Evrende Neden Sebep–Sonuç Var? Natüralizmin Nihai Açıklama Sorunu

Bir kapıyı açmak için anahtarı çeviririz. Anahtar dönmüyorsa dişlerine, kilidin içindeki parçalara veya kapının sıkışıp sıkışmadığına bakarız. Sorunu bulduğumuzda belirli bir olayın nedenini öğrenmiş oluruz. Fakat sağlam bir anahtarın kilidi hareket ettirebilmesi de daha temel şartlara bağlıdır. Anahtar biçimini korur, parçalar birbirine temas eder, uygulanan kuvvet aktarılır ve malzeme bu kuvvet altında belirli biçimlerde davranır. Gündelik bir hareketin içinde bile birbirine bağlı birçok fiziksel ilişki vardır.

Burada üç ayrı soru vardır. Birincisi, belirli bir olayın neden meydana geldiğidir: Anahtar neden döndü? İkincisi, bir özelliğin neden belirli bir etki doğurabildiğidir: Metal neden kuvvet aktarabiliyor, elektrik yükü neden başka yüklere belirli biçimde etki ediyor? Üçüncü soru daha geniştir: Bu güçlerin, yasaların ve ilişkilerin gerçekten bulunduğu böyle bir dünya neden vardır?

Bu üç soru birbirinin yerine geçmez. Bir fizik teorisi ilk soruya kusursuz cevap verebilir. Fiziksel özelliklerin ve güçlerin neye dayandığını araştıran bir felsefi görüş ikinci soruya cevap verebilir. Fakat gerçek dünyadaki nedensel düzenin nihai açıklaması aranıyorsa üçüncü soru da cevaplanmalıdır. Nihai açıklamadan kastedilen, soruyu yalnızca daha derindeki başka bir yapıya taşımak değil, sonunda dayandığımız temel gerçekliğin neden var olduğunu veya neden başka türlü olamayacağını da göstermektir. “F özelliği varsa E etkisi ortaya çıkar” demek, F ile E arasındaki bağı açıklayabilir; gerçek dünyada neden F’nin bulunduğunu ve bu ilişkinin neden gerçekten geçerli olduğunu tek başına açıklamaz.

Buradaki “neden” her zaman geçmişte gerçekleşmiş önceki bir olayı sormaz. Bir şeyin hangi daha temel gerçekliğe dayandığını da sorabiliriz. Felsefede buna temellendirme denir. Bir taş yığınının varlığı, taşların belirli biçimde bir arada bulunmasına dayanır; taşlarla yığın aynı anda vardır. Benzer biçimde özelliklerin güçlere, yasaların fiziksel dünyaya veya karmaşık yapıların daha temel yapılara nasıl dayandığı da sorulabilir.

Nedenselliği yalnızca “önce A oldu, sonra A, B’yi meydana getirdi” şeklinde düşünmek de yeterli değildir. Emily Adlam’ın gösterdiği gibi temel fizik yasaları, bütün bir fiziksel tarihin hangi biçimleri alabileceğini bir defada sınırlayan yapılar olarak da ele alınabilir.⁸ Bu nedenle asıl soru yalnızca bir olayın başka bir olayı nasıl doğurduğu değildir. Daha temel soru şudur: Gerçeklik neden bazı durumlara izin veren, bazılarını dışlayan ve olayları belirli ilişkiler içinde birbirine bağlayan bir yapıya sahiptir?

Natüralizm, gerçekliğin nihai temelini doğal dünyada arar. Doğa içindeki olayları açıklamada son derece güçlü olabilir. Fizik, kimya ve biyoloji daha karmaşık olayları daha temel doğal süreçlere bağlar; biyolojik değişimin doğal mekanizmalarla açıklanması bunun açık örneklerinden biridir. Fakat bundan daha güçlü bir sonuç çıkmaz: Doğadaki her olayın doğal bir açıklamasının bulunması, doğanın kendi varlığını da nihai olarak açıkladığı anlamına gelmez.

Nedensel kapalılık, açıklayıcı kapalılık değildir

Natüralizmin bu konudaki temel güçlüğü burada ortaya çıkar. Bir evrendeki bütün fiziksel olayların fiziksel nedenlerle açıklanabildiğini düşünelim. Her olay için başka bir olay, yasa veya fiziksel yapı gösterebiliyoruz. Bu durumda doğanın nedensel olarak kapalı olduğu söylenebilir. Yani fiziksel bir olayı açıklamak için fiziksel dünyanın dışında başka bir nedene başvurmak gerekmez.

