler. Kabalat.com’daki yetser ha-ra tartışması da kötü eğilimi gerçek insan tutkuları ve dürtüleriyle ilişkilendirir; Tora’yı bu güce yön veren bir unsur olarak açıklar. Fakat güçlü dürtü, zorunlu eylem değildir. Ahlaki hayat zaten bu aralıkta doğar.^15761577

Hristiyan yorumun kendi iki cümlesi bu nedenle aynı anda tutulduğunda onun istediği sonucu vermez. “İnsan günaha zorlanmaz” doğruysa, insan başka türlü davranabilir. “Tanrı’nın yardımı gereklidir” doğruysa, bu yardım seçimi ortadan kaldırmaz. Yahudi kaynakları bu iki gerçeği birlikte taşır. Hristiyan teolojisinin ihtiyaç duyduğu üçüncü cümle — insanın Tora’ya gerçek itaat yeteneğinin ancak İsa merkezli yeni antlaşmayla doğacağı — Tanah’ta yoktur. Bu üçüncü cümle Tanah’tan değil Hristiyan yeni antlaşma öğretisinden gelir. Tanah insanı zayıf ve yardıma muhtaç görür, fakat seçimsiz görmez.¹⁵⁷⁸

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 131, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 47–48; özellikle “it is not true that man is forced to sin”, insanın doğası gereği günahlı oluşu ve Devarim 30 / Yehezkel 36 üzerinden “enabling covenant” açıklaması.
• Bereşit 4:7.
• Bavli, Kiduşin 30b; aynı sugya hem “istersen ona hükmedersin” hem de HaŞem’in yardımı olmadan yetser ha-ranın yenilemeyeceği düşüncesini yan yana verir.
• Devarim 30:11–14.
• Devarim 30:15, 19.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 47–48.
• Devarim 30:2.
• Devarim 30:3–6.
• Yehezkel 18:21.
• Yehezkel 18:30–32.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Teşuva 5:1.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Teşuva 5:2–4.
• Bavli, Kiduşin 30b.
• Yeşaya 55:7.
• Yehezkel 18:30.
• Bereşit 8:21; ayrıca Bereşit 6:5.
• Kabalat.com, “İki Ağacın Hikayesi (11)”; yetser ha-ra ve Tora’nın ona yön veren rolü üzerine ilgili bölüm.
• Bereşit 4:7; Devarim 30:11–19; Yehezkel 18; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 47–48.

Devarim 30:11–14 Hristiyan iddiasıne doğrudan karşı duran temel metinlerden biridir. Moşe, emrin gökte olmadığını, denizin ötesinde olmadığını, insana çok yakın bulunduğunu ve “onu yapmak için” ağızda ve yürekte olduğunu söyler. Hristiyan yorumcu bunu tümüyle reddetmez; Tora’ya tam itaatin “teknik olarak mümkün” olduğunu kabul eder. Fakat insanın kötü eğilimi nedeniyle bunun pratikte olağanüstü güç olduğunu, Devarim 30’un asıl çözümü gelecekte verdiğini savunur: İsrael toplandıktan sonra Tanrı onların yüreğini sünnet edecek, böylece yeni antlaşma altında itaat mümkün hale gelecektir.²³⁴¹

Devarim 30 gerçekten gelecekteki ulusal dönüş ve kurtuluş bağlamındadır. Bölüm, sürgünün uçlarına dağılmış İsrael’in HaŞem’e döneceğini, HaŞem’in onu toplayacağını, ülkeye getireceğini ve “yüreğini sünnet edeceğini” söyler. Gelecek bağlamını kabul etmek Hristiyan yorumun sonucunu kabul etmek değildir. Çünkü metnin sırası dikkat çekicidir: insanın HaŞem’e dönüşü, Tanrı’nın yüreği sünnet etmesinden önce anlatılır. “Sen Tanrın HaŞem’e dönecek ve O’nun sesini dinleyeceksin” sözü 30:2’dedir; yüreğin sünnet edilmesi 30:6’dadır.²³⁴²

