Misyoner İddiaları Arşivi

Tora korbanı belirli kutsal yerde ve mizbeah düzeni içinde sunar. İsa ise Yeruşalayim’deki mizbeah üzerinde bir kohen tarafından korban olarak sunulmamış, Roma idamı sonucu öldürülmüştür. Hristiyan yorumcu Devarim 12’nin seçilmiş yer ilkesini açıkça aktarır; sonra çözüm olarak İsa’nın kendisinin mizbeah ve seçilmiş yer sayılabileceğini ileri sürer.¹⁶³²

Akıl yürütmesi şöyledir: HaŞem Adı’nı seçtiği yerde barındırır. Tapınak ve mizbeah MS 70’te yok olmuştur. Tanrı’ya yaklaşmanın merkezi yine bulunmalıdır. Daniel 9’daki “Maşiah önder” bu yeni merkezdir. İsa Tanrı’nın Adı’nı taşıdığı için hem Tapınak hem mizbeah olarak düşünülebilir. İbraniler 13:10 da bu sembolik özdeşliği destekler.¹⁶³³

Tora’nın cümlesi ise seçilmiş yeri açıkça tanımlar:

“HaŞem’in, Adı’nı orada barındırmak için bütün kabileleriniz arasından seçeceği yere... yakmalık korbanlarınızı ve diğer korbanlarınızı oraya getireceksiniz.”¹⁶³⁴

Ardından:

“Yakmalık korbanlarını gördüğün her yerde sunmamaya dikkat et. Yalnız HaŞem’in kabilelerinden birinde seçeceği yerde yakmalık korbanlarını sunacaksın ve sana buyurduğum her şeyi orada yapacaksın.”¹⁶³⁵

İbranice ki im ba-makom aşer yivhar HaŞem — כִּי אִם־בַּמָּקוֹם אֲשֶׁר־יִבְחַר ה׳, “yalnız HaŞem’in seçeceği yerde”dir. Buradaki makom bir insan bedenine verilen simgesel unvan değildir. Korbanların getirildiği fiziksel kutsal merkezdir.

Sifrei Devarim 70, “yalnız yakmalık korban mı?” sorusunu sorar ve “orada sana buyurduklarımın tümünü yapacaksın” sözünden diğer kutsal korbanların da aynı seçilmiş yer şartına bağlı olduğunu çıkarır. Yani Devarim 12’deki yer şartı şiirsel bir benzetme değil korban hukukunun teknik unsurudur.¹⁶³⁶

Vayikra 17:11 aynı ilişkiyi mizbeah düzeyinde kurar:

“Bedenin nefşi kandadır ve Ben onu size, nefisleriniz için kapara sağlamak üzere mizbeah üzerinde verdim.”¹⁶³⁷

Belirleyici ifade al ha-mizbeah — עַל־הַמִּזְבֵּחַ, “mizbeah üzerinde”dir. Hazal bu dili teknik korban hukukunda aynı yönde okur. Menahot 94b, semihanın kendisinin kaparayı gerçekleştirmediğini söylerken Vayikra 17:11’e dayanır ve kaparanın kanın sunulmasıyla gerçekleştiğini belirtir. Böylece kan, kapara ve mizbeah aynı ritüel işlem içinde kalır. Hristiyan yorumcu ayeti kanın önemine delil olarak kullanırken “mizbeah üzerinde” bölümünü tali hale getirir; oysa ayetin grameri bu unsurları birbirinden ayırmaz.¹⁶³⁸

Vayikra 1, korban ile mizbeahın ayrı şeyler olduğunu daha da açık gösterir. Hayvan getirilir, kesilir, Aharon’un oğulları kanı alır, kan mizbeahın çevresine serpilir ve belirli parçalar mizbeah üzerinde yakılır. Korban mizbeah değildir; mizbeaha getirilen şeydir. Kohen de korban değildir; hizmeti yapan kişidir. Tora bu rolleri birbirine karıştırmaz.¹⁶³⁹