Fakat bundan doğanın açıklayıcı olarak kapalı olduğu sonucu çıkmaz. Nedensel kapalılık, sistemin içindeki olayların birbirleriyle nasıl bağlantılı olduğunu söyler. Açıklayıcı kapalılık ise bundan daha fazlasını söyler: Doğanın yalnız içindeki olaylar değil, doğanın kendisi de kendi temel yapısı üzerinden açıklanabilmelidir.

Bu farkı basit bir modelle görebiliriz. A adlı temel bir fiziksel yapıdan B, C, D ve E sonuçlarının çıktığını varsayalım. A’nın B–E’yi açıklaması gerçek bir açıklama başarısıdır. Fakat bu başarı “A neden vardır?” sorusunu kendiliğinden cevaplamaz. A daha temel bir Y yapısından çıkıyorsa açıklama derinleşir; bu kez soru Y’ye taşınır. Açıklama zinciri ne kadar başarılı olursa olsun, zincirin sonunda bulunan doğal temelin kendisi de açıklanmalıdır.

Bu nedenle natüralizmin nihai açıklama iddiası yalnızca “daha temel doğal nedenler bulabiliyoruz” cümlesiyle tamamlanamaz. Açıklama zincirinin sonunda bulunan doğal temelin neden var olduğu da gösterilmelidir.

Nihai doğal temel için üç ihtimal

Bütün fiziksel gerçekliğin dayandığı en son doğal temele N diyelim. N bir parçacık olmak zorunda değildir; bir kuantum durumu, uzay-zaman yapısı, yasa, olasılıkların nasıl dağıldığını belirleyen bir düzen veya henüz keşfedilmemiş daha temel bir fiziksel gerçeklik olabilir. Kuantum teorisi, atom ve atomaltı ölçekteki fiziksel sistemleri açıklayan fizik kuramıdır. Kuantum durumu, böyle bir sistemin fiziksel durumunu matematiksel olarak temsil eden yapıdır. Uzay-zaman ise uzay ile zamanı tek bir fiziksel yapı içinde ele alan çerçevedir. Bu durumda N’nin nasıl bir temel olduğu sorusu ortaya çıkar.

İlk ihtimal, N’nin daha temel başka bir doğal gerçekliğe dayanmasıdır. Bu durumda açıklama gerçekten ilerler, fakat N artık nihai temel değildir. Soru bir basamak daha aşağı iner. Bilimin tarihi bu tür ilerlemelerle doludur: Daha önce temel kabul edilen bir yapı, daha sonra daha derin bir teorinin sonucu haline gelebilir. Fakat daha temel bir fizik teorisi bulmak ile nihai açıklamaya ulaşmak aynı şey değildir.

İkinci ihtimal, N’nin olumsal, yani var olmayabilecek veya başka türlü olabilecek bir gerçeklik olmasıdır. O zaman “N neden vardır ve neden tam olarak böyledir?” sorusu devam eder. N’yi başka bir doğal gerçeklik açıklıyorsa N yine nihai değildir. N için hiçbir açıklama yoksa natüralizm artık açıklama sunmuyor; açıklamasız bir temel olguya dayanıyor.

Üçüncü ve en güçlü ihtimal, N’nin zorunlu, yani başka türlü olması mümkün olmayan ve kendi tabiatı gereği var olan bir gerçeklik olmasıdır. Natüralizmin gerçek bir nihai açıklama sunabilmesi için en güçlü yol budur. Fakat bu cevap iki şeyi göstermeyi gerektirir. Birincisi, N’nin gerçekten zorunlu olduğuna ilişkin yeterli gerekçe kurulmalıdır. İkincisi, gözlediğimiz fiziksel dünyanın yasalarının, güçlerinin ve somut yapısının N’den nasıl çıktığı gösterilmelidir. “Temel doğa zorunludur” cümlesi tek başına bu işi yapmaz.

Böylece üç ihtimal aynı ölçüte bağlanır. Doğal temel daha aşağıdaki başka bir yapıya dayanıyorsa henüz nihai değildir. Olumsalsa neden var olduğu açıklanmalıdır. Açıklamasız kabul ediliyorsa nihai açıklama verilmiş olmaz. Zorunlu olduğu savunuluyorsa da bu zorunluluğun ve gerçek dünyanın bu temelden çıkışının gerekçelendirilmesi gerekir.

Humecu yasalar: Düzeni açıklamak mı, düzeni özetlemek mi?

