Mezmur 22:17’nin Masoretik metnindeki כָּאֲרִי — ka’ari, “aslan gibi” okuması ve bu ifadenin Mezmur’un bütünü içindeki yeri ayrı bir makalede ele alınmıştı. Tartışmanın ikinci ayağını ise Septuaginta ile Nahal Hever’de bulunan eski Mezmurlar elyazması oluşturur. Bu tanıklar, Masoretik כארי yanında eski bir fiilsel okuma geleneğinin de bulunduğunu gösterir.

Hristiyan savunusunda bu veri genellikle daha ileri bir anlamla sunulur. 5/6ḤevPs’deki כארו biçimi ve Septuaginta’daki ὤρυξαν — ōryxan fiili, “ellerimi ve ayaklarımı deldiler” cümlesinin eski biçimi olarak okunur; bu cümle de İsa’nın çarmıha gerilmesinin önceden bildirilmesiyle ilişkilendirilir. Metin tanıkları gerçekten eski bir fiilsel okumaya işaret eder. Fakat o eski okumanın ne söylediği, çeviride hangi anlamı kazandığı ve bundan nasıl bir çarmıh anlatısı çıkarıldığı üç ayrı aşamadır.

Masoretik metin ve eski fiilsel okuma

Masoretik metinde ilgili cümle şöyledir:

כִּי סְבָבוּנִי כְּלָבִים עֲדַת מְרֵעִים הִקִּיפוּנִי כָּאֲרִי יָדַי וְרַגְלָי

Ki sevavuni kelavim, adat mereim hikkifuni, ka’ari yaday veraglay.

Masoretik okumanın tartışmalı kelimesi:

כָּאֲרִי — ka’ari

şeklindedir. כ — ka “gibi”, אֲרִי — ari ise “aslan” demektir.

Raşi, ka’ari yaday veraglay ifadesini ellerin ve ayakların bir aslanın ağzında ezilmesi görüntüsüyle açıklar ve Yeşayahu 38:13’teki “aslan gibi bütün kemiklerimi kırıyor” ifadesini paralel getirir. İbn Ezra, ka’ariyi hemen önceki הִקִּיפוּנִי — hikkifuni, “beni kuşattılar” fiiline bağlar. Eller savaşmak, ayaklar kaçmak içindir; düşmanları tarafından aslan gibi kuşatılan kişi artık ikisini de kullanamaz. Radak da ayeti aynı kuşatma ve aslan görüntüsü içinde açıklar.

Bu okuma Mezmur’un şiirsel dünyasına yerleşir. Konuşanın çevresinde güçlü boğalar vardır; yırtıcı bir aslan ona ağzını açar; köpekler etrafını sarar. İlerleyen ayetlerde Tanrı’dan kendisini aslanın ağzından ve yaban öküzlerinin boynuzlarından kurtarmasını ister. Ka’ari — “aslan gibi”, bütün bu görüntülerin arasında yer alır.

Bunun yanında eski metin aktarımı başka bir biçimi de korumuştur.

Septuaginta’nın Mezmur 21:17’sinde, İbranice numaralandırmayla Mezmur 22:17’de şu ifade bulunur:

ὤρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας

Ōryxan cheiras mou kai podas.

Yunanca ὤρυξαν — ōryxan, ὀρύσσω fiilinden gelir ve temel olarak “kazdılar, oydular” anlam alanındadır. Septuaginta çevirmeninin önündeki İbranice metnin Masoretik כארי — “aslan gibi” yerine fiilsel bir okuma taşıdığı görüşü bu nedenle güçlüdür.

Nahal Hever tanığı

Nahal Hever’de bulunan 5/6ḤevPs Mezmurlar elyazması tartışmanın en önemli İbranice tanıklarından biridir. Kritik edisyon ilgili kelimeyi:

כארו

olarak okur.

Elyazmasının paleografik tarihi yaklaşık MS 50–68 arasına yerleştirilir. Nahal Hever mağaralarının daha sonra Bar Kohba döneminde sığınak olarak kullanılmış olması, elyazmasının yazım tarihini Bar Kohba dönemine taşımaz. Metnin kendisi paleografik özellikleri bakımından daha erken bir tarihe aittir.