Bu sıra, gelecekteki İlahi yardımın bugünkü ahlaki imkansızlığın kanıtı olmadığını gösterir. İnsan döner; HaŞem onu toplar ve dönüşünü derinleştirir. Bir süreçte Tanrı’nın insanı daha ileri taşıması, ilk adımın Tanrı tarafından imkansız bırakıldığı anlamına gelmez. Devarim 30:8 bunu yeniden söyler: “Sen yeniden HaŞem’in sesini dinleyecek ve bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları yapacaksın.” Gelecekteki yenilenmenin içeriği Tora’dan kurtuluş değil, Tora’ya daha tam bağlılıktır.²³⁴³

Ramban’ın Devarim 30:11 açıklaması tartışmayı özellikle berraklaştırır. “Bu mitsva”yı teşuva (dönüş) olarak okur ve gelecek zamanda söylenmesinin İsrael’in bir gün gerçekten teşuva yapacağına dair vaat taşıdığını belirtir. Aynı yorumda, insan dünyanın en uzak yerine sürülmüş olsa bile HaŞem’e dönebileceğini ve bu sözün “her zaman ve her yerde” yapılabilecek kadar yakın olduğunu söyler. Böylece gelecek vaat ile şimdiki imkan aynı cümlede korunur.²³⁴⁴

Hristiyan yorumun düşüncesi, “gelecekte daha derin itaat olacak” önermesinden “şimdi gerçek itaat mümkün değildir” sonucuna geçer. Bu geçiş zorunlu değildir. Bir kişinin gelecekte çok daha büyük bilgelik kazanacak olması bugün düşünemediğini göstermez. Bir toplumun gelecekte büyük bir ahlaki dönüş yaşayacağının vaat edilmesi de bugünkü insanın doğruyu seçemediğini göstermez. Devarim 30:11–14 zaten böyle bir uzaklaştırmaya karşı konuşur: “Bu mitsva senin için fazla zor değildir ve senden uzak değildir... söz sana çok yakındır... onu yapmak için.”²³⁴⁵

Yeremya 31’deki berit hadaşa (yeni antlaşma) da Tora’nın başarısızlığını ilan etmez. HaŞem “Tora’mı onların içine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. Yeni olan Tanrı’nın Tora’sının kimliği değil, onun insanın iç dünyasında yerleşme biçimidir. Yehezkel 36:26–27 aynı düşünceyi “yeni yürek” ve “yeni ruh” diliyle anlatır; sonuç “yasalarımda yürümenizi ve hükümlerimi koruyup yapmanızı sağlayacağım”dır. Gelecekteki kalp dönüşümü mevcut mitsvaların hükümsüzlüğüne değil, onların yapılmasına bağlanır.²³⁴⁶

Bir başka kavram kayması “Tora’ya itaat edebilmek” ile “hayatı boyunca tek bir günah işlememek” arasında oluşur. Tora, insanın hata edebileceğini baştan kabul eder. Bunun için teşuva, tazmin, itiraf ve belirlenmiş durumlarda korban düzeni vardır. Yehezkel 18, günahkar insanı “insan doğan gereği bunu yapamaz” diye bırakmaz; “işlediği bütün günahlarından döner, bütün yasalarımı korur, adalet ve doğruluk yaparsa kesinlikle yaşayacaktır” der. Sorumluluk gerçekse, başka türlü davranma imkanı da gerçektir.²³⁴⁷

Yahudi kaynakları insan iradesini İlahi yardımdan bağımsız mutlak bir güç olarak tanımlamaz. Yahudi kaynakları da bunu öğretmez. Kiduşin 30b yetser hara (kötü eğilim) hakkında HaŞem yardım etmese insanın onu yenemeyeceğini söyleyecek kadar güçlü bir dil kullanır. Fakat aynı sugya Tora’yı bu eğilime karşı verilen ilaç olarak tanımlar ve insanın onu yönetme sorumluluğunu korur. İlahi yardım ile ahlaki seçim birbirinin karşıtı değildir.²³⁴⁸