Şemot 27’de mizbeah ölçüleri olan yapılmış bir nesnedir: akasya ağacından, belirli uzunluk ve genişlikte, boynuzları ve taşıma düzeni bulunan kutsal yapı. Hristiyan yorumun “İsa mizbeahın kendisidir” çözümü bu teknik nesneyi teolojik kişileştirmeye çevirir.¹⁶⁴⁰

Simgesel dil Tanah’a yabancı değildir. Bir insan “ışık”, “kaya”, “çoban” veya başka bir mecazla nitelenebilir. Fakat bir ritüel şartın mecazi olarak yeniden adlandırılması, o şartın yerine getirildiği anlamına gelmez. “Bu sunu belirli masanın üzerinde bırakılmalıdır” emrine karşı “sunulan nesnenin kendisi aynı zamanda masadır” denmesi, şiirsel bir benzetme olabilir; ilk talimatı yerine getirmez.

Hristiyan yorumun yöntemi kabul edildiğinde Tora’nın ayrı tuttuğu bütün unsurlar aynı kişide birleştirilebilir: İsa korban olur, aynı zamanda mizbeah olur, başka Hristiyan metinleriyle kohen olur, kutsal yer de onun şahsı olur. Bu sembolik sistem, Hristiyan kaynaklarının önceden kabul ettiği İsa kimliğinin Tora’daki farklı rollere geriye doğru yerleştirilmesiyle kurulur. Fakat bunun Tora’nın korban düzeni olduğu söylenemez. Tora korban, kohen, mizbeah ve kutsal yeri ayrı işlevlerle verir.

Hristiyan yorumcu Devarim 21:1–9’daki egla arufa (boynu kırılan düve) uygulamasını karşı örnek yapar. Bu düvenin mizbeah üzerinde sunulmadığını, buna rağmen kohenlerin bulunduğunu ve bağışlanma dilinin geçtiğini söyler. Fakat Devarim 21 bu hayvanı aşam diye adlandırmaz; onu korban diye de tanımlamaz. Faili bulunmayan cinayet için yapılan ayrı bir toplumsal arınma ritüelidir. Hayvan işlenmemiş bir vadiye götürülür ve boynu orada kırılır. Sifrei Bamidbar da egla arufayı korbanlarla karşılaştırırken kurallarını ayrı ayrı ele alır; örneğin bazı bedensel kusurlar korbanı geçersiz kılarken egla arufayı aynı biçimde geçersiz kılmaz. Korban hukukunun dışındaki özel bir ritüel, Vayikra korbanlarının mizbeah şartını kaldırmaz.^164116421643

Bu ayrımın kendisi Hristiyan yorumun örneğini tersine çevirir. Tora mizbeah gerektiren korbanı mizbeahla, mizbeah gerektirmeyen egla arufayı vadide düzenler. Kurumlar birbirinden ayrıdır. Bir uygulamanın mizbeah gerektirmemesi bütün ritüellerde mizbeahın isteğe bağlı olduğunu göstermez.

Hristiyan yorumun sonraki adımı daha da açık biçimde Hristiyan metinlerine bağlıdır. Yeşaya 9:6’daki unvanları İsa’nın HaŞem’in Adı’nı taşımasının delili yapar, ardından İbraniler 13:10 ile onu mizbeah sayar. Fakat bu yol Tora’dan İsa’nın korban olduğuna ulaşmaz. Önce İsa’nın kimliği ve Hristiyan metinlerinin teolojisi kabul edilir; sonra Tora’daki fiziksel mizbeah şartı bu kabulün içine çekilir.¹⁶⁴⁴

