Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorum Yeşaya 52:13–53:12’ye geldiğinde kulun kimliğini ayrıca kurmaz. Bölümü, kurtuluş için büyük acılar çekmesi gereken bir adamın tasviri olarak tanıtır ve hemen “Maşiah hakkında” konuşmaya başlar. Böylece 52:14’teki acı, 53:3’teki hor görülme, 53:7’deki sessizlik, 53:9’daki ölüm, 53:10’daki aşam ve 53:12’deki günah taşıma daha ilk adımda Maşiah’ın biyografisinin parçalarına dönüşür.

Yeşaya’nın kendi başlangıç kelimesi daha sınırlıdır: “İşte Kulum başarı gösterecek; yükselecek, yüceltilecek ve çok yükseğe çıkarılacak.” İbranice hine yaskil avdi, “İşte Kulum başarı gösterecek” der. Avdi, “Kulum”, kendi başına “Maşiah” anlamına gelen teknik bir ad değildir. Tanah Avraam, Moşe, David ve peygamberler için de HaŞem’in kulu dilini kullanabilir. Yeşaya’da ise daha yakın bir sözlük vardır: 52:13’e gelmeden önce aynı “kul” adı tekrar tekrar İsrael ve Yaakov için kullanılmıştır.

Yeşaya 41:8 çok açıktır: “Ama sen İsrael, Kulum; Yaakov, seçtiğim, dostum Avraam’ın soyu.”⁵⁸⁸ İbranice וְאַתָּה יִשְׂרָאֵל עַבְדִּי יַעֲקֹב אֲשֶׁר בְּחַרְתִּיךָ, ve-ata İsrael avdi Yaakov aşer behartikha, der. 44:1’de “Şimdi dinle, Kulum Yaakov ve seçtiğim İsrael”; 44:21’de “Bunları hatırla Yaakov ve İsrael, çünkü sen Benim kulumsun”; 48:20’de “HaŞem Kulu Yaakov’u kurtardı” sözleri gelir.⁵⁸⁹

49:3 daha da belirleyicidir: “Sen Benim kulumsun, İsrael; sende yüceliğimi göstereceğim.” İbranice עַבְדִּי אָתָּה יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר־בְּךָ אֶתְפָּאָר, avdi ata İsrael aşer bekha etpaar. “Kul” ile “İsrael” arasındaki bağ yorumcunun eklediği bir eşitlik değildir; cümlenin içindedir. Avodat HaKodeş ve Zohar geleneği de bu ayeti İsrael’in HaŞem’le kul ilişkisini anlatırken kullanır.

Bundan “Yeşaya’da kul denilen her yerde mutlaka bütün İsrael kastedilir” sonucu çıkmaz. Peygamberin kul dili farklı bağlamlarda bütün İsrael’i, halkın sadık kesimini veya özel görev taşıyan bireysel bir figürü öne çıkarabilir. Fakat bu çeşitlilik “kul” kelimesinin Maşiah için özel bir teknik unvan olduğunu değil, tam tersini gösterir. 52:13’teki avdinin Maşiah olduğunu kanıtlamak için kelimenin kendisinden daha fazlası gerekir.

Üstelik 52:13 yeni ve bağımsız bir sahnenin ortasında başlamaz. Yeşaya 52 Tsiyon’a uyanmasını söyler, Yeruşalayim’in tutsaklıktan kalkışını anlatır, HaŞem İsrael’den “halkım” diye söz eder, iyi haber getiren habercinin sesi duyulur, Yeruşalayim’in yıkıntıları sevinmeye çağrılır ve bütün ulusların HaŞem’in kurtarışını göreceği ilan edilir. Sürgündekilere çıkmaları söylenir. Son cümlelerden biri “Önünüzden HaŞem gidecek; arkanızı İsrael’in Tanrısı koruyacak”tır.⁵⁹⁰ Bir sonraki cümle “İşte Kulum...” diye başlar.

Arada “David soyundan kral”, “Maşiah” veya yeni bir kişiyi tanıtan başka bir isim yoktur. Bu süreklilik tek başına kulun kesinlikle İsrael olduğunu kanıtlamaz; fakat Yeşaya’nın daha önce açıkça kurduğu İsrael-kul ilişkisinin 52:13’te doğal aday olduğunu gösterir. Raşi de 52:13’teki kulu “Kulum Yaakov”, yani onun içindeki doğru kişiler, diye açıklar.⁵⁹¹

Yeşaya 53 “o”, “onun”, “nefeşi” ve “mezarı” gibi tekil biçimler kullanır. Fakat Yeşaya İsrael’i zaten tekil bir kişi gibi konuşturur. “İsrael Kulum”, “Yaakov Kulum” ve 49:3’teki tekil avdi bunun açık örnekleridir. 43:10’da HaŞem topluluğa çoğul “Siz Benim tanıklarımsınız” diye seslenir ve aynı cümlede “seçtiğim Kulum” der.⁵⁹² Kolektif halk ve tekil kul aynı şiirsel kişiliğin içinde bulunabilir. Tekillik bu nedenle kendi başına bireysel Maşiah kimliği vermez.