Devarim 30 bu nedenle Hristiyan yorumun ihtiyaç duyduğu zaman çizgisini vermez. Gelecekte İsrael’in ulusal teşuvası tamamlanacak, HaŞem halkı toplayacak ve yürek üzerinde daha derin bir dönüşüm gerçekleştirecektir. Fakat aynı bölüm insanın dönüşünü bu olaylardan önce anlatır ve mitsvayı “sana çok yakın... onu yapmak için” diye tanımlar. Hristiyan yeni-antlaşma öğretisi bu metindeki bir boşluğu doldurmamaktadır; boşluk önce insanın bugünkü itaat imkanını küçülterek oluşturulmakta, sonra İsa’ya dayalı çözümle doldurulmaktadır.²³⁴⁹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 221, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 47–49. Heaster Devarim 30:11–14’ün itaati mümkün gösterdiğini kabul eder; ‘technically’ tam itaatin mümkün olduğunu, fakat insanın günahlı eğilimi nedeniyle gelecekteki yürek sünneti ve yeni antlaşma yardımının gerekli olduğunu savunur.
• Devarim 30:1–6. İsrael’in HaŞem’e dönüşü 30:2’de, HaŞem’in yüreği sünnet etmesi 30:6’da anlatılır; metinsel sıra insanın dönüşünü İlahi yürek müdahalesinden önce verir.
• Devarim 30:8–10. Gelecekteki dönüşümün sonucu ‘bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları yapacaksın’ biçimindedir; Tora’nın kimliği değiştirilmez.
• Ramban, Devarim 30:11. ‘Bu mitsva’yı teşuva olarak açıklar; gelecek zamanın İsrael’in gerçekten döneceğine dair vaat taşıdığını, buna rağmen teşuvanın ‘her zaman ve her yerde’ insana yakın olduğunu söyler.
• Devarim 30:11–14, özellikle 30:14: ‘söz sana çok yakındır; ağzında ve yüreğindedir, onu yapmak için.’ Metin emri erişilemez bir gelecek imkanına dönüştürmez.
• Yeremya 31:31–34; Yehezkel 36:24–28. Yeni antlaşmada HaŞem ‘Tora’mı’ yüreğe yazar; yeni yürek ve ruhun sonucu HaŞem’in yasalarında yürümek ve hükümlerini yapmaktır.
• Yehezkel 18:21–23, 30–32. Günahkarın günahlarından dönüp HaŞem’in yasalarını yapması gerçek bir yaşam yolu olarak sunulur; peygamber bunun başka bir insanın ölümü olmadan imkansız olduğunu söylemez.
• Bavli, Kiduşin 30b. Yetser haranın insana her gün saldırdığı, HaŞem yardım etmese yenilmesinin mümkün olmayacağı, buna karşı Tora’nın ilaç olarak verildiği birlikte anlatılır.
• Devarim 30:1–14; Ramban ad loc.; Yeremya 31:31–34; Yehezkel 36:24–28. Gelecekteki derinleşme bugünkü ahlaki imkansızlığın kanıtı değildir; Hristiyan yeni-antlaşma mekanizması bu metinlerde İsa’nın ölümüyle açıklanmaz.

İnsanın günaha zorlandığı savı burada açıkça reddedilir. Yine de Tanah’ın insanı doğası gereği günaha eğilimli gösterdiğini, yetser hara (kötü eğilim) yüzünden İsrael’in Tora’ya tam itaatte sürekli başarısız olduğunu ve bu yüzden günahı gerçekten ortadan kaldıracak kusursuz bir insan korbanına ihtiyaç bulunduğunu savunur. Yeremya 17:9, Bereşit 8:21, Tehillim 51 ve İyov’daki insan zayıflığı ifadelerini bu düşüncenin kanıtları olarak bir araya getirir.²³⁵⁰

İlk halka Yahudi düşüncesine yabancı değildir. İnsan içinde kötülüğe yönelen güçlü bir eğilim bulunduğunu Hazal ayrıntılı biçimde tartışır. Fakat Tora bu eğilimi daha Kayin anlatısında insanın sorumluluğuyla yan yana koyar: “Günah kapıda çömelmiştir; arzusu sanadır, fakat sen ona hükmedebilirsin.” Bereşit 4:7 kötülüğü hafife almaz; insanın onun karşısındaki sorumluluğunu da kaldırmaz.²³⁵¹