כארו biçimi yalnız bu belgede de görülmez. Michael V. Flowers’ın derlediği metin verilerine göre birkaç Orta Çağ İbranice elyazması כארו, iki elyazması ise כרו biçimini taşır; 4Q88 için de fiilsel כרו okuması önerilmiştir. Septuaginta ile birlikte düşünüldüğünde, eski bir fiilsel metin geleneğinin gerçekten var olduğu ortaya çıkar.

Bu tanığın Hristiyan yorumundaki en güçlü kullanımlarından biri Martin Abegg Jr., Peter Flint ve Eugene Ulrich’in The Dead Sea Scrolls Bible adlı eserinde görülür. Yazarlar 5/6ḤevPs’deki okumanın İngilizce karşılığını:

“They have pierced my hands and my feet”

şeklinde verirler.

Böylece tartışma yalnızca “Nahal Hever’de son harf vav mı yod mu?” sorusuyla sınırlı kalmaz. Hristiyan bilim insanları bu İbranice biçimi fiil olarak okuyup doğrudan “pierced — deldiler” şeklinde çevirmiştir. Bu, karşı görüşün gerçek ve ciddi biçimidir.

Elyazmasının üzerinde bulunan sözcük ise İngilizce “pierced” değil, כארו biçimidir. Bu biçimin hangi İbranice kökle ilişkilendirileceği ve insan bedenine uygulanırken nasıl çevrileceği filolojik çözümün parçasıdır.

כארו ve כרה kökü

İbranice’de bağımsız bir כאר kökünün “delmek” anlamına gelen olağan bir fiili bulunmaz. כארו biçiminin yaygın filolojik açıklamalarından biri, א — alef harfini eski ortografide ünlüyü belirginleştiren yardımcı unsur olarak değerlendirip kelimeyi daha olağan:

כרו — karu

biçimiyle ilişkilendirmektir.

כרו, כרה — karah kökünün üçüncü çoğul şahıs geçmiş biçimidir.

Bu kökün Tanah’taki temel anlam dünyası:

kazmak, çukur açmak, oymak

şeklindedir.

Kuyu kazmak, çukur açmak ve tuzak hazırlamak gibi bağlamlarda kullanılır. Septuaginta’nın ὤρυξαν — “kazdılar/oydular” fiili de aynı anlam alanını yansıtır. Bu nedenle כארו okumasını כרה — karah köküyle ilişkilendirmek eski İbranice ile Yunanca tanığı birbirine bağlayan başlıca filolojik çözümlerden biridir.

Bu çözüm bütün araştırmacılar tarafından kesinleşmiş tek cevap olarak görülmez. Mezmur 22:17’nin metin tarihi ve grameri üzerine birçok farklı öneri vardır. Flowers’ın incelediği çözümler de bu çeşitliliği gösterir. Buna rağmen כארו / כרו → כרה, “kazmak/oymak” bağlantısı önemli ve ciddi bir açıklamadır.

Buradan çeviri meselesi başlar.

İnsan bedeni için “ellerimi ve ayaklarımı kazdılar” ifadesi Türkçede doğal değildir. İngilizce çevirmen de benzer bir sorunla karşılaşır. Bazı çeviriler bu görüntüyü “pierced — deldiler” olarak aktarır. Bu tercih, “kazmak/oymak” fiilinin beden üzerindeki eylemini yorumlayan bir çeviridir.

Tanah, fiziksel saplama ve delme eylemleri için daha açık fiillere de sahiptir. Zeharya 12:10’daki:

דקר — dakar

bunlardan biridir ve “saplamak, delmek” anlamını doğrudan taşır. Başka bağlamlarda נקב — nakav da delme/deşme anlamında kullanılır.

Mezmur 22’deki fiilsel gelenek ise כרה üzerinden açıklanırsa önce “kazmak/oymak” görüntüsünü getirir. “Deldiler” bunun beden bağlamındaki yorumlayıcı karşılığıdır. Çiviler, Roma usulü çarmıh ve İsa’nın infazı ise bundan sonraki Hristiyan yorum katmanında ortaya çıkar.

Moishe Rosen’ın yod–vav açıklaması

Jews for Jesus’ın kurucusu Moishe Rosen, Y’shua adlı eserinde Masoretik כארי — ka’ari ile כארו — ka’aru arasındaki farkı kelimenin sonundaki י — yod ve ו — vav üzerinden açıklar. Eski İbranice yazıda bu iki harfin birbirine benzeyebilmesi nedeniyle, bir yazıcının birini diğeri yerine kopyalamış olabileceğini ileri sürer.

