Cennetin Doğusu

İnsan güneşin doğduğu yöne baktığında her sabah aynı şeyi görür: karanlığın ardından ışığın yeniden belirmesini ve yeni bir günün başlamasını. Doğunun antik dünyada başlangıç, hayat ve yenilenmeyle ilişkilendirilmesinin en doğal sebebi budur. İbranice de bu çağrışımı güçlendiren bir dil taşır. Kedem bağlama göre “doğu”, “ön taraf”, “önce”, “eski zaman” anlamlarına gelebilir. Fakat Yahudi kaynaklarında doğunun asıl anlamı kelimenin sözlük alanından değil, aynı yönün Tora ve rabbinik gelenek boyunca tekrar tekrar üstlendiği rolden doğar.

Adam Gan Edenden, yani Eden Bahçesi’nden çıkarıldığında keruvim, yani kutsal alanı koruyan melekî varlıklar bahçenin doğusunda yerleştirilir. Kayin kardeşini öldürdükten sonra Eden’in doğusuna gider. Moşe istemeden öldüren insanların yaşayabilmesi için Yarden’in doğusunda sığınma şehirleri ayırır. Mişna’da kohenler, yani Mikdaş hizmetindeki Aharon soyundan görevliler doğu kapısına geldiklerinde yüzlerini batıya, Haşem’in Mabedi’ne çevirir. Yehezkel’de Şehina, yani Haşem’in yaratılmış dünyada hissedilen yakınlığı Mabet’ten doğuya doğru ayrılır ve gelecekte yine doğudan geri gelir. Maharal ise Teşuvayı, yani Haşem’e ve doğru yola dönüşü insanın kendi başlangıcına, yaratıldığı doğru düzene dönüş olarak açıklar.

Bu kaynaklar birlikte okunduğunda belirgin bir düşünce ortaya çıkar: Doğu, insanın başlangıçtaki kutsal merkezden uzaklaştığı yön olduğu kadar, Teşuva yoluyla başlangıcına ve kaynağına yeniden yönelme imkanının da yönüdür. Bu nedenle Cennetin doğusu yalnız sürgünün bulunduğu yer değildir. Aynı zamanda yargının içinde hayatın korunduğu, dönüş yolunun açık kaldığı ve yeni başlangıcın mümkün olduğu yerdir. Makalenin ana zinciri budur: merkezden doğuya sürgün, doğuda korunma, kutsal merkeze yeniden yöneliş ve Teşuva yoluyla başlangıca dönüş.

Doğu Başlangıçla İlişkilidir

Güneşin doğuşu her gün başlangıcı görünür hale getirir. Gece sona erer, ışık yeniden belirir ve dünya insanın gözünde tekrar biçim kazanır. Antik toplumların doğuya güçlü bir anlam yüklemesi şaşırtıcı değildir. Mısır’dan Mezopotamya’ya ve Levant’a kadar güneşin doğuşu kutsal mimari, krallık, hayat ve kozmik düzenle çeşitli biçimlerde ilişkilendirilmiştir.

Bu ilişki bütün antik mabetlerin aynı yöne baktığı anlamına gelmez. Arazi, kent planı, yerel gelenek ve astronomik tercihler farklı yönelimler üretmiştir. Tell Tayinat ve Ain Dara gibi Kuzey Suriye ve Levant tapınakları ortak bir bölgesel kutsal mimari repertuvarını gösterirken yönelimleri birbirinden farklıdır. Tel Moza’daki Yahuda mabedi ise doğu-batı ekseninde düzenlenmiştir ve yapının doğu tarafında giriş bulunur. Şelomo Mabedi’nin Tanah’taki tasvirinde de insan dışarıdan içeriye doğru ilerlerken kutsallığın en yoğun bölgesi yapının batı tarafındaki Devir, yani Kodeş HaKodaşim’dir.