Kiduşin 30b aynı gerilimi daha güçlü biçimde anlatır. HaŞem’in yetser harayı yarattığını, ona karşı Tora’yı ilaç olarak verdiğini söyler; kötü eğilimin insana her gün saldırdığını ve HaŞem yardım etmese insanın onu yenemeyeceğini de ekler. Bu, insanın kendi kendine yeterli olduğu öğretisi değildir. Fakat verilen çözüm de “kusursuz bir insan öldürülsün” değildir. Tora, mücadele ve İlahi yardım birlikte verilir.²³⁵²

Bereşit 8:21 “insan yüreğinin eğilimi gençliğinden itibaren kötüdür” der. Yeremya 17:9 yüreği “her şeyden daha aldatıcı” diye tanımlar. Bu ayetler insanın iç dünyasını masum bir boş levha olarak tanımlamaz. Fakat Yeremya hemen ardından “Ben HaŞem, yüreği araştırırım... herkese yollarına göre, yaptıklarının meyvesine göre vermek için” der. Karanlık eğilim ile kişisel eylem aynı cümle içinde ayrılır; HaŞem insanı yaptığına göre yargılar.²³⁵³

Asıl kanıt gerektiren halka bundan sonra gelir: “İnsan güçlü bir kötü eğilim taşır; öyleyse günahın çözümü kusursuz insanın ölümü olmak zorundadır.” Tanah bu geçişi yapmaz. Yehezkel 18 günahkarın çözümünü başka bir insanın ölümünde değil kendi gerçek teşuvasında verir: “Kötü kişi işlemiş olduğu bütün günahlarından döner... kesinlikle yaşayacaktır.” Aynı bölüm oğlun babanın suçunu taşımayacağını, tsadikin doğruluğunun ve kötünün kötülüğünün kendisine ait olduğunu söyler.²³⁵⁴

Tora’nın korban düzeni de “her günahın nihai metafizik gereği mutlaka bir canlının ölmesidir” önermesine izin vermez. Vayikra 5:11–13, ekonomik gücü iki kuşa yetmeyen kişi için ince un sunusuna izin verir. Hayvan yoktur, kan yoktur; buna rağmen metin “kohen onun için günahından dolayı kapara (kefaret) sağlayacak ve ona bağışlanacaktır” der. Bu ayet, kanın ve hayvan korbanının Tora’da hiç önemi olmadığı anlamına gelmez. Yalnız “bağışlanma için her durumda ölüm zorunludur” önermesini mutlak Tora yasası olmaktan çıkarır.²³⁵⁵

Rabbinik kaynakların yetser hara konusundaki sert dili de Hristiyan yorumun “Yahudilik insan doğasının ciddiyetini anlamıyor” eleştirisini taşımaz. Sanhedrin 91b, yetser haranın ne zaman insana yerleştiğini tartışır ve doğumla birlikte etkili hale geldiği sonucuna ulaşır. Bu anlatıda bile eğilim hukuki suç değildir. Bir insanın öfkeye, kıskançlığa veya bedensel arzuya açık olması, daha eylemden önce başkasının onun yerine ölmesini gerektiren bir suç hesabı oluşturmaz.²³⁵⁶

Hristiyan yorumun kendi kabulü burada belirleyicidir: insan günah işlemeye zorlanmıyorsa seçim gerçektir. Seçim gerçekse teşuva gerçek bir çağrıdır; Yehezkel’in “dön ve yaşa” sözü insanın yapamayacağı bir şeyi emreden boş bir formül değildir. İlahi merhamet insanın kendi kendisini kurtarması değildir; bağışlayan HaŞem’dir. Fakat HaŞem’in bağışlaması ile insanın sorumluluğu arasında zorunlu bir insan ölümü katmanı Tanah tarafından konmamıştır.²³⁵⁷

İnsan doğasının zayıflığını gösteren ayetler bir teşhistir. Belirli bir tedavinin zorunluluğunu kanıtlamak için tedavinin de metinde verilmesi gerekir. Bereşit 4 günaha hükmetme imkanını, Kiduşin 30b Tora ve İlahi yardımı, Yehezkel 18 teşuvayı ve kişisel sorumluluğu, Vayikra 5 ise kan olmadan dahi kapara ve bağışlanmayı gösterir. Hristiyan yorumcu insanın zayıflığı hakkında gerçek verilerden başlar; fakat “bu nedenle kusursuz bir insan korbanı gereklidir” sonucunu bu kaynaklar söylemez.²³⁵⁸