Yod ile vavın paleografik olarak birbirine yaklaşabildiği gerçektir. Bu ihtimal, Mezmur 22:17’nin metin eleştirisinde de değerlendirilir. Fakat yod–vav benzerliği hangi okumanın özgün olduğunu kendi başına belirlemez. Eski tanıkların dağılımı, sözdizimi, kelimenin biçimi, Septuaginta ve Mezmur’un şiirsel yapısı birlikte değerlendirilir.

Rosen’ın açıklamasındaki daha büyük sorun, כארו biçiminden “deldiler” sonucuna geçişi sanki yalnızca yodun vava dönüşmesinin doğal sonucuymuş gibi sunmasıdır. Final harfin değişmesi Masoretik “aslan gibi” yapısını fiilsel bir okumaya yaklaştırır; fiilin kökü ve anlamı ise ayrıca açıklanmalıdır. כרה çözümü benimsendiğinde temel anlam “kazmak/oymak”tır.

Dolayısıyla metin tarihindeki olası yod–vav değişimi ile Hristiyan çarmıh sahnesi arasında birkaç ayrı yorum aşaması bulunur.

Masoretik okuma ile fiilsel okuma ne kadar farklı?

Masoretik gelenek:

כארי — ka’ari — “aslan gibi”

okumasını korur.

Eski fiilsel gelenek ise:

כארו / כרו

biçimleriyle temsil edilir ve כרה — “kazmak/oymak” köküyle açıklanabilir.

Bu iki metin çizgisi gerçekten farklıdır. Metin eleştirisi bakımından bu farkın dürüstçe korunması gerekir. Septuaginta ve Nahal Hever tanığı küçümsendiğinde Yahudi savunusu güçlenmez; aksine gereksiz biçimde zayıflar. Aynı şekilde Nahal Hever’deki כארו biçiminin varlığı da Masoretik כאריyi sonradan ortaya çıkmış bir Yahudi müdahalesine dönüştürmez.

Masoretik ka’ari okuması Mezmur’un boğa, aslan, köpek ve yaban öküzü görüntüleriyle doğrudan bütünleşir. Raşi, İbn Ezra ve Radak’ın yorumları bu şiirsel akışı izler.

Fiilsel okuma ise “kazmak/oymak” anlam alanındaki bir eylemi getirir. Abegg, Flint ve Ulrich bunu “pierced” şeklinde çevirmiştir. Böyle bir çeviri kabul edildiğinde bile metnin kimliği ve konusu yalnız bu fiilden belirlenemez. Mezmur’un bütün anlatısı, konuşanın düşmanları tarafından kuşatılması, Tanrı’ya yakarması ve sonunda kurtuluş ile övgüye ulaşması etrafında kurulur.

Misyoner okumanın yaptığı asıl genişleme burada gerçekleşir:

כארו / כרו → kazdılar/oydular → deldiler → eller ve ayaklara çivi → çarmıh → İsa → kefaret

İlk iki basamak eski metin ve çeviri meselesidir. Sonraki basamaklar Hristiyan çarmıh anlatısı ile teolojisinden gelir.

Mezmur’un bütünü

Mezmur 22 ağır sıkıntı içindeki bir insanın yakarışıyla başlar:

“Tanrım, Tanrım, neden beni terk ettin?”

Konuşan kişi küçümsenir ve alaya alınır. Düşmanları onu kuşatır. Bedeni tükenmiş halde tasvir edilir; kemikleri ayrılmış gibi olur, kalbi balmumu gibi erir, gücü kurur. Boğalar, aslanlar ve köpekler düşmanlarının vahşiliğini anlatır.

Şiirin yönü daha sonra değişir. Konuşan kişi Tanrı’ya seslenir ve kurtuluş ister. Ardından:

“Adını kardeşlerime anlatacağım; topluluğun içinde Seni öveceğim.”

der.

İsrael Tanrı’yı övmeye çağrılır. Tanrı’nın sıkıntı içindeki kişinin feryadını işittiği ilan edilir. Mezmur böylece sıkıntıdan yakarışa, yakarıştan kurtuluşa ve kurtuluştan Tanrı’nın topluluk içinde övülmesine doğru ilerler.