Bu arkeolojik çevre önemlidir, çünkü İsrael’in kutsal mimarisi tarihsel boşlukta ortaya çıkmamıştır. Bölgede kullanılan giriş, salon ve iç kutsal oda düzeni İsrael ve Yahuda’da da görülür. Yahudi geleneğinin belirleyici katkısı ise yönlere ve bu mimari harekete verdiği anlamda ortaya çıkar. Doğudan gelen ışık kutsal düzenin kendisi değildir; yaratılmış dünyanın içindeki bir işarettir. İnsan görünür ışıktan başlayabilir, fakat yönelişinin son noktası ışığın Yaratıcısıdır.

İbranicedeki kedem kelimesi bu düşünceye ayrıca bir dil alanı açar. Kelime hem yön hem öncelik ve eski zaman çağrışımı taşıyabilir. Bereşit Rabba da mikedem üzerinde yorum yaparken kelimenin bu iki imkanını kullanır. Sembolizmin asıl ağırlığı ise dil oyunundan çok, doğunun Tora ve rabbinik anlatılarda başlangıçtan uzaklaşma ve yeniden başlangıca yönelme hareketinin tekrar eden yönü olmasından gelir.

Adam’ın Eden’in Doğusuna Çıkışı

Bereşit 3’ün sonunda insanın durumu kökten değişir. Adam ile Hava Etz HaDaat’tan yemiş, Haşem’in buyruğunu ihlal etmiş ve Gan Eden’deki ilk bütünlüklerini kaybetmiştir. Adam toprağı işlemek üzere bahçenin dışına gönderilir. Ardından Tora şöyle der:

“İnsanı kovdu; Gan Eden’in doğusuna keruvları ve Etz HaHayim’in yolunu korumak için dönen alevli kılıcı yerleştirdi.” (Bereşit 3:24)

Raşi, mikedem leGan Eden ifadesini Gan Eden’in doğusunda, bahçenin dışında olarak açıklar. İnsan kutsal merkezin içinden dışına çıkar ve kendisini onun doğu tarafında bulur.

Burada doğunun ilk büyük Yahudi anlamı ortaya çıkar: doğu, kaybedilen başlangıcın hemen dışıdır.

Adam yaratılışın başlangıcına geri dönemez. Yaptığı seçim gerçekleşmiştir ve Gan Eden’deki eski konumu sona ermiştir. Buna rağmen Tora Etz HaHayim’in yok edildiğini söylemez. Ağaç hala vardır. “Yol” da vardır. Korunan şey dereh Etz HaHayim, “Hayat Ağacı’nın yolu”dur. Erişim kapanmıştır, fakat kaynağın kendisi ortadan kalkmamıştır.

Bu ayrım Teşuva düşüncesinin temelini anlamak açısından önemlidir. Dönüş, insanın geçmişi hiç yaşanmamış hale getirmesi değildir. Adam tekrar günah öncesindeki Adam olamaz. Fakat insanın kaynağıyla ilişkisi bütünüyle silinmemiştir. Kaynak vardır; insan artık onun dışında durmaktadır.

Bereşit Rabba 21:6 bu noktayı daha da ileri taşır. Midraş, Bereşit 3:22’deki ve-ata, “ve şimdi”, kelimesini Teşuva çağrısıyla ilişkilendirir ve Haşem’in Adam’a bir petah şel Teşuva, yani “Teşuva kapısı” açtığını öğretir. Böylece Adam’ın sürgünü daha başlamadan dönüş imkanı anlatının içine yerleştirilmiştir.

Adam doğuya çıkarılmıştır; fakat doğu umutsuzluğun son noktası değildir. Eden’in doğusu, kaybedilen başlangıç ile yeniden dönüş imkanı arasındaki ilk eşik haline gelir.

Doğu Sığınak Haline Gelir

Bereşit Rabba, Adam’ın doğusunu tek başına bırakmaz. Bereşit 3:24 üzerine yorumunda Rav dikkat çekici bir ilke söyler: doğu yönü qoletettir; kabul eder, içine alır, sığınak olur. Midraş ardından üç örneği yan yana getirir: Adam, Kayin ve Yarden’in doğusundaki sığınma şehirlerine kaçan istemeden öldüren kişi.