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 222, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 48–50. Heaster insanın günah işlemeye ‘zorlanmadığını’ kabul eder; yine de Yeremya 17:9, Tehillim 51, Bereşit 8:21 ve benzeri metinlerle insanın doğası gereği günaha eğilimli olduğunu, kusursuz korban ihtiyacının buradan doğduğunu savunur.
• Bereşit 4:7: günah ‘kapıda çömelir’ ve insanı ister; aynı ayet ‘sen ona hükmedebilirsin’ der. Eğilim ve sorumluluk aynı metinde birlikte tutulur.
• Bavli, Kiduşin 30b. HaŞem’in yetser harayı yarattığı, Tora’yı ona karşı ilaç verdiği ve İlahi yardım olmadan insanın onu yenemeyeceği belirtilir; çözüm insan korbanı olarak tanımlanmaz.
• Bereşit 8:21; Yeremya 17:9–10. Yüreğin kötü/aldatıcı eğilimi kabul edilir; Yeremya 17:10 HaŞem’in herkese ‘yollarına göre, yaptıklarının meyvesine göre’ karşılık verdiğini ekler.
• Yehezkel 18:20–23, 30–32. Oğul babanın suçunu taşımaz; kötü kişi günahlarından dönüp doğruluk yaparsa yaşayacaktır. Metin zorunlu vekaleten insan ölümü öğretmez.
• Vayikra 5:11–13. İki kuşa gücü yetmeyen kişi ince un getirir; kohen kapara sağlar ve bağışlanma ilan edilir. Hayvan ve kan bulunmayan bu açık istisna, ‘her bağışlanma mutlaka bir canlının ölümünü gerektirir’ önermesini mutlak Tora ilkesi olmaktan çıkarır.
• Bavli, Sanhedrin 91b. Yetser haranın insana ne zaman yerleştiği tartışılır ve doğumla ilişkilendirilir; eğilim kişisel eylemden önce var olabilir, fakat kaynak bunu atadan aktarılan hukuki suç veya zorunlu insan korbanı diye tanımlamaz.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49: insanın günah işlemeye zorlanmadığını kabul etmesi, gerçek seçimi varsayar. Yehezkel 18’in teşuva çağrısı bu seçim yapısıyla uyumludur.
• Bereşit 4:7; Kiduşin 30b; Yehezkel 18; Vayikra 5:11–13. Kaynaklar insanın zayıflığına farklı çözümler verir; ‘bu nedenle kusursuz insanın ölümü zorunludur’ halkası Tanah’ta açıklanmaz.

Tora’nın korban düzeninde insan henüz işlemediği günah için önceden teşuva yapmaz ve gelecekteki bütün günahları için önceden hayvan korbanı sunmaz. Ardından bunun hayvan korbanlarının geçiciliğini gösterdiğini, kusursuz insan korbanının ise bir kez gerçekleşip daha sonraki günahlar için sürekli geçerli kapara (kefaret) zemini oluşturacağını savunur. İsa’nın ölümünden sonra yeni korban gerekmez; daha sonra günah işleyen kişi bu geçmiş ölümle ilişki kurarak bağışlanabilir.²⁴⁰²

Bu Hristiyan yoruma söylemediği şeyi yüklememek gerekir. O, kişinin gelecekteki her günahının henüz işlenmeden, sonraki davranışından bağımsız biçimde peşinen bağışlandığını söylemez. Hristiyan iddiası şudur: tek tarihsel ölüm bütün gelecek kuşakların günahları için yeterli korban temelini meydana getirmiştir. Tanah, bütün gelecek kuşakların günahları için tek bir insanı korban olarak belirlemez.²⁴⁰³