Filozof David Hume’dan adını alan Humecu yasa anlayışı, doğa yasalarını olayları yöneten ayrı güçler olarak değil, evrende gerçekleşen olayların düzenini en iyi ifade eden genel ilkeler olarak görür. Barry Loewer’ın savunduğu En İyi Sistem (Best System) yaklaşımında da yasalar, gerçekleşen olayları basitlik ile bilgi verme gücünü en iyi birleştiren sistem içinde yer alır.¹

Uzun bir sayı dizisi düşünelim: 2, 4, 6, 8, 10… Bütün sayıları tek tek yazmak yerine “her seferinde iki ekleniyor” diyebiliriz. Bu kural diziyi çok iyi ifade eder ve sonraki sayıları tahmin etmemizi sağlar. Fakat kuralı dizinin kendisinden çıkardık. “Her seferinde iki ekleniyor” cümlesi dizinin nasıl düzenlendiğini gösterir; dizinin neden böyle bir düzene sahip olduğunu ondan bağımsız biçimde açıklamaz.

Humecu yasa anlayışı aynı ayrımı taşır. Yasalar bilimsel açıklamalarda gerçek bir iş görebilir. Belirli bir olayın neden meydana geldiğini bir yasa ve başlangıç şartları yardımıyla açıklayabiliriz. Loewer da bir şeyin yasa sayılmasını neyin sağladığı ile o yasanın belirli olayları bilimsel olarak açıklayabilmesini birbirinden ayırır.¹

Fakat bütün fiziksel tarihin neden o düzeni gösterdiği sorulduğunda yasa artık bağımsız açıklayıcı temel değildir. Humecu yaklaşımda yasanın içeriğini belirleyen şey, gerçekleşmiş olayların oluşturduğu düzendir. Bu nedenle yasa, dayandığı bütün düzenin neden var olduğunu açıklayamaz.

Eddy Keming Chen’in yasa sadeliği üzerine çalışması da bu sınırı değiştirmez. Chen, daha basit yasa adaylarına öncelik vermeyi bilgi edinmeyi yönlendiren temel bir ilke olarak savunur.² Bu, hangi yasa adayına inanmak için daha güçlü gerekçemiz olduğunu açıklayabilir. Fakat bir yasaya inanmak için iyi nedenimizin olması, dünyanın neden tam olarak o yasaya uygun bir düzene sahip olduğunu açıklamaz.

Humecu yaklaşım böylece doğadaki düzenin nasıl yasalar halinde ifade edildiğini ve bu yasaların olayları açıklamada nasıl kullanılabildiğini gösterebilir. Fakat fiziksel tarihin kendisi açıklamanın son kabulü olarak kaldığında, natüralizmin nihai açıklama sorunu çözülmüş olmaz. Düzen tarif edilmiş ve sistemleştirilmiştir; düzenin kendisi açıklanmamıştır.

Özler ve güçler: Bir şeyin ne yaptığını açıklamak, neden var olduğunu açıklar mı?

Başka filozoflar yasaların kaynağını şeylerin kendi tabiatında arar. Bu görüşe özcülük denir: Bir şeyin bazı özellik ve davranışlarının, onu o şey yapan temel tabiatından yani özünden kaynaklandığını savunur. Alexander Bird’e göre bazı temel fiziksel özellikler belirli güçleri özleri gereği taşır. Bir özellik başka türlü davranabilseydi artık aynı özellik olmayacaktı. Böylece yasa ile özellik arasındaki bağ rastlantısal olmaktan çıkar.³

Bu görüş, Humecu modele göre daha derin bir açıklama verebilir. Bir elektrik yükünün neden sürekli aynı tür fiziksel eğilimleri gösterdiği, dışarıdan eklenen bağımsız bir yasa yerine yükün ne olduğuna bağlanır.

Samuel Kimpton-Nye, özellikleri yalnızca yasa-benzeri ilişkiler üzerinden tanımlayıp daha sonra aynı yasaları bu özelliklerle açıklamanın dairesellik yaratabileceğini gösterir. Dairesellik, açıklamak istediğimiz şeyi dolaylı biçimde yeniden başlangıçta varsayıp aynı noktaya geri dönmektir. Kimpton-Nye’ın alternatifinde özelliklerin, davranışlarından ayrı olarak da tarif edilebilen bir tabiatı vardır ve bu tabiat onların güçlerine temel olur.⁴

Matthew Tugby’nin anahtar örneği bunu somutlaştırır. Anahtarın dişlerinin biçimi, hangi kilitle uyum sağlayabileceğini kısmen açıklar; fakat biçim tek başına yeterli değildir. Aynı geometriye sahip ama çevrilirken dağılan bir anahtar kilidi açamaz. Biçim, dayanım ve başka özellikler birlikte anahtarın gücüne katkıda bulunur.⁵

Ashley Coates’in üst düzey temellendirme (meta-grounding) teorisi bu açıklamayı bir adım daha ileri götürür. Bir özellik, bir nesnenin belirli bir güce sahip olmasının dayanaklarından biri olabilir; özelliğin kendi tabiatı da neden o güce katkıda bulunduğunu açıklayabilir.⁶ Böylece “F neden D gücüne katkıda bulunuyor?” sorusu F’nin ne olduğuna bağlanır.