49:3’te kul “İsrael” diye adlandırılır; 49:5–6’da Yaakov’u geri getirme ve İsrael’in korunmuşlarını toplama görevi vardır. Topluluğun adını taşıyan temsilci ile geri çağrılan halk arasındaki ayrım, Yeşaya’nın kendi metninde bulunur. Raşi 49:1’i peygamber Yeşaya’nın konuşmasıyla, 52:13’ü Yaakov’un doğru kişileriyle açıklar. Kul unvanının bu farklı kullanımları, bütün pasajların tek bir kişiye ait biyografi olduğunu göstermez.⁵⁹³ İsrael olan kul İsrael’i nasıl geri getirir? Bu gerçek bir sorudur. Fakat sorunun varlığı

Yeşaya’nın kolektif dili, İsrael’in tamamı ile İsrael’in sadık veya temsilci kesimi arasında ayrım kurabilir. İsrael adını taşıyan kul, sapmış İsrael’i geri çağırabilir. Peygamber halkın içindedir fakat aynı halka karşı görev taşır. İbn Ezra da kul metinlerini tek bir kişiyle sınırlamaz; 52:13 için sürgündeki HaŞem kullarıyla veya “İsrael Kulum” kullanımındaki İsrael’le bağlantıyı mümkün görür. Rabbi Yosef Albo, Sefer Haİkkarim’de hine yaskil avdi bölümünü açıkça İsrael’e bağlar ve “Kulum Yaakov” ile “İsrael Kulum” sözlerini dayanak yapar.⁵⁹⁴ İsrael okuması bu nedenle geç bir polemik icadı değil, Yeşaya’nın kendi tekrar eden sözlüğüne dayanan klasik bir Yahudi okumadır.

Yahudi kaynaklarında Maşiah yorumu da vardır. Targum Yonatan 52:13’ü הָא יַצְלַח עַבְדִי מְשִׁיחָא, “İşte Kulum Maşiah başarı gösterecek”, diye açıklar.⁵⁹⁵ Yalkut Şimoni “İşte Kulum başarı gösterecek” sözünü Kral Maşiah’a uygular ve onun Avraam’dan, Moşe’den ve hizmet meleklerinden daha yüksek biçimde yüceltileceğini anlatan bir deraş aktarır; aynı kaynak 53:5’i de Maşiah’ın acılarıyla ilişkilendirir.⁵⁹⁶ Sanhedrin 98b’de Maşiah’ın adı üzerine agadik tartışmada bir görüş ona “Rabbi’nin evinin cüzamlısı” der ve Yeşaya 53:4’ü kullanır.⁵⁹⁷

Bu kaynaklar gerçek bir Maşiah yorum geleneğini gösterir. Fakat deraş ile peşatın kanıt değeri aynı değildir. Sanhedrin 98b’de aynı tartışma Maşiah için Şilo, Yinon, Hanina, Menahem ve Yeşaya 53:4’e dayanan başka bir ad önerir.⁵⁹⁸ Bu, Yeşaya 53:4’ün sözlük anlamının “Maşiah” olduğunu gösteren bir peşat açıklaması değil, ayetlerden Maşiah’a ad ve nitelik çıkaran agadik bir kullanımdır.

Targum daha öğretici bir örnektir. 52:13’te “Kulum Maşiah” der; fakat hemen 52:14’te İsrael evini cümleye sokar ve onun uluslar arasındaki aşağılanmış durumunu anlatır. 53:2’de tek acı çeken kişiden çok doğruların onun önünde çoğalmasından söz eder. 53:10’da HaŞem’in halkının bakiyesini arındırmasını, onların Maşiahlarının krallığını görmesini, oğullarının ve kızlarının çoğalmasını ve Tora’yı koruyanların başarılı olmasını anlatır.⁵⁹⁹⁶⁰⁰

Targumun Maşiah yorumu açıktır; fakat Hristiyan yorumun kurduğu gibi bütün acıları, yaraları, ölümü, aşamı ve günah taşımayı tek bir acı çeken Maşiah biyografisine bağlamaz. Maşiah, İsrael evi, doğru kişiler, uluslar ve halkın bakiyesi arasında roller dağıtır. Bu nedenle Targumdan çıkabilecek sağlam tarihsel sonuç “Yeşaya 52:13 eski Yahudi yorumunda Maşiah’a uygulanmıştır”dır. “Yahudi geleneği Yeşaya 53’ün tamamını İsa’nın acı çekmesi ve ölümü hakkında doğrudan bir kehanet sayıyordu” sonucu aynı kaynaktan çıkmaz.

Yad Rama’nın Sanhedrin 98b açıklaması da bu esnekliği gösterir; Yeşaya 53:4’ün agadik kullanımını acı çekmiş Rabbi Yehuda HaNasi veya Daniel gibi doğru kişiler üzerinden açıklayabilir.⁶⁰¹ Ayet bir kimlik belgesi gibi tek tarihsel kişiye kilitlenmiş değildir.

Hristiyan yorumun okumasında ise sıra tersine döner. Önce kulun Maşiah olduğu kabul edilir, sonra Maşiah’ın İsa olduğu kabul edilir. Bundan sonra ayrıntılar birer biyografi işaretine çevrilir: yaralanmak çarmıh, sessizlik yargılanma, ölüm çarmıhta ölüm, aşam günahların bağışlanması için bedenin sunulması, “soyunu görmek” ruhsal çocuklar, “günlerinin uzaması” diriliş olur. Fakat bütün bu eşleştirmelerin ilk şartı olan “kul = Maşiah” eşitliği Yeşaya’nın kelimelerinde henüz kurulmuş değildir.