Hristiyan yorumcu Yeremya 31:34’teki “suçlarını bağışlayacağım ve günahlarını artık hatırlamayacağım” sözünü kullanır. Ayet gerçekten gelecekteki bağışlanmayı vaat eder. Fakat “Tanrı gelecekte bağışlayacaktır” ile “gelecekte işlenecek günahların kapara temeli daha önce öldürülmüş kusursuz bir insanda tamamlanmıştır” aynı cümle değildir. Yeremya 31’de Maşiah’ın ölümü, insan kanı, çarmıh veya geçmişteki tek korban bu bağışlanmanın sebebi olarak anılmaz.²⁴⁰⁴

Vayikra’nın korban düzeni zaman bakımından ters yönde işler. Önce eylem gerçekleşir; kişi günahının farkına varır; belirlenmiş durumda korban gerekiyorsa onu getirir; kohen kapara sağlar ve bağışlanma ilan edilir. Vayikra 4 bu sıralamayı farklı kişiler için tekrar eder. Gelecekte henüz yapılmamış özgür seçimler için sınırsız bir korban hesabı açılmaz. Yeni bir günah, yeni bir ahlaki olaydır.²⁴⁰⁵

Yehezkel 18 aynı yapıyı korban hukukundan bağımsız biçimde gösterir. Tsadik daha sonra doğruluğundan dönüp kötülük yaparsa yeni davranışı önemlidir; kötü kişi günahlarından dönüp adalet ve doğruluk yaparsa önceki suçları ona karşı hatırlanmaz. Peygamber insanı sabit bir geçmiş hesaba kilitlemez. Bugünkü doğruluk yarınki kötülüğü dokunulmaz kılmaz; bugünkü kötülük de yarınki teşuvayı kapatmaz. HaŞem’in hükmü insanın gerçekten yaptığı seçimlerle ilişkilidir.²⁴⁰⁶

Mişna Yoma 8:9 bu ilkeyi daha da keskin ifade eder: “Günah işleyeceğim ve teşuva yapacağım” diyen kişiye teşuva fırsatı verilmez; “günah işleyeceğim ve Yom Kippur kefaret edecek” diyen için Yom Kippur kefaret etmez. Aynı Mişna kişiler arası suçların zarar verilen kişi razı edilmeden Yom Kippur tarafından giderilmediğini söyler. Kapara, gelecekte günah işleme özgürlüğünü peşinen güvence altına alan soyut bir fon değildir.²⁴⁰⁷

Yahudi kaynaklarında tsadiklerin ölümü kaparayla ilişkilendirilir. Moed Katan 28a, Miryam’ın ölümünün para aduma ile yan yana gelmesinden “tsadiklerin ölümü kapara sağlar” deraşını çıkarır; Aharon’un ölümüyle kohen giysileri arasında da benzer bağ kurar. Bu kaynak Hristiyan yorumun “Yahudilikte bir tsadikin ölümünün hiçbir kefaret anlamı olamaz” şeklindeki muhtemel bir karşı itirazı gerçekten çürütür.²⁴⁰⁸

Fakat Moed Katan’ın söylediği ile Hristiyan yorumun bir-defalık evrensel korban öğretisi aynı değildir. Gemara “bir tsadikin ölümü gelecekte henüz işlenmemiş bütün insanların kişisel günahlarını hukuken üzerine alır”, “bundan sonra Tora korbanlarına gerek yoktur” veya “teşuva geçmişteki bu ölüme iman etmek demektir” demez. Aynı rabbinik gelenek Yom Kippur’u, teşuvayı, kişiler arası düzeltmeyi ve korban hukukunu korur. Agadik kapara benzetmesini Hristiyan vekalet-kurban doktriniyle özdeşleştirmek yeni bir teolojik adımdır.²⁴⁰⁹

Hayvan korbanlarının tekrarlanması da tek başına onların başarısızlığını göstermez. İnsan ahlaki hayatı devam ettiği için yeni eylemler gerçekleşir. Dün bağışlanan kişi bugün yeniden günah işleyebilir; dün doğru olan kişi yarın kötülük seçebilir; kötülük yapan kişi de yarın dönebilir. Tora ile peygamberler bu değişken sorumluluğu ciddiye alır. Hristiyan yorumun tek tarihsel insan ölümünü bütün sonraki kaparanın zorunlu temeli yapan cümlesi ise Tanah’ta kurulmaz. Yeremya gelecekte bağışlanma vaat eder; bu bağışlanmanın mekanizmasını geçmişteki İsa ölümü olarak tanımlamaz.²⁴¹⁰