Üstelik Yehezkel’in geleceği, “mizbeah artık bir kişidir” düşüncesini daha da zorlaştırır. Yehezkel 43 gerçek bir mizbeahın ölçülerini verir ve yedi gün boyunca onun için kapara yapılacağını anlatır. Hazal da bu tasviri soyut bir kişi mecazına dönüştürmez: Zevahim 59b, Yehezkel 43:16’daki mizbeah ölçüsünü Moşe’nin mizbeahının ölçülerini tartışırken teknik bir ölçü kaynağı olarak kullanır. Yehezkel 45:19’da ise kohen günah korbanının kanını mizbeahın dört köşesine uygular. Eğer İsa nihai ve kalıcı mizbeah olarak fiziksel mizbeahın yerini almışsa, peygamber neden gelecekte yeniden ölçüleri ve kan işlemleri olan gerçek mizbeah anlatır?^16451646

Hristiyan yorumun kendi kullandığı Vayikra 17:11 de bu noktada ona karşı döner. Ayet yalnız “kan kapara sağlar” demez; HaŞem kanı “mizbeah üzerinde” kapara için verdiğini söyler. Kan harfi harfine, ölüm harfi harfine ve kapara harfi harfine tutulup yalnız mizbeah şartı İsa’nın tarihsel ölüm biçimine uymadığı için mecaza çevrilemez. Hangi unsurun sembolik sayılacağını metin değil, önceden seçilmiş Hristiyan sonuç belirliyorsa yorum sınanabilirliğini kaybeder.¹⁶⁴⁷

Hristiyan metinleri kendi sembolik sistemi içinde İsa’yı “mizbeah” diye adlandırabilir; fakat bu Hristiyan benzetmesi Roma idamını Tora korbanına dönüştürmez. Tora’nın seçilmiş yer, kohenlik, korban ve mizbeah düzeni metinsel olarak yerinde durur. Hristiyan yorumcu bu şartları karşılamak yerine anlamlarını değiştirmektedir. Bu nedenle “İsa hem korban hem mizbeahtır” cevabı itirazı çözmez; itirazın temelindeki Tora kategorilerini Hristiyan sembolizmine çevirir.¹⁶⁴⁸

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 136, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50; Devarim 12’nin seçilmiş yer ilkesini aktardıktan sonra İsa’yı mizbeah ve seçilmiş yer olarak yorumlaması.
• Aynı eser, s. 49–50; Yeşaya 9:6, Daniel 9 ve İbraniler 13:10 üzerinden kurulan sembolik özdeşlik.
• Devarim 12:11.
• Devarim 12:13–14.
• Sifrei Devarim 70:5–6; Devarim 12:14’teki “orada sana buyurduklarımın tümünü yapacaksın” ifadesinin diğer kutsal korbanlara genişletilmesi.
• Vayikra 17:11.
• Bavli, Menahot 94b; Vayikra 17:11’e dayanarak kaparanın semihadan değil, korban kanının sunulmasından doğduğu açıklanır. Ayrıca bkz. Vayikra 17:11.
• Vayikra 1:5–9.
• Şemot 27:1–8.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49; Devarim 21:1–9’u “guilt offering” örneği olarak kullanması.
• Devarim 21:1–9. Metin düveyi aşam veya korban diye adlandırmaz; uygulama işlenmemiş vadide gerçekleştirilir.
• Sifrei Bamidbar 123; egla arufa ile korbanların geçerlilik şartlarını karşılaştırır ve bedensel kusur bakımından farklı kurallara tabi olduklarını açıkça ayırır.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50; Yeşaya 9:6 ve İbraniler 13:10.
• Yehezkel 43:13–27; Bavli, Zevahim 59b, özellikle Yehezkel 43:16’daki mizbeah ölçüsünün teknik mizbeah ölçüsü olarak kullanılması.
• Yehezkel 45:19.
• Vayikra 17:11.
• Devarim 12; Vayikra 1; 17:11; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50.