Bu üç hikayede aynı yapı vardır. Bir insan ağır bir olayın ardından önceki yerinde kalamaz. Hüküm vardır ve uzaklaşma gerçekleşir. Fakat uzaklaşan insan bütünüyle yok edilmez. Hayatı korunur ve önünde yaşayabileceği yeni bir alan açılır.

Kayin bunun en çarpıcı örneğidir. Hevel’i öldürdükten sonra toprağın bereketini kaybeder ve bulunduğu yerden ayrılmak zorunda kalır. Buna rağmen Haşem onun öldürülmesini engelleyen bir işaret verir. Kayin daha sonra erets Nod, Eden’in doğusundaki Nod ülkesinde yaşar (Bereşit 4:16).

Bereşit Rabba 22:13 Kayin’in hikayesini Teşuva ile ilişkilendirir. Midraştaki görüşlerden birinde Kayin, Adam’a Teşuva yaptığını ve hükmünde bir hafifleme meydana geldiğini söyler. Adam bunu duyduğunda Teşuva’nın gücünü kavrar. Aynı Midraş geleneğinde Kayin’in dönüşünün niteliği hakkında farklı değerlendirmeler bulunsa da, hikayenin temel hareketi açıktır: cinayetin hükmü ortadan kalkmaz, fakat Kayin’e hayatını devam ettirebileceği bir gelecek verilir.

Doğu burada artık yalnız Adam’ın sürgün yeri değildir. Doğu, hükümden sonra hayatın yeniden başlayabildiği yer haline gelmiştir.

Aynı yapı Devarim’de hukuki biçimini alır. Moşe, Yarden’in doğusunda üç arei miklat, sığınma şehri ayırır. Bunlar kasıt olmadan bir insanın ölümüne sebep olan kişinin kaçabileceği yerlerdir. Ölüm gerçekleşmiştir ve bunun hukuki sonuçları vardır; aynı zamanda Tora yeni bir ölüm zincirinin önüne geçerek failin yaşayabileceği korunaklı bir alan oluşturur.

Makkot 10a, Devarim 4:41’deki mizraha şemeş, “güneşin doğduğu tarafa”, ifadesini son derece etkileyici bir deraşla yorumlar. Rabbi Simlai, Haşem’in Moşe’ye sanki “öldürenler için güneşi doğdur” dediğini aktarır.

Doğunun doğal görüntüsü ile rabbinik düşünce burada birleşir. Güneş yeniden doğar; insan için de hayat yeniden başlayabilir.

Bu yeni başlangıç geçmişi silmez. Sığınma şehrindeki insan hala yaptığı eylemin sonuçları içinde yaşar. Kayin de eski hayatına geri dönmez. Adam da Eden’deki eski konumuna dönmez. Yeni başlangıç, geçmişin yok edilmesi değil, hükmün içinden geleceğe doğru açılan yeni bir hayat imkanının doğmasıdır.

Teşuva İnsanı Başlangıcına Döndürür

Bu noktada doğunun Teşuva ile ilişkisi daha açık hale gelir. İbranice Teşuva, şuv, “dönmek” kökünden gelir. Teşuva’nın temel hareketi insanın yönünü değiştirmesidir. İnsan uzaklaştığı kaynağa yeniden yönelir.

Maharal bu dönüşü yalnız ahlaki bir fikir olarak değil, insanın varoluş yapısıyla ilgili bir hareket olarak açıklar. Netiv HaTeşuva’da insanın başlangıçta günahsız yaratıldığını ve Teşuva yoluyla kendi başlangıç durumuna döndüğünü söyler. Maharal bunu iyileşmeye benzetir. Bir beden iyileştiğinde yabancı bir hale geçmez; kendi sağlıklı durumuna döner. Teşuva eden insan da kendi yaratılışındaki doğru düzene yeniden bağlanır.

Bu nedenle Teşuva kelimesindeki “dönüş” yalnız geçmişteki bir noktaya nostaljik biçimde dönmek değildir. İnsan kendi gerçek başlangıcına, yaratılış amacına ve Haşem’le ilişkisinin doğru yönüne döner.