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 228, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–52. Heaster gelecekteki günahlar için önceden hayvan korbanı/teşuva yapılamayacağını kabul eder; kusursuz İsa korbanının ise bir kez gerçekleşip daha sonraki günahlar için sürekli kapara temeli olduğunu savunur.
• Duncan Heaster’ın savının dar biçimi: gelecekteki günahların davranıştan bağımsız olarak peşinen bağışlandığı değil, tek tarihsel ölümün sonraki bağışlanmalar için yeterli korban zemini olduğudur. Bu ayrım birincil metin s. 52’deki açıklamanın adil temsilidir.
• Yeremya 31:31–34. Gelecekte bağışlanma vaat edilir; pasajda Maşiah ölümü, insan kanı, çarmıh veya geçmişteki tek insan korbanı bu bağışlanmanın nedeni olarak verilmez.
• Vayikra 4:22–35; 5:1–13. Günahın işlenmesi, fark edilmesi, ilgili korbanın getirilmesi, kapara ve bağışlanma sıralaması somut olay üzerinden işler; gelecekteki tüm özgür seçimler için peşin korban hesabı kurulmaz.
• Yehezkel 18:21–24, 30–32. Kötü kişinin daha sonra dönmesi ve tsadikin daha sonra kötülüğe yönelmesi gerçek ahlaki değişiklikler olarak hesaba katılır; kişinin gelecekteki eylemleri önceden hükümsüzleştirilmez.
• Mişna Yoma 8:9. ‘Günah işleyeceğim ve teşuva yapacağım’ diyen kişiye teşuva fırsatı verilmez; ‘günah işleyeceğim ve Yom Kippur kefaret eder’ diyen için Yom Kippur kefaret etmez; kişiler arası suçta mağdurun razı edilmesi gerekir.
• Bavli, Moed Katan 28a. Miryam’ın ölümü para aduma, Aharon’un ölümü kohen giysileriyle ilişkilendirilir; tsadiklerin ölümüne kapara etkisi atfedilir.
• Moed Katan 28a ile Mişna Yoma 8:9’un birlikte değerlendirilmesi: tsadik ölümüne agadik kapara anlamı verilmesi, gelecekteki bütün kişisel günahların bir kez ve herkes için hukuken devredildiği anlamına gelmez; teşuva ve kişisel düzeltme sistemi devam eder.
• Yeremya 31:31–34; Yehezkel 18; Vayikra 4–5. Tanah gelecekte bağışlanma ve devam eden ahlaki sorumluluk öğretir; tek geçmiş insan ölümü bütün çağların zorunlu korban temeli olarak tanımlanmaz.

Hristiyan yorumun “etkinleştirici antlaşma” ifadesinde Tanah’a gerçekten temas eden bir düşünce vardır. Yeremya 31 Tora’nın yüreğe yazılmasını, Yehezkel 36 yeni yürek ve yeni ruhu, Devarim 30 ise yüreğin sünnet edilmesini anlatır. Gelecekte İsrael’in HaŞem’e bağlılığının daha derin ve bütünlüklü olacağı açıktır. Sorun, bundan önce Tora’ya gerçek itaatin insan için fiilen imkansız olduğu ve ancak İsa’nın ölümüyle kurulan farklı bir antlaşmanın bunu mümkün hale getirdiği sonucunun çıkarılmasıdır.²⁴⁵⁸

Devarim 30’un sırası bu sonucu vermez. İsrael sürgünde sözleri yüreğine alır, “Tanrın HaŞem’e döner” ve O’nun sesini dinler; daha sonra HaŞem onun yüreğini sünnet eder. İnsan dönüşü, yürek sünnetinden önce anlatılmıştır. Bölümün sonunda Moşe mitsvayı gökte veya denizin ötesinde erişilemez bir şey gibi düşünmemeyi emreder: “Söz sana çok yakındır; ağzında ve yüreğindedir, onu yapmak için.” Gelecekteki İlahi yardım bugünkü ahlaki imkanı yok etmez.²⁴⁵⁹