Böylece bir özelliğin neden belirli bir güce sahip olduğu açıklanmış olur. Fakat nihai açıklama burada bitmez. Bir özelliğin neden belirli bir gücü taşıdığını açıklamak ile bu özelliği gerçekten taşıyan fiziksel bir dünyanın neden var olduğunu açıklamak farklı işlerdir. Kâğıt üzerinde bir anahtarın hangi özelliklere sahip olması gerektiğini ve hangi kilidi açacağını belirleyebiliriz. Kapının gerçekten açılması için ise o özellikleri taşıyan gerçek bir anahtarın ve uygun kilidin bulunması gerekir.

Özcülük güç–özellik bağını açıklayabilir. Fakat temel fiziksel özelliklerin kendileri olumsalsa soru devam eder: Neden bu özellikler vardır? Onların varlığı açıklamasız son olgu olarak kabul edilirse natüralizm güçlerin yapısını açıklamış, fakat bu güçleri taşıyan doğanın neden var olduğunu açıklamamış olur.

Temel yasalar: Bağlayıcılığın kendisi nereden geliyor?

Eddy Keming Chen ve Sheldon Goldstein’ın temel yasalar görüşünde (Minimal Primitivism), doğa yasaları daha temel başka bir şeyden çıkarılmaz; gerçekliğin temel unsurlarından biri sayılır. Bu yasalar dünyanın hangi fiziksel tarihleri, yani evrenin baştan sona hangi olay dizilerini yaşayabileceğini sınırlandırır; bazı gelişmelere izin verir, bazılarını dışarıda bırakır.⁷

Emily Adlam’ın kısıtlama (constraint) yaklaşımı da benzer bir fikirden hareket eder. Burada yasalar, hangi fiziksel gelişmelerin mümkün olduğunu sınırlandırır. Bir yasa yalnızca bir andan sonraki anı üreten bir kural olmak zorunda değildir; bütün bir uzay-zaman tarihine koşul koyabilir.⁸

Bu yaklaşımlar önemli bir soruyu görünür hale getirir. Bir doğa yasası yalnızca bir denklem değildir. Denklem hangi durumların belirli matematiksel ilişkiyi sağladığını gösterebilir. Fakat fiziksel dünyanın neden o ilişkiye tabi olduğu ayrıca açıklanmalıdır. Sorun yalnız “Neden bu yasa?” değildir. Daha temel soru şudur: Neden yasaların fiziksel gerçeklik üzerinde bağlayıcı veya sınırlayıcı bir gücü vardır?

Chen ve Goldstein’ın yaklaşımında yasa ile dünyanın bu bağı daha temel bir mekanizmadan çıkarılmaz; temel kabul edilir.⁷ Böylece belirli olayların neden mümkün veya imkânsız olduğu yasayla açıklanırken, gerçekliğin neden bu yasaya tabi olduğu açıklamanın başlangıç noktasında kalır.

Bir şeyi temel kabul etmek mantıksal hata değildir. Fakat temel kabul etmek ile temellendirmek aynı şey değildir. Eğer yasa–dünya bağı açıklamasız son olguysa natüralizm burada tutarlı biçimde durabilir; fakat nihai açıklama sunmuş olmaz. Bağın nereden geldiği açıklanmamış, yalnızca daha ileri açıklama aranmayacağı kabul edilmiş olur.

Daha derin fizik, rastlantı ve çoklu evren sorunu çözer mi?