Aryeh Kaplan da Teşuva’yı aynı temel hareket üzerinden açıklar. İçsel Evren’de Teşuva’yı “dönüş ve onarım” olarak ele alır ve insanın en ağır başarısızlıklarından sonra bile Tanrı’ya dönebileceği bir “yaşam hattının” varlığını sürdürdüğünü anlatır. Geçmiş bütünüyle yok olmaz; insanın Tanrı’ya doğru dönüşü, geçmişin kendi hayatındaki anlamını değiştirir. Başarısızlık bile daha derin bir yönelişin başlangıç noktası olabilir.

Artık Adam, Kayin ve sığınma şehirlerinin neden aynı doğu çizgisinde buluştuğu daha iyi anlaşılabilir. Hepsinde başlangıçtaki bir düzen bozulmuştur. Hepsinde insan eski konumundan çıkar. Hepsinde hüküm gerçektir. Fakat hayat sona ermez. İnsan yeniden yön seçebileceği bir yerde korunur.

Bu yüzden doğu ile Teşuva arasındaki ilişki “doğu kelimesi Teşuva demektir” türünden bir etimolojiye dayanmaz. İlişki daha derindir: doğu, Tora ve Hazal’ın anlatılarında insanın kaybettiği başlangıcın dışında yaşarken yeniden yönünü bulduğu mekansal örüntü haline gelir. Maharal’ın Teşuva’yı başlangıca dönüş olarak açıklaması, bu anlatıların taşıdığı ortak hareketi kavramsal olarak tamamlar.

İnsan Eden’e geri yürüyerek geçmişi değiştiremez. Fakat Teşuva ile kendisini yeniden Eden’i mümkün kılan kaynağa yöneltebilir.

Mabet Dönüş Yolunu Tersine Çevirir

Gan Eden ile Mişkan, yani çölde kurulan kutsal taşınabilir yapı ve Bet HaMikdaş, yani Yeruşalayim’deki Kutsal Mabet arasındaki paralellik burada belirleyici hale gelir. Eden kutsal bir merkezdir. Adam oraya yerleştirilir ve kendisine leovdah uleşomrah, “onu işlemek/hizmet etmek ve korumak” görevi verilir (Bereşit 2:15). Aynı avodah ve şemirah kelime alanları daha sonra Levi ve kohenlerin kutsal mekan hizmetinde tekrar ortaya çıkar.

Eden’de keruvlar Etz HaHayim’e giden yolu korur. Mişkan’da ise keruvlar Aron haBerit’in üzerindedir ve Haşem’in Moşe’ye iki keruvun arasından sesleneceği söylenir (Şemot 25:22). Şelomo Mabedi’nde büyük keruvlar Kodeş HaKodaşim’in merkezindeki unsurlardan biridir. Aryeh Kaplan da Eden’in keruvları ile Mabet’in keruvlarını aynı kutsal erişim düzeninin farklı görünümleri olarak ilişkilendirir.

Bu paralellik yön hareketini özellikle anlamlı hale getirir. Adam kutsal merkezden dışarı çıkar ve doğu tarafında kalır. Mabet’e gelen kişi ise doğu tarafından içeri girerek batıya, kutsallığın giderek yoğunlaştığı merkeze doğru ilerler.

Bu hareket Eden’den çıkışın ters yönüdür.

Elbette Bet HaMikdaş’a girmek Adam’ın fiziksel olarak Gan Eden’e geri dönmesi değildir. Mabet, Tora’nın kutsal yaşam düzeni içinde insanın Haşem’e yaklaşmasının merkezidir. Fakat mimari hareket çok açıktır: kutsal merkezden doğuya doğru çıkan insanın hikayesine karşılık, doğudan girip kutsal merkeze doğru ilerleyen bir ibadet hareketi vardır.