Yeşaya’nın verdiği ilk veri farklıdır. 40–52 arasındaki teselli sözlerinin merkezinde sürgündeki İsrael vardır. Bu İsrael defalarca HaŞem’in “Kulu” diye adlandırılır; Yaakov aynı adı taşır; 49:3’te kulun kimliği doğrudan İsrael diye verilir. 52. bölüm Tsiyon ve Yeruşalayim’in kurtuluşuyla ilerler ve 52:13’e gelindiğinde yeni bir kişi adı verilmeden “İşte Kulum” denir.

İsrael yorumu Yeşaya’nın tekrar eden kul adlandırmalarına; Maşiah yorumları ise belirtilen Yahudi açıklamalarına dayanır. Bir ayetin Maşiah’a uygulanması, pasajın yalnız bireysel Maşiah’tan söz ettiğini veya bu Maşiah’ın İsa olduğunu kanıtlamaz. Bu kimlikler, ilgili kaynağın kullandığı ad ve anlattığı görevlerle birlikte sınanır.⁶⁰²

52:13 kulun unvanını açıkça verir: “Kulum.” Yeşaya kitabında bu unvanın en açık ve en sık adlandırılmış sahibi İsrael/Yaakov’dur. Daha sonraki Maşiah deraşları ayrı bir yorum katmanıdır; bunlardan birini başlangıçta zorunlu kimlik kabul edip bütün bölümü İsa’nın biyografisine göre okumak, Yeşaya’nın öznesini keşfetmek değil, Hristiyan Maşiah anlayışını metnin başına yerleştirmektir.

Targum’un 53:12’si Maşiah’ın canını ölüme vermesinden de söz eder. Aynı ayet onu ganimet alan, başkaldıranları Tora’ya bağlayan ve günahlar için dua eden özne olarak anlatır. Fakat bu ayette bağışlanma, Maşiah’ın duası ve onun sayesinde gerçekleşir; bir kohenin insan kanını sunakta işlediği yeni bir korban düzeni verilmez. Tora’ya bağlanan insanlar ile Tora’yı geçersiz kılan bir kurtuluş sistemi aynı öğreti değildir.^[1]

49:5–6’da kulun Yaakov’u geri getirmekle görevlendirilmesi, “İsrael denen kul İsrael’i nasıl toplar?” sorusunu doğurur. Kitap, topluluğun adını taşıyan temsilci ile topluluğun diğer üyelerini ayırabilir. Raşi 49:1’de konuşmayı peygamber Yeşaya’ya bağlar; 52:13’teki kulu ise Yaakov’un içindeki doğru kişiler olarak açıklar. Aynı “kul” unvanının bir peygambere ve sadık topluluğa uygulanması, bütün kul metinlerinin tek bir kişinin biyografisi olduğu varsayımını bozar. 49:5–6, kendi başına ne 52:13’ün öznesini değiştirir ne de İsa’yı belirler.^[2][3]

Kaynaklar

1. Targum Yonatan, Yeşaya 53:1–12.
2. Raşi, Yeşaya 49:1,5–6.
3. Raşi, Yeşaya 52:13–15.

587. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 5–6. ↩

588. Kaynak: Yeşaya 41:8. ↩

589. Kaynak: Yeşaya 44:1. ↩

590. Kaynak: Yeşaya 52. ↩

591. Kaynak: Raşi. ↩

592. Kaynak: Yeşaya 43:10. ↩

593. Kaynak: Yeşaya 49:5–6. ↩

594. Kaynak: Raşi. ↩

595. Kaynaklar: Yeşaya 52:13; Targum Yonatan; Targum. ↩

596. Kaynaklar: Yeşaya 53:5; Yalkut Şimoni. ↩

597. Kaynaklar: Yeşaya 53:4; Bavli, Sanhedrin 98b. ↩

598. Kaynaklar: Yeşaya 53:4; Bavli, Sanhedrin 98b. ↩

599. Kaynaklar: Yeşaya 53; Targum. ↩

600. Kabalat.com, Yeşaya 53 üzerine kaynak incelemeleri; özellikle “Targum Yonatan ve Yeşaya 53”. ↩

601. Kaynaklar: Yeşaya 52:13; Yeşaya 53; Yeşaya 53:4; Bavli, Sanhedrin 98b; Targum. ↩

602. Kaynak: Yeşaya 52:13–53. ↩

Hristiyan yorum Yeşaya 52:14’ü niceliksel bir acı ölçüsü gibi okur: Maşiah fiziksel olarak başka herhangi bir insanın çektiğinden daha fazla acı çekecektir. Bu yorum, ardından gelecek “kan serpme” ve kefaret zincirinin ilk halkasıdır.¹⁸³⁶

Masoretik metin ise acının miktarını ölçmez. Cümle görünüşü anlatır:

ka-aşer şamemu alekha rabbim, ken mişhat me-iş mar’ehu ve-toaro mibnei adam — “Birçokları senin karşısında şaşkına döndüğü gibi, onun görünüşü insandan, biçimi insan oğullarından öylesine bozulmuştu.”¹⁸³⁷

Mişhat kelimesi ağır biçimde bozulmuş, çirkinleşmiş görünüşü anlatır. Me-iş ve mibnei adam ifadeleri de görünüşün insan görünümünden ne kadar uzaklaştığını yoğunlaştırır. Ayet “dünyada hiç kimsenin çekmediği kadar acı çekti” demez; mar’eh, “görünüş”, ve toar, “biçim”, üzerinden konuşur. Acının ağır olduğu çıkarılabilir. Fakat “tarihteki en büyük fiziksel acı” ayrı bir iddiadır.