Korban avodası HaŞem’in seçtiği yerde ve Tora’nın belirlediği düzen içinde yapılır. İsa ise Bet HaMikdaş’ın mizbeahı üzerinde sunulmamıştır. Hristiyan yorumun cevabı, İsa’nın “özel durum” olduğudur. Maşiah’ın Tanrı’nın adını taşıdığı varsayımından hareketle onun hem Mikdaş hem mizbeah olabileceğini, böylece çarmıhta dökülen kanın fiziksel mizbeah üzerinde olmamasının korbanı geçersiz kılmayacağını savunur.²³⁸⁴

Devarim 12’nin yapısı buna izin vermez. HaŞem’in seçeceği bir yer vardır; korbanlar o yere getirilir ve orada sunulur. Metin “HaŞem’in adını taşıyan kişi nerede öldürülürse orası seçilmiş korban yeri olur” demez. Yer, sunan ve sunulan aynı kategori değildir. Bir insanı önce korban, sonra mizbeah, sonra Mikdaş ilan etmek Tora’nın şartlarını yerine getirmek değil, şartların anlamlarını tek kişide eritmek olur.²³⁸⁵

Hristiyan yorumun “İsa Tora’nın tamamlanması olan insan kurbanı olduğu için özel vakadır” açıklaması mantıksal olarak tartışmanın sonucunu başlangıçta varsayar. Soru zaten “Tora açısından İsa geçerli bir korban mıdır?” sorusudur. Cevap “Evet, çünkü Tora’yı yerine getiren özel korban olduğu için normal korban şartlarına tabi değildir” olamaz. Önce Tora’nın böyle bir insan-korban istisnası tanımladığını göstermek gerekir. Aksi halde uymayan her şart “özel durum” denilerek kaldırılabilir.²³⁸⁶

Hristiyan yorumcu Devarim 21:1–9’u mizbeah dışında yapılan bir “guilt offering”, yani aşam örneği olarak kullanır. Burada kaynak kategorisi yanlıştır. Devarim 21’de Vayikra’daki aşam korbanı yoktur; faili bilinmeyen cinayet için egla arufa (boynu kırılan düve) töreni vardır. Hayvanın türü, yeri, boynunun kırılması, yaşlıların ellerini yıkaması, kohenlerin bulunması ve söylenecek sözler Tora tarafından ayrı ayrı belirlenmiştir. Tam da bu nedenle tören, “normal kurallara uymayan herhangi bir ölüm yine de korban olabilir” örneği değildir.²³⁸⁷

Devarim 21:5’te kohenlerin görevi için kullanılan levareh, “kutsamak” fiilidir; Hristiyan yorumun parantez içinde verdiği “bless, i.e. forgive” eşitliği İbranice fiilin kendisi değildir. Kapara dili 21:8’de gelir: halk için kapara istenir ve suçsuz kanın İsrael arasında kalmaması dilenir. Tora iki görevi iki ayrı fiille anlatır. Egla arufanın kapara boyutu bulunması, Roma idamını Tora korbanına dönüştürmez; yalnız Tora’da mizbeah dışındaki özel kapara törenlerinin de bizzat Tora tarafından tanımlandığını gösterir.²³⁸⁸

Hristiyan yorumun Tanrı’nın adını taşıyan Maşiah → seçilmiş yer → mizbeah geçişi de aynı güçlüğü taşır. Bir kişinin İlahi ad veya unvan taşıması onu korban mizbeahı yapmaz. Tanah’ta Tanrı’yla ilişkili adlar taşıyan insanlar ve yerler çoktur. Devarim 12’nin “adımı oraya yerleştirmek” sözü, bir ad taşıyan kişinin bedenini kutsal mekanın yerine koyan bir halaha değildir.²³⁸⁹

Daniel 9 da Bet HaMikdaş’ın bir insana dönüşeceğini söylemez. Şehir ile kutsal yerin yıkımından söz eder; “bundan sonra Maşiah hem Mikdaş hem mizbeah olacaktır” diye bir ikame hükmü vermez. Üstelik Hristiyan yorumcu bir önceki tartışmada Yehezkel’in gelecekte yeniden fiziksel Mikdaş ve mizbeah anlattığını kabul eder. Eğer MS 70’ten sonra mizbeah zorunlu olarak İsa’nın kişiliğine dönüşmüşse, Yehezkel 43’te ölçüleri verilen, arındırılan ve üzerine hayvan korbanları sunulan fiziksel mizbeah neden geri dönmektedir?²³⁹⁰