Pirkei deRabbi Eliezer bu bağı daha da somut bir aggada içinde kurar. Adam’ın Eden’den çıktıktan sonra Har HaMoriada, yani Moria Dağı’nda kaldığını ve Eden’in kapısını bu bölgeyle ilişkilendirir. Daha sonra II Divrei HaYamim 3:1, Şelomo’nun Bet HaMikdaş’ı inşa ettiği yeri Har HaMoria olarak adlandırır. Bu aggadik gelenekte Adam’ın sürgün sonrası bulunduğu yer ile gelecekte insanın Haşem’e yaklaşacağı Mabet alanı aynı kutsal coğrafyada buluşur.

Böylece Mabet yalnız Tanrı’ya korban getirilen bir yapı değildir. Eden’de bozulan kutsal yakınlığın Tora içinde yeniden düzenlenmesinin de merkezidir. Adam’ın doğuya doğru gerçekleşen uzaklaşmasının ardından İsrael’in kutsal hizmeti, insanı doğudan yeniden merkeze yönelten bir hareket taşır.

Doğudan Dönüşün Anlamı

Mişna Sukka 5:4 bu yön değişikliğini fiziksel bir hareket halinde gösterir. Sukot kutlamaları sırasında kohenler doğu kapısına kadar ilerler. Oraya geldiklerinde yüzlerini doğudan batıya çevirirler ve önceki kuşakların sırtlarını Haşem’in Mabedi’ne, yüzlerini doğuya dönerek güneşe secde ettiklerini hatırlatırlar. Ardından kendi yönelişlerini açıklarlar: gözleri Haşem’e dönüktür.

Mişna’nın hareketi son derece nettir. İnsan doğuya bakarken güneşi görür. Sonra bedenini çevirir ve Mabet’in merkezine yönelir.

Yehezkel 8:16’daki görüntü bunun tam karşısıdır. Peygamber Mabet’te yüzleri doğuya dönmüş, güneşe secde eden insanlar görür. Sırtları ise Haşem’in Mabedi’ne dönüktür. Sorun doğunun veya güneşin kendisi değildir. Sorun, yaratılmış ışığın insanın nihai yöneliş noktası haline gelmesidir.

Mişna aynı sahneyi tersine çevirir. Doğu artık insanın bakışının son noktası olmaktan çıkar. İnsan dönerek kaynağa yönelir.

Bu fiziksel hareket Teşuva’nın çok güçlü bir görüntüsüdür. Şuv dönmektir. Yanlış yöne bakmakta olan insan yönünü değiştirir. Mabet’teki dönüş, Teşuva’nın mekansal dilini bedenle görünür hale getirir.

Bet HaMikdaş’ın batı tarafında Kodeş HaKodaşim bulunur. Bava Batra 25a’da Rabbi Abbahu Şehina’nın batıda olduğunu söyler. Aynı sugya, Rabbi Oşaya, Rabbi Yişmael’in okulu ve Rav Şeşet’in Şehina’nın her yerde bulunduğunu söyleyen görüşlerini de kaydeder. Haşem’in huzuru coğrafi bir noktaya hapsedilmez; buna karşılık Mabet’in kendi kutsal düzeninde insan doğudan batıya doğru merkeze yaklaşır.

Bu yüzden “kaynağa dönüş” yalnız mekansal bir ifade değildir. Mabet insanın yönünü yeniden Yaratıcı’ya bağlayan kutsal düzeni temsil eder.

Gerçek Dönüş Ahlaki Dönüşü de Gerektirir

İnsanın Mabet’e doğru yürümesi kendi başına Teşuva’yı tamamlamaz. Peygamberler bunu özellikle vurgular. Yeşayahu 1’de korban getiren fakat elleri kanla dolu bir toplum Haşem’in huzuruna doğru yönelmiş sayılmaz. Halk iyilik yapmaya, adaleti aramaya, ezileni desteklemeye, yetimin hakkını savunmaya ve dulun davasını üstlenmeye çağrılır.

Amos 5’te bayramlar ve ezgiler adalet talebiyle birlikte ele alınır: adalet su gibi, doğruluk tükenmeyen bir ırmak gibi akmalıdır. Yirmeyahu 7’de halk “Haşem’in Mabedi” sözünü güvence gibi tekrarlarken peygamber onları insanlar arasında adalet uygulamaya, ger (yerleşik yabancı), yetim ve dulu ezmemeye ve masum kan dökmemeye çağırır.