Klasik Yahudi peşat çizgisinde bu görüntü İsrael’in sürgündeki aşağılanmasıyla ilişkilendirilir. Raşi 52:13’te “kulum”u Yaakov, yani onun içindeki tsadiklerle açıklar; 52:14’te halkların İsrael’in düşkün görünüşüne şaşırdığını söyler. Radak da bütün parçayı İsrael’in sürgünü ve gelecekteki yükselişi olarak okur. İbn Ezra, halkların Yahudi’yi insanlardan farklı bir varlık gibi gördükleri aşağılayıcı tasavvuru örnek verir.^183818391840

Targum Yonatan 52:13’te “kulum Maşiah” der; 52:14’te İsrael evinin uluslar arasındaki kararmış ve aşağılanmış görünüşünü anlatır. Böylece Maşiah’ın başarısı ile İsrael’in düşkün durumu arasında farklı roller kurar. Bu açıklama, bütün acı ve görünüş sözlerini tek kişinin ilerideki bedenine bağlayan Hristiyan biyografik okuma ile aynı değildir.¹⁸⁴¹

Büyük Yeşaya Parşömeni 1QIsaᵃ, Masoretik mişhat biçiminden farklı bir yazım taşır. Varyant bazı araştırmacılarca maşah, “meshetmek”, köküyle ilişkilendirilir; nasıl açıklanacağı tartışmalıdır. Bu metin farkı, Masoretik görünüş cümlesinin yerine kesin bir başka okuma koymaz. Her iki durumda da ayet bütün insanlık tarihinin fiziksel acıları için niceliksel bir ölçü vermez.¹⁸⁴²

Kulun ağır aşağılanması ve bozulmuş görünüşü, ardından gelecek yüceltilmesiyle karşıtlık kurar. Ayette çarmıh veya İsa adı bulunmaz. Görünüş karşılaştırmasını “İsa bütün insanlardan daha fazla fiziksel acı çekti” diye çevirmek, cümlenin belirtmediği bir acı sıralamasını ekler.

53:4’te uluslar, kulun acısını HaŞem’in onu reddetmesi diye değerlendirdiklerini açıkça söyler. Bu itiraf, 52:14’teki bozulmuş görünüşün nasıl bir yanlış hükme dönüştüğünü gösterir. Seyredenler mağdurun bedenindeki felaketi, onun değersizliğinin delili sanmıştır. Yüceltilme, bu ahlaki hükmü bozar. Ayetin merkezi bu nedenle acılar arasında sayısal bir yarış değil, acıdan yanlış kimlik ve suçluluk çıkaran bakışın değişmesidir. Hristiyan “herkesten fazla acı” iddiası, görünüş için kullanılan karşılaştırmayı metnin vermediği bir fiziksel acı ölçüsüne dönüştürür. ^{[1] [2]}

Kaynaklar

1. Yeşaya 53:4.
2. Raşi, Yeşaya 53:1–12.

1836. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 5-6, Yeşaya 52:13-53:12 maddeleri. İlk madde: kul/Maşiah “was to suffer physically more than any other human being will ever do (52:14).” ↩

1837. Yeşaya 52:13-15, Masoretik metin. 52:14: ka-aşer şamemu alekha rabbim, ken mişhat me-iş mar’ehu ve-toaro mibnei adam. ↩

1838. Raşi, Yeşaya 52:13-15. 52:13’te kul Yaakov/İsrael’in tsadikleri olarak açıklanır; 52:14’te halkların İsrael’in aşağılanmış görünüşüne şaşırması, 52:15’te ise ulusların gücünün düşürülmesi yorumlanır. ↩

1839. İbn Ezra, Yeşaya 52:14-15. 52:14’te “kulum”un görünüşüne halkların şaşırdığını; Yahudilerin dış görünüşünün halklar tarafından insanlardan farklı görülmesine dair aşağılayıcı algıyı örnek verir. 52:15’i İsrael’in yükselişi ve düşmanların cezalandırılmasıyla ilişkilendirir. ↩

1840. Radak, Yeşaya 52:13: “Bu bölüm İsrael’in sürgünü hakkında söylenmiştir”; “kulum”un Yeşaya 41:8’deki “İsrael kulum, Yaakov seçtiğim” diline göre İsrael olduğunu belirtir. ↩

1841. Targum Yonatan, Yeşaya 52:13-15. 52:13’te “kulum Maşiah” der; 52:14’ü İsrael evinin uzun süre uluslar arasında yoksul/aşağılanmış görünüşüyle genişletir; 52:15’i “birçok ulusu dağıtacak” diye paraphrase eder. ↩

1842. 1QIsaᵃ, Büyük Yeşaya Parşömeni, Yeşaya 52:14 varyantı. Masoretik mişhat karşısında parşömende משחתי biçimi bulunur; bu biçim bazı araştırmacılar tarafından maşah, “meşhetmek” köküyle açıklanmıştır. Varyantın yorumu tartışmalıdır. Bkz. Israel Museum, Great Isaiah Scroll; ayrıca James R. Davila, PaleoJudaica, “More on the Great Isaiah Scroll display in the Israel Museum”, 27 Şubat 2026. ↩

Masoretik metindeki yazzeh, n-z-h kökünün hifil biçimi olarak “serpmek” diye okunabilir. Hristiyan yorum bu fiili korban hukukundaki kan ve arınma serpmesine bağlar; ardından kulun kanının uluslara günah bağışlanması sağladığını ileri sürer.^18431844