Ramban bu iki yönü birlikte tutar. Devarim 30:11’deki “bu mitsva”yı teşuva olarak açıklar ve gelecekte büyük ulusal teşuvanın gerçekleşeceğini kabul eder. Fakat teşuvanın yalnız o çağda mümkün olacağını söylemez; insanın dünyanın en uzak yerinde bile HaŞem’e dönebileceğini ve bunun her zaman erişilebilir olduğunu belirtir. 30:6’daki yürek sünnetini ise Maşiah çağında kötüye yönelik arzunun kökten zayıflamasıyla ilişkilendirir. Gelecekte yetkinleşme vardır; geçmişte özgür iradenin bulunmaması yoktur.²⁴⁶⁰

Yeremya’nın yeni antlaşmasında da yenilik Tora’nın kimliğinde değildir. “Tora’mı onların içine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” denir. Yehezkel aynı fikri “Yasalarımda yürümenizi ve hükümlerimi koruyup yapmanızı sağlayacağım” diye ifade eder. Burada yeni yürek eski mitsvaların karşıtı değildir; onları yaşama gücünün ve isteğinin derinleşmesidir. Peygamberlerde gelecekteki içsel dönüşüm gerçekten itaati derinleştirir; fakat bu, Tora’nın daha önce uygulanamaz olduğu veya bu dönüşümün İsa’nın ölümüne bağlı olduğu anlamına gelmez.²⁴⁶¹

Daha da önemlisi, bu pasajların hiçbiri yürek dönüşümünü Nasıralı İsa’nın ölümüne bağlamaz. Yeremya’da İsa, insan kurbanı veya çarmıh yoktur. Yehezkel’de HaŞem halkını uluslardan toplar, temizler, yeni yürek verir ve kendi yasalarında yürütür. Bu dönüşümü Hristiyan kefaret öğretisine bağlamak peygamberlerin kendi cümlesinden değil, daha sonraki Hristiyan öğretisinin metne eklediği bağlantıdan gelir. Kanıt ile daha sonraki teolojik açıklama birbirinden ayrılmalıdır.²⁴⁶²

Tanah gelecekte HaŞem’in İsrael’in yüreğinde derin bir dönüşüm meydana getireceğini ve itaati bütünleştireceğini öğretir; Hristiyan yorumcu bundan Tora’ya bugünkü gerçek itaatin imkansız olduğu sonucunu çıkarır. Fakat aynı Tora bugün için “yapmak için sana çok yakındır” der; günahkarı teşuvaya çağırır ve dönüşü gerçek bir imkan olarak kabul eder. Gelecekteki tamlık, bugünkü imkansızlığın kanıtı değildir. Yeni antlaşmanın yeniliği Tora’dan kurtuluş değil, Tora’nın insanın içine yerleşmesidir.²⁴⁶³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 236, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 48–49, 55–56. Heaster yeni antlaşmayı İsrael’in Moşe Tora’sına tam itaatini mümkün kılan bir ‘enabling covenant’ olarak tanımlar.
• Devarim 30:1–14, özellikle 30:2, 6, 8, 11–14. Bölüm teşuvayı ve itaati İlahi yürek sünnetiyle ilişkilendirir; mitsvanın yapılabilir ve yakın olduğunu da açıkça söyler.
• Ramban, Devarim 30:6 ve 30:11. Ramban gelecekteki yürek sünnetini Maşiah dönemiyle ilişkilendirirken teşuvanın her zaman insanın erişiminde olduğunu açıklar.
• Yeremya 31:31–34; Yehezkel 36:24–28. Her iki pasaj da gelecekteki içsel dönüşümü HaŞem’in Tora’sı, yasaları ve hükümlerine bağlılıkla birleştirir.
• Yeremya 31:31–34; Yehezkel 36:22–28. Pasajların kendi metninde insan kurbanı veya İsa adı bulunmaz.
• Yehezkel 18:21–23, 30–32; Devarim 30:11–14. Peygamber günahkarı doğrudan dönüşe ve yaşamaya çağırır; Tora mitsvanın yapılabilirliğini vurgular.