Bu peygamberlik dili Teşuva’nın neden yalnız fiziksel geri dönüş olmadığını gösterir. İnsan Mabet’e gelebilir ve yine de yönünü Haşem’e çevirmemiş olabilir. Gerçek yöneliş, insanın davranışını da Tanrısal ölçüye çevirmesidir.

Böylece Eden’den Mabet’e uzanan hareket yalnız coğrafi bir yolculuk olmaktan çıkar. Adam’ın ihlali Tanrısal sınırdan uzaklaşmaydı. Teşuva aynı nedenle insanın yalnız bulunduğu yeri değil, iradesinin yönünü de değiştirir. İnsanın kaynağına dönmesi, hayatını yeniden Haşem’in hükmüne göre düzenlemeye başlamasıdır.

Doğudan merkeze ilerlemek ancak bu ahlaki yönelişle anlam kazanır.

Şehina’nın Doğuya Çıkışı ve Doğudan Dönüşü

Yehezkel kitabı aynı düşünceyi bireysel insan hayatından bütün İsrael’in tarihine taşır.

Yehezkel 9–11’de Şehina’nın Mabet’ten çekilişi aşamalar halinde anlatılır. Tanrısal görkem Kodeş HaKodaşim çevresinden eşiğe, oradan doğu kapısına ve sonunda şehrin doğusundaki dağa doğru ilerler. Roş HaŞana 31a bu hareketi “Şehina’nın on yolculuğu” içinde anlatır ve Tanrısal huzurun günah nedeniyle kutsal merkezden aşama aşama uzaklaşmasını tarif eder.

Bu, Adam’ın hikayesinin ulusal ölçekteki yankısı gibidir. Kutsal merkez kaybedilmiş, yakınlık geri çekilmiş ve sürgün başlamıştır. Hareket yine doğuya doğrudur.

Fakat Yehezkel’in görümü burada bitmez.

Yehezkel 43’te peygamber yeni Mabet’i görürken İsrael’in Elokim’inin görkemi doğudan gelir. Şehina doğuya bakan kapıdan yeniden Mabet’e girer ve yapı Tanrısal görkemle dolar. Yehezkel 44 de bu doğu kapısını Haşem’in oradan girmiş olması nedeniyle özel bir kutsallıkla ilişkilendirir.

Burada doğunun bütün anlamı tek görüntüde toplanır: Şehina doğuya doğru çıkar ve doğudan geri gelir.

Aynı yön hem uzaklaşmayı hem dönüşü taşır.

Bu, Cennetin doğusunun neden umutsuz bir son nokta olmadığını açıklar. Doğu sürgündür, çünkü kutsal merkezin dışındadır. Fakat tam da bu nedenle dönüşün başladığı yer de orasıdır. Merkezden uzaklaşmış olan ancak bulunduğu yerden geri dönebilir.

Pesikta deRav Kahana aynı kayıp ve dönüşü başka bir rabbinik model içinde anlatır. Midraşa göre Şehina’nın başlangıçtaki yeri aşağı dünyadaydı. Adam’ın günahıyla Şehina yukarı çekilmeye başladı; sonraki kuşakların günahları uzaklığı artırdı. Daha sonra Avraam’dan Moşe’ye uzanan tsadikim (doğru kişiler) Şehina’yı aşama aşama yeniden aşağı indirir ve Moşe ile Tanrısal huzur Mişkan’da yeniden yeryüzünde yer edinir.

Bu Midraşın hareketi de aynıdır: başlangıçtaki yakınlık kaybolur, ardından kutsal tarih bu yakınlığın yeniden kurulmasına doğru ilerler.

Cennetin doğusu

Artık Tora ve rabbinik kaynaklarda doğunun neden bu kadar yoğun bir anlama sahip olduğu görülebilir.