Tora’da n-z-h kökü kan, yağ ve arınma suyu serpmek için kullanılır. Vayikra’da kohen kanı mizbeah veya parokhet yönüne serper; Bamidbar 19’da arınma suyu kirli kişinin üzerine serpilir. Bu ibadet çağrışımı, fiilin kullanımında vardır. Fakat serpileni, işlemin amacını ve öznenin kimliğini ilgili cümlenin bütünü belirler.¹⁸⁴⁵

Fakat çağrışım ile cümlenin söylediği şey aynı değildir. Yeşaya 52:15’in Masoretik metninde dam, “kan”, hata, “günah”, kapara, “kefaret”, mizbeah veya “kendi kanı” diye bir ifade yoktur. Cümle yalnız ken yazzeh goyim rabbim der. “Serpecek” okuması kabul edilse bile neyin serpildiği ayette belirtilmez. Hristiyan yorum eksik nesneyi “Maşiah’ın kanı” diye doldurur; ardından bu kanın günah bağışlaması sağladığını ikinci kez ekler.

Eski metin ve yorum tanıkları da fiilin tek bir zorunlu teolojik anlam taşımadığını gösterir. Septuaginta burada “birçok ulus ona şaşacak / hayret edecek” yönünde bir çeviri verir. Targum Yonatan fiili “birçok ulusu dağıtacak” diye açar. Raşi de kulun ulusların gücünü düşürmesi yönünde yorumlar. Bunlar Masoretik “serpme” ihtimalini yok etmez; fakat kelimenin çok eski dönemden beri Hristiyan yorumun “Maşiah kanını uluslara serper” cümlesi kadar açık anlaşılmadığını gösterir.^184618471848

İbn Ezra daha da çarpıcı bir örnektir. O yazzeh’i gerçekten “serpmek” diye alır, fakat “onların kanını dökecek” şeklinde, ulusların yargılanması bağlamında açıklar. Aynı fiil, aynı ayet, fakat Hristiyan yorumun kefaret kanının tam tersine bir sonuç. Demek ki fiil tek başına kanın kime ait olduğunu ve serpmenin ne amaçla yapıldığını belirlemez.¹⁸⁴⁹

Filolojik olarak sorun tam buradadır. Kültik metinlerde serpileni ve hedefi çoğu kez bağlam açıkça belirler. Yeşaya 52:15’te ise “kendi kanını onların günahlarına kefaret için” biçimindeki bütün öğeler sessizdir. Benzeyen tek şey bir fiildir. Bir kelimenin korban ritüelinde kullanılabilmesi, her kullanımını korban haline getirmez.

Targum Yonatan’ın kendi yapısı da bunu gösterir. Aynı Targum 52:13’te Maşiah der, fakat 52:15’te “dağıtma” dili kullanır; 53:10-11’e geldiğinde de kulun kanının ulusların günahlarını bağışlamasını anlatmaz. Eski bir Yahudi metnin Maşiah okuması ile Hristiyan kefaret okuması bu nedenle birbirine eşitlenemez.¹⁸⁵⁰

Yazzeh biçiminin “serpmek” diye okunması dilsel olarak mümkündür. Ondan sonraki “serpilen şey onun kanıdır”, “bu kan günah kefaretidir” ve “bu kişi İsa’dır” halkalarının her biri ayrıca kanıt ister. Yeşaya 52:15 bunları kendiliğinden vermez.

Tora’daki örneklerde serpileni ve işlemin amacını cümlelerin bütünü belirler. Yeşaya 52:15’te kendi kanını veren bir insan, bir sunak veya günah korbanının uygulanışı anlatılmaz. “Ulusları serpmek” ifadesi, fiilin ritüel anlamıyla okunduğunda bir arındırma imgesi kurabilir. Fakat arındırma imgesi, aracın insan kanı olduğunu ve Roma’nın idamının Tora’daki kohenlik hizmeti sayıldığını belirlemez. Kanın kaynağı ve bağışlanmanın koşulları, yalnız fiile bakılarak eklenemez.^[1]

Kaynaklar

1. Vayikra 4:6–7; Bamidbar 19:18–19.

1843. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 6. Yeşaya 52:15’teki “sprinkling many nations” ifadesini Tora’daki kan ve arınma serpmesine bağlar; “The blood of his sufferings would therefore enable people from many nations to have forgiveness of sins” sonucuna ulaşır. ↩

1844. Yeşaya 52:15, Masoretik metin: ken yazzeh goyim rabbim. Yazzeh, נזה kökünün hifil biçimi olarak “serpecek” diye çözümlenebilir. ↩

1845. Örnek kültik kullanımlar: Vayikra 4:6,17; 5:9; 8:30; 14:7; Bamidbar 19:18-19. נזה kökü kan, yağ veya arınma suyunun serpilmesi bağlamlarında kullanılır; kültik bağlamlarda serpilen madde ve/veya hedef çevre ayetlerden belirlenir. ↩

1846. Septuaginta, Yeşaya 52:15: οὕτως θαυμάσονται ἔθνη πολλὰ ἐπ’ αὐτῷ, yaklaşık “böylece birçok ulus ona hayret edecek.” Bu eski Yunanca tanık “serpme” yerine hayret/şaşkınlık anlamı verir. ↩

1847. Targum Yonatan, Yeşaya 52:15: ken yebaddar amamin saggiin, “böylece birçok ulusu dağıtacak”; kan serpme veya günah kefareti açıklaması yapmaz. ↩