Eller ve ayaklar hakkındaki tartışmalı ifade bu şiirin içinde yer alır. Masoretik ka’ari okuması aslan ve kuşatma görüntülerinin parçasıdır. Fiilsel כארו / כרו okuması tercih edildiğinde ise konuşanın bedenine yönelik bir eylem ortaya çıkar. Mezmur’un anlatı merkezi her iki durumda da Tanrı’ya yakaran, düşmanları tarafından kuşatılmış ve sonunda kurtuluşu ilan eden konuşandır.

Sonuç

Mezmur 22:17’nin metin tarihi tek biçimli değildir. Masoretik gelenek כארי — ka’ari, “aslan gibi” okumasını korurken Septuaginta, Nahal Hever ve bazı başka İbranice elyazmaları eski bir fiilsel okuma geleneğine tanıklık eder.

5/6ḤevPs’deki כארו gerçek ve önemli bir metin tanığıdır. Abegg, Flint ve Ulrich bunu “they have pierced” şeklinde çevirmiştir. Filolojik düzeyde כארו biçiminin başlıca açıklamalarından biri onu כרו, dolayısıyla כרה — “kazmak/oymak” köküyle ilişkilendirir. Septuaginta’nın ὤρυξαν — “kazdılar/oydular” biçimi de bu çizgiyle uyumludur.

Masoretik ka’ari ise Mezmur’un aslan ve kuşatma imgeleri içinde güçlü bir bağlama sahiptir ve Raşi, İbn Ezra ile Radak tarafından bu şekilde okunmuştur.

Bu iki eski metin çizgisinin hiçbiri tek başına bir Roma çarmıh sahnesi kurmaz. Metinsel veri “aslan gibi” ile “kazdılar/oydular” arasında tartışılır; “deldiler” ikinci okumanın çeviri aşamasında ortaya çıkar. Çivi, çarmıh, İsa ve kefaret bağlantıları bundan sonra gelen Hristiyan yorum katmanına aittir.

Mezmur 22’nin kendi anlatısı, düşmanları tarafından kuşatılmış bir insanın Tanrı’ya yakarışını, kurtuluşunu ve ardından topluluk içinde Tanrı’yı övmesini anlatır. Eski metin varyantları bu şiirin nasıl aktarıldığına ilişkin gerçek bir filolojik tartışma oluşturur; Hristiyan çarmıh okuması ise bu metin tarihinin üzerine kurulmuş kristolojik yorumdur.

Kaynaklar

Tanah: Tehillim 22; Tehillim 40:7; Yeşayahu 38:13; Zeharya 12:10.

Raşi, Tehillim 22:17: Ka’ari ifadesini aslanın ağzında ezilen eller ve ayaklar görüntüsüyle açıklar ve Yeşayahu 38:13’e bağlar.

İbn Ezra, Tehillim 22:17: Ka’ariyi hikkifuni — “beni kuşattılar” fiiliyle ilişkilendirir; ellerin savaşmak, ayakların kaçmak için kullanıldığını açıklar.

Radak, Tehillim 22:17: Ayeti düşmanların kuşatması ve aslan görüntüsü içinde açıklar.

Septuaginta, Mezmur 21:17: ὤρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας — “ellerimi ve ayaklarımı kazdılar/oydular.”

5/6ḤevPs XI 9: Nahal Hever Mezmurlar elyazması; kritik edisyonda כארו okuması.

P. W. Skehan, E. Ulrich ve P. W. Flint, Qumran Cave 4.XI: Psalms to Chronicles, Discoveries in the Judaean Desert XVI, Oxford: Clarendon Press, 2000.

Martin Abegg Jr., Peter Flint ve Eugene Ulrich, The Dead Sea Scrolls Bible: The Oldest Known Bible Translated for the First Time into English, HarperSanFrancisco, 1999.

Michael V. Flowers, “What Did the Psalmist Say about His Hands and Feet in Psalm 22:17?”, Vetus Testamentum 71 (2021), s. 48–75.

Moishe Rosen, Y’shua: The Jewish Way to Say Jesus, Chicago: Moody Press, 1982, “The Crucifixion Psalm”.

Kutsal Kitabınızı bilin! Kutsal Kitabınızı bilirseniz, hiç kimse Tanrı’ya olan inancınızı ve O’nunla olan bağlantınızı çalamayacaktır.