Doğu önce güneşin doğduğu, günün başladığı yöndür. İbranicedeki kedem aynı zamanda öncelik ve eski zaman çağrışımı taşır. Adam Eden’den çıktığında kendisini bu yönde bulur; doğu böylece kaybedilen başlangıcın dışındaki yer olur. Bereşit Rabba aynı yönü Adam, Kayin ve sığınma şehirleri üzerinden qoletet, kabul eden ve sığınak sağlayan yön olarak okur. Kayin’in hayatı korunur; istemeden öldüren kişi için Yarden’in doğusunda bir yaşam alanı açılır; Makkot bunu “onlar için güneşi doğdur” sözleriyle yeni başlangıç imgesine dönüştürür.

Teşuva bu hareketin iç anlamını verir. İnsan şuv eder, geri döner. Maharal’a göre kendi başlangıcına ve yaratıldığı doğru düzene yeniden bağlanır. Kaplan’ın diliyle en büyük uzaklaşmanın içinde bile Tanrı’ya dönüş için bir yaşam hattı varlığını korur.

Mabet bu dönüşü mekanda görünür hale getirir. Adam kutsal merkezden doğuya çıkar; Mabet’e gelen insan doğudan içeri girerek merkeze doğru ilerler. Mişna’da kohenler doğuya baktıkları yerde bedenlerini çevirip Haşem’e yönelir. Peygamberler bu dönüşün ahlaki içeriğini açıklar: Tanrı’ya yönelmek, insanın davranışını da Tanrısal ölçüye çevirmesidir.

Yehezkel ise bütün hareketi tamamlar. Şehina sürgünde doğuya çıkar ve kurtuluş görümünde yine doğudan geri gelir.

Bu nedenle Cennetin doğusu yalnız cennetten uzaklaşılmış coğrafi bir taraf değildir. İnsanın başlangıcını kaybettiği halde kaynağını bütünüyle kaybetmediği yerdir. Orada hüküm vardır, fakat hayat da korunur. Uzaklık vardır, fakat dönüş yönü de vardır. Geçmiş değişmez, fakat insan yeniden yönünü değiştirebilir.

Teşuva tam olarak bu imkanı gerçeğe dönüştürür. İnsan başladığı yere zaman içinde geri dönemez; fakat kendisini var eden kaynağa yeniden yönelebilir. Bu dönüş yeni bir başlangıç yaratır.

Cennetin doğusu bu yüzden hem sürgünün hem umudun yönüdür. İnsan oraya merkezden uzaklaşarak gelir. Dönüş de tam oradan başlar.

Kaynaklar

Tora ve Tanah: Bereşit 2:8–17; 3:22–24; 4:8–16; Şemot 25:18–22; Bamidbar 3:7–8, 18:2–4; Devarim 4:19, 4:41–43; I Melahim 6–8; II Divrei HaYamim 3:1; Yeşayahu 1:10–20; Amos 5:21–24; Yirmeyahu 7:1–15; Yehezkel 8:16; 9–11; 43–44.

Mişna ve Talmud: Mişna Sukka 5:4; Bava Batra 25a; Makkot 10a; Roş HaŞana 31a.

Midraş ve klasik Yahudi kaynakları: Raşi, Bereşit 3:24; Bereşit Rabba 21:6 ve Bereşit 3:24 üzerine doğu/qoletet yorumu; Bereşit Rabba 22:13; Pirkei deRabbi Eliezer 20; Pesikta deRav Kahana; Maharal, Netivot Olam, Netiv HaTeşuva.

Yahudi düşüncesi: Rabbi Aryeh Kaplan, İçsel Evren — Kabala, Meditasyon ve Peygamberliğe Giriş; Sonsuz Işık — Tanrı Hakkında Bir Kitap.

Arkeoloji ve mimarlık: İsrael Eski Eserler Kurumu, Tel Moza kazı raporları; Tell Tayinat Archaeological Project raporları; ASOR, Ain Dara tapınağı çalışmaları; Mary Shepperson, “The Rays of Šamaš: Light in Mesopotamian Architecture and Legal Practice”, Iraq 76 (2014).