1848. Raşi, Yeşaya 52:15: kulun elinin güçlenmesi ve onu dağıtan ulusların “boynuzlarını” düşürmesi yönünde yorumlar; yazzeh’i Hristiyan korban kanı olarak açıklamaz. ↩

1849. İbn Ezra, Yeşaya 52:15: yazzeh için “yişpokh demehem”, “onların kanını dökecek/serpecek” açıklamasını verir; bağlamı İsrael’in düşmanlarının cezalandırılmasıdır. Bu yorum, “serpme” anlamı kabul edilse bile kanın kimliği ve işlevinin fiilden tek başına çıkmadığını gösterir. ↩

1850. Targum Yonatan, Yeşaya 52:13-53:11. 52:13’te Maşiah açıkça anılır; 52:15’te ulusların dağıtılması, 53:10-11’de ise İsrael bakiyesinin arındırılması, çocukların çoğalması, uzun günler ve Tora’ya bağlılık anlatılır. Targum’un bütünü Heaster’ın “Maşiah kendi kanını ulusların günahları için serper” cümlesini kurmaz. ↩

כַּאֲשֶׁ֨ר שָׁמְמ֤וּ עָלֶ֙יךָ֙ רַבִּ֔ים כֵּן־מִשְׁחַ֥ת מֵאִ֖ישׁ מַרְאֵ֑הוּ וְתֹאֲר֖וֹ מִבְּנֵ֥י אָדָֽם׃

Ayetin ana isimleri mar’ehu, “onun görünüşü”, ve toaro, “onun biçimi”dir. Mişhat bozulmuş görünüşü anlatır; me-iş ve mibnei adam bu görünüşün insan görünümünden ne ölçüde uzaklaştığını yoğunlaştırır. Cümlede bütün zamanlardaki insanların fiziksel acısını ölçen bir karşılaştırma kurulmaz. “İnsan görünümünü yitirecek kadar bozulma” ile “tarihte herkesten fazla acı çekme” farklı iddialardır.^[2][3]

52:13’te yükseltileceği bildirilen kulun önceki düşkünlüğü, 52:14’te seyredenlerin şaşkınlığıyla anlatılır. 52:15’te aynı uluslar bu kez onun yükselişine şaşırır. İki şaşkınlık arasında bir hüküm değişimi vardır: İnsan görünümünden uzaklaşmış saydıkları özne, şimdi HaŞem tarafından onurlandırılır. Ayet yalnız yaralanmanın şiddetini değil, kulun uluslar önündeki durumunu anlatır.^[2]

Raşi 52:13’te kulu Yaakov’un doğru kişileriyle açıklar; 52:14’te halkların İsrael’in düşkün görünüşüne baktığını söyler. Tekil “sana” hitabı bu okumayı bozmaz. Yeşaya 44:1–2’de Yaakov ve İsrael’e tekil hitap edilir; 51:17–23’te Yeruşalayim, felaketleri yaşayan ve yere düşen bir kadın gibi anlatılır. Bir ulusun tarihsel aşağılanması, tek bir bedenin düşkünlüğü içinde kişileştirilebilir.^[2][4][5]

Sürgün yalnız bir düşünce veya itibar kaybı değildir. Baskı, açlık, hastalık, yerinden edilme ve ölüm, topluluğun gerçek üyelerinin bedenlerinde yaşanır. Bu nedenle İsrael okuması ayetin ağır görünüş dilini mecaz adıyla silmez. Gerçek acı ile ulusal kişileştirme aynı tasvirin içinde bulunur. Raşi’nin sözleri hem halkın aşağılanmasını hem onu seyreden ulusların değerlendirmesini açıklamaktadır.^[2]

Matta 27:26–31, İsa’nın kırbaçlanmasını ve aşağılanmasını anlatır. Böyle bir olayın yaşandığını anlatmak, 52:14’teki kulun kimliğini bağımsız olarak belirlemez. Acı çeken kişinin kimliği, önceki “kulum” adlandırması ve sonraki ulusal kurtuluşla birlikte sınanır. Ağır yaralanma, tek bir kişiye özgü özellik değildir; ayet de bütün insanlık tarihindeki acılar arasında bir birincilik ölçütü koymaz.^[6]

53:4’te uluslar, kulun acısını HaŞem’in onu reddetmesi diye değerlendirdiklerini açıkça söyler. Bu itiraf, 52:14’teki bozulmuş görünüşün nasıl bir yanlış hükme dönüştüğünü gösterir. Seyredenler mağdurun bedenindeki felaketi, onun değersizliğinin delili sanmıştır. Yüceltilme, bu ahlaki hükmü bozar. Ayetin merkezi bu nedenle acılar arasında sayısal bir yarış değil, acıdan yanlış kimlik ve suçluluk çıkaran bakışın değişmesidir. Hristiyan “herkesten fazla acı” iddiası, görünüş için kullanılan karşılaştırmayı metnin vermediği bir fiziksel acı ölçüsüne dönüştürür. ^{[7] [8]}

52:14’ün hükmü, aşağılanan kulun görünüşü ile yaklaşan onuru arasındaki karşıtlıktır. Bu cümleden “İsa herkesten fazla fiziksel acı çekmiştir” sonucu çıkarılamaz. İddianın gerektirdiği acı sıralaması ayette bulunmadığı gibi, İsrael’in sürgün ve kurtuluş bağlamı da bu sıralamayla açıklanmaz.