Vayikra 17:11 de kan ile mizbeahı birbirinden koparmaz: “Onu size mizbeah üzerinde, canlarınız için kapara sağlamak üzere verdim.” Hristiyan yorumcu kanı temel, mizbeahı ikincil unsur gibi kullanır; ayet ise kanın korban içindeki kapara işlevini al-hamizbeah, “mizbeah üzerinde”, diye tanımlar. Her kan dökülmesi korban değildir. Bir insanın öldürülmesi de Vayikra 17’deki mizbeah kanı değildir.²³⁹¹

Hristiyan İncili İsa’yı Mikdaş, kohen, korban ve mizbeahla sembolik olarak ilişkilendirir. Daha temel soru şudur: Tora İsa’nın ölümünü geçerli korban olarak tanımlıyor mu? Devarim 12 sunulan korban ile seçilmiş yeri ayırır; Devarim 21 ayrı bir egla arufa mitsvasıdır; Vayikra 17 kanı mizbeah üzerinde verir; Yehezkel gelecekte yine gerçek mizbeah tarif eder. “İsa mizbeah üzerinde sunulmadı, öyleyse kendisi mizbeahtır” cümlesi Tora’nın şartını karşılamaz; şartı sembolik olarak ortadan kaldırır.²³⁹²

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 226, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 50–51. Heaster seçilmiş yer ve mizbeah itirazını aktarır; İsa’nın insan korbanı olarak ‘special case’ olduğunu, Tanrı’nın adını taşıdığı için kendisinin Mikdaş/mizbeah sayılabileceğini savunur.
• Devarim 12:5–14. HaŞem’in seçeceği yer, oraya getirilen korban ve orada yapılan avoda ayrı öğeler olarak düzenlenir; ayet bir kişinin bedenini seçilmiş yerle özdeşleştirmez.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51: ‘Being a human sacrifice, Jesus was the fulfilment of the law, and therefore that sacrifice was a special case.’ Bu ifade tartışılan sonucu öncül olarak kullanır; Tora’da insan korbanı için böyle açık istisna maddesi yoktur.
• Devarim 21:1–9; Mişna Sota 9:5–7; Sifrei Devarim 205–210. Buradaki uygulama aşam değil egla arufa törenidir; faili bilinmeyen cinayet için ayrı tür, yer, işlem ve beyanlar Tora tarafından belirlenir.
• Devarim 21:5, 8. 21:5’te לברך, ‘kutsamak’; 21:8’de כפר, ‘kapara sağlamak’ kökü kullanılır. İki fiil ve iki görev metinde ayrıdır.
• Yeşaya 9:5–6 ile Devarim 12:5–14 karşılaştırması. İlahi ad veya unvan taşımak, kişiyi halahik mizbeah veya seçilmiş mekan yapmaz; Devarim 12 mekan ve avodayı somut biçimde tanımlar.
• Daniel 9:26; Yehezkel 43:13–27. Daniel kutsal yerin yıkımını bildirir, onun bir kişiye dönüşeceğini söylemez; Yehezkel gelecekte yine ölçüleri verilen fiziksel mizbeah ve hayvan korbanları tarif eder.
• Vayikra 17:11. Kan ‘mizbeah üzerinde’ canlar için kapara sağlamak üzere verilmiştir; ayet kan ile mizbeahı birbirinden koparmaz.
• Devarim 12; Vayikra 17:11; Yehezkel 43. Hristiyan İncili’nin sembolik mizbeah/Mikdaş dili kendi teolojik bağlamında ayrı bir konudur; Tora’daki fiziksel korban şartını geriye dönük olarak değiştirmez.