Kaynaklar

1. Gökhan (Aryeh) Duran, Yeşaya 53 — Misyoner İddialarına Tanah’ın Yanıtı; Yeşaya 52:13–54:1 incelemesi.
2. Raşi, Yeşaya 52:13–15.
3. İbn Ezra, Yeşaya 52:14–15.
4. Yeşaya 41:8–9; Yeşaya 43:10; Yeşaya 44:1–2,21; Yeşaya 48:20; Yeşaya 49:3.
5. Yeşaya 51:7,17–23.
6. Matta 27:26–31.
7. Yeşaya 53:4.
8. Raşi, Yeşaya 53:1–12.

כֵּ֤ן יַזֶּה֙ גּוֹיִ֣ם רַבִּ֔ים עָלָ֛יו יִקְפְּצ֥וּ מְלָכִ֖ים פִּיהֶ֑ם כִּ֠י אֲשֶׁ֨ר לֹֽא־סֻפַּ֤ר לָהֶם֙ רָא֔וּ וַאֲשֶׁ֥ר לֹא־שָׁמְע֖וּ הִתְבּוֹנָֽנוּ׃ {ס}

Masoretik metin ken yazzeh goyim rabbim der. Yazzeh, Tora’da kan, yağ veya arınma suyunun serpilmesi için kullanılan n-z-h köküyle okunabilir. Vayikra 4:6–7 ve Bamidbar 19:18–19 bu kullanımları gösterir. Fiilin ritüel anlamından üç ayrı sonuç çıkarılır: Serpilen şey kulun kanıdır; amaç bütün günahların bağışlanmasıdır; özne İsa’dır. Bu üç özdeşlik, fiilin sözlük anlamının içinde bulunmaz.^[2]

Tora’daki örneklerde serpileni ve işlemin amacını cümlelerin bütünü belirler. Yeşaya 52:15’te kendi kanını veren bir insan, bir sunak veya günah korbanının uygulanışı anlatılmaz. “Ulusları serpmek” ifadesi, fiilin ritüel anlamıyla okunduğunda bir arındırma imgesi kurabilir. Fakat arındırma imgesi, aracın insan kanı olduğunu ve Roma’nın idamının Tora’daki kohenlik hizmeti sayıldığını belirlemez. Kanın kaynağı ve bağışlanmanın koşulları, yalnız fiile bakılarak eklenemez.^[2]

Klasik yorumlar fiili farklı açıklar. Raşi, daha önce İsrael’i dağıtan ulusların gücünün düşürülmesini anlatır. İbn Ezra serpme dilini ulusların yargılanmasına ve kanlarının dökülmesine bağlar. Targum, birçok ulusun dağıtılması yönünde genişletir. Aynı cümlenin bu açıklamaları, fiilin “Maşiah kendi kefaret kanını serper” anlamına kilitlenmediğini gösterir. Serpme kabul edilse bile kanın kime ait olduğu yine ayrıca belirlenir.^[3][4][5]

Ayetin devamı kralların ağızlarını kapatmasını, kendilerine anlatılmamış olanı görmesini ve duymadıkları şeyi kavramasını bildirir. 52:14’te kulun düşkünlüğüne şaşıranlar, 52:15’te onun yükselişine şaşırır. Yeşaya 49:7 ve 60:14, hor görülen İsrael ile onun önünde eğilen krallar arasındaki aynı değişimi anlatır. Fiilin açıklaması, bu kralların neden şaşırdığını ve hangi öznenin yükseldiğini de karşılamalıdır.^[6]

Targum’un Maşiah yorumu bile çarmıh kanı sistemini kurmaz. 53:5’te Tapınak yeniden yapılır; 53:10’da İsrael’in bakiyesi, çocukları ve Tora’ya bağlı olanlar anlatılır. Maşiah adı, İsrael’in kurtuluşu ve Tora’nın devamından ayrılmaz. Fiilin arındırma çağrışımı, bu Tapınak ve Tora görevlerini İsa’nın çarmıhına eşitleyen bir ilişki kurmaz. Böyle bir özdeşlik için hem Yeşaya’nın yakın bağlamından hem başvurulan Yahudi kaynağından ek dayanak gerekir.^[7]

HaŞem’in ulusların gözü önündeki kurtarma fiili, 52:10’da açıkça söylenir: Halkı teselli edilmiş, Yeruşalayim kurtarılmıştır. Bu somut haber, 52:15’in sonundaki görülmemiş ve duyulmamış gerçeğin yakın dayanağıdır. Serpme imgesini bu akıştan koparıp yalnız görünmez günah ödemesi yapmak, ayetin çevresindeki olayları açıklamadan bırakır. Ritüel bir çağrışım kabul edildiğinde bile kurtarılan halkın kimliği, kralların eski tutumu ve yeni hükmü aynı metin içinde durur. Fiilin mümkün anlamı, bu açık ilişkilerin yerine geçebilen bağımsız bir İsa kanıtı değildir. ^[8]

52:15’in merkezinde, aşağılanan kulun uluslar önünde yükselmesi ve kralların yeni gerçeği kavraması vardır. Serpme okuması bir arındırma çağrışımı taşısa da, bunun İsa’nın çarmıh kanıyla sağlanan evrensel günah bağışlanması olduğunu kanıtlamaz. Bu özel öğreti, fiilin anlamından daha geniştir ve ayetin İsrael’e ilişkin kurtuluşuyla özdeş değildir.

Kaynaklar

1. Gökhan (Aryeh) Duran, Yeşaya 53 — Misyoner İddialarına Tanah’ın Yanıtı; Yeşaya 52:13–54:1 incelemesi.
2. Vayikra 4:6–7; Bamidbar 19:18–19.
3. Raşi, Yeşaya 52:13–15.
4. İbn Ezra, Yeşaya 52:14–15.
5. Targum Yonatan, Yeşaya 52:13–15.
6. Yeşaya 49:7; Yeşaya 60:14–15.
7. Targum Yonatan, Yeşaya 53:1–12.
8. Yeşaya 52:1–15.

כֵּ֤ן יַזֶּה֙ גּוֹיִ֣ם רַבִּ֔ים עָלָ֛יו יִקְפְּצ֥וּ מְלָכִ֖ים פִּיהֶ֑ם כִּ֠י אֲשֶׁ֨ר לֹֽא־סֻפַּ֤ר לָהֶם֙ רָא֔וּ וַאֲשֶׁ֥ר לֹא־שָׁמְע֖וּ הִתְבּוֹנָֽנוּ׃ {ס}

52:15’in şaşkınlığı, 52:14’ün şaşkınlığını tersine çevirir. Önce kulun bozulmuş görünüşüne bakılır; ardından aynı kulun yüceltilmesi karşısında krallar susar. “Anlatılmamış olanı gördüler” sözü, kendilerine tanıtılmış herhangi bir dinî kişinin ün kazanmasını değil, önceki tasvirle birleşen beklenmedik yükselişi anlatır. Şaşkınlığın konusu, hor görülen kul hakkındaki hükmün değişmesidir.^[2]

52:9–10, ulusların neyi göreceğini önceden bildirir: HaŞem halkını teselli eder, Yeruşalayim’i kurtarır ve kutsal kolunu bütün ulusların gözleri önünde açığa çıkarır. 52:13–15 bu kurtuluşun kul üzerindeki sonucunu anlatır. Haber ile görülen olay arasında aynı İsrael ve Yeruşalayim ilişkisi vardır; kralların şaşkınlığı bu bağdan koparılamaz.^[3]

Yeşaya 49:7’de hor görülen kulun önünde kralların ayağa kalkması, 60:14’te İsrael’i aşağılayanların onun önünde eğilmesi ve Miha 7:16’da ulusların ellerini ağızlarına koyması aynı düzeni kurar. Aşağılayan güçler, HaŞem’in seçtiği halkın onurunu kabul etmek zorunda kalır. Bu paraleller, susmayı yalnız İsa’ya özgü bir davranış olmaktan çıkarır ve pasajın ulusal kurtuluşuyla bağlar.^[4][5]

İsa’yı daha önce tanımayan bir hükümdarın Hristiyan olması da bu metnin bütün ilişkilerini karşılamaz. Böyle bir dönüşüm, bir kişinin inancı hakkında bilgi verir. Yeşaya ise tutsaklıktan çıkan Siyon’u, kurtarılan Yeruşalayim’i, aşağılanan kulun yüceltilmesini ve onun karşısındaki kralların hüküm değişimini birlikte anlatır. Bir dinin yeni ülkelere yayılması, bu ulusal kurtuluş vaatlerinin gerçekleşmesiyle aynı olay değildir.

Romalılar 15:20–21, 52:15’in duymamış olanlara ilişkin son sözlerini Pavlus’un yeni bölgelere yönelen duyurusuna uygular. Bu kullanım, ilk kez haber duyan uluslar temasını Hristiyan misyonuna taşır. Fakat alıntının kendisi, Yeşaya’daki Siyon’un kurtuluşunu veya kulun İsrael olarak adlandırılmasını ortadan kaldırmaz. Sonraki uygulama, ayetin ilk bağlamındaki özneyi değiştiren bağımsız kanıt değildir.^[6]

Kralların ağzını kapatması, kulun acısı hakkında doğruyu öğrenmeleriyle ilişkilidir. 53:4’te onu HaŞem tarafından vurulmuş sandıklarını; 53:5–6’da kendi suçlarını itiraf ederler. Bu devam, şaşkınlığı yalnız ilk kez bir vaiz veya yeni din hakkında haber alma olayından ayırır. Daha önce tanıdıkları ve hor gördükleri öznenin gerçek durumunu anlamışlardır. Dolayısıyla “önceden duymadıkları şeyi görmek”, kulun hiç tanınmamış olması değil, onun kurtuluşunun ve doğruluğunun beklenmedik biçimde ortaya çıkmasıdır. Hükümdarların Hristiyanlaşması bu itiraf zincirini tek başına karşılamaz. ^{[7] [8] [9]}

52:15’i Hristiyan hükümdarların varlığıyla gerçekleşmiş saymak, ayetin krallarla kul arasında kurduğu tarihsel değişimi karşılamaz. Yeşaya’nın ilanı İsrael’in aşağılanmasının sona ermesidir. Kralların susması bu kurtuluşun önündeki şaşkınlıktır; yalnız bir dinin hükümdarlar arasında benimsenmesi değildir.

Kaynaklar

1. Gökhan (Aryeh) Duran, Yeşaya 53 — Misyoner İddialarına Tanah’ın Yanıtı; Yeşaya 52:13–54:1 incelemesi.
2. Raşi, Yeşaya 52:13–15.
3. Yeşaya 52:1–15.
4. Yeşaya 49:7; Yeşaya 60:14–15.
5. Miha 7:16.
6. Romalılar 15:20–21.
7. Yeşaya 53:4.
8. Yeşaya 53:5.
9. Yeşaya 53:6.