Bilimin daha derin kuramları, daha önce birbirinden bağımsız görünen yapıları ortak bir temelden çıkarabilir. Sean Carroll ve Ashmeet Singh, kuantum teorisinin Everett yorumuna dayanan bir modeli inceler. Everett yorumunda kuantum teorisinin farklı mümkün sonuçları tek bir sonuca indirgenmez; farklı dallarda gerçekleşir. Bu modelde uzay ve alanlar gibi tanıdık yapıların daha temel bir kuantum durumundan ve bu durumun zamanla nasıl değişeceğini belirleyen Hamiltonyen adlı matematiksel yapıdan ortaya çıkabileceği araştırılır.¹¹

Böyle bir program başarılı olduğunda gerçek bir açıklama ilerlemesi sağlanır. Uzay veya alan artık temel kabul edilmez; daha derin kuantum yapısının sonucu haline gelir. Fakat nihai açıklama sorusu yok olmaz. Soru bu kez kuantum durumuna ve Hamiltonyene yönelir. Bunlar da başka bir temelden çıkıyorsa zincir devam eder. Çıkmıyorsa neden temel oldukları ayrıca açıklanmalıdır.

Rastlantı da bu sorunu ortadan kaldırmaz. Rastlantısal süreçlerin hangi sonuçlara izin verdiğini, olasılıkların nasıl dağıldığını ve olayların birbirine nasıl bağlı olduğunu belirleyen bir yapı vardır. İki sistemde tek bir olayın olasılığı aynı olabilir, fakat olaylar arasındaki bağımlılık tamamen farklı olabilir. “Rastlantı” sözcüğü bu yapının yerine geçmez; yalnızca yapı içindeki belirli bir belirsizlik türünü anlatır.

Çoklu evren, yani bizim evrenimizin dışında başka evrenlerin de bulunabileceğini varsayan modeller, bazı gözlemleri açıklamak için kullanılabilir. Gözlemci seçilimi ise gözlem yapabilen canlıların ancak kendi varlıklarına izin veren koşulları gözleyebilmesi demektir. Yaşam yalnız belirli koşullarda ortaya çıkabiliyorsa gözlemcilerin kendilerini bu koşullara izin veren bölgelerde bulmaları beklenir. Fakat bu açıklama da hangi evrenlerin mümkün olduğunu, nasıl ortaya çıktıklarını ve olasılıkların nasıl dağıldığını belirleyen daha temel bir düzene dayanır.¹²

Aynı durum başlangıçsız bir geçmiş için de geçerlidir. Her iki yönde sonsuza uzanan …, −4, −2, 0, 2, 4, 6, … dizisinin ilk elemanı yoktur; fakat “iki ekleme” ilişkisi bütün dizide geçerlidir. İlk elemanın bulunmaması bu ilişkiyi açıklamaz. Fiziksel geçmişin başlangıçsız olması da olayların neden belirli bir yasa veya nedensel ilişki içinde bulunduğu sorusunu ortadan kaldırmaz.

Daha derin doğal açıklamalar, açıklamayı gerçekten ileri götürür. Fakat açıklamayı daha derine taşımak, nihai açıklamaya ulaşmak değildir.

Natüralizmin en güçlü cevabı: Zorunlu doğal temel

Natüralizmin gerçek bir nihai açıklama sunabilmesi için en güçlü yol, doğal temelin olumsal değil zorunlu olduğunu göstermektir. Alexander Bozzo’nun doğa yasalarının zorunluluğuna ilişkin ayrımları burada önemlidir.⁹ Bir özelliğin bulunduğu her durumda aynı biçimde davranması, o özelliğin kendisinin zorunlu olarak var olduğu anlamına gelmez. Özelliğin zorunlu olması da onu taşıyan somut fiziksel varlıkların zorunlu olduğu sonucunu kendiliğinden vermez.

Bu yüzden üç ayrı iddia birbirinden ayrılmalıdır: Elektrik yükü varsa belirli güçleri zorunlu olarak taşır. Elektrik yükü zorunlu olarak vardır. Elektrik yükü taşıyan fiziksel varlıklar zorunlu olarak vardır. Birinci iddianın doğru olması ikinciyi, ikincinin doğru olması da üçüncüyü otomatik olarak göstermez.

Shamik Dasgupta bu noktada natüralizmin en güçlü imkânlarından birini tartışır. O, açıklanmaya uygun olduğu halde açıklamasız kalan olgularla, özsel doğruları, yani bir şeyin rastlantısal özelliklerini değil onu o şey yapan tabiatı anlatan doğruları birbirinden ayırır. Dasgupta, daha ileri temellendirme gerektirmediğini düşündüğü bu ikinci gruba özerk olgular, yani başka bir temele dayandırılması gerekmeyen son doğrular adını verir.¹⁰ Böylece fiziksel uzay-zamanın veya daha temel bir doğal yapının kendi tabiatı gereği var olduğu ve diğer fiziksel olguların bundan çıktığı bir model düşünülebilir.

Bu yaklaşım önemlidir; çünkü açıklamasız temel olgu ile zorunlu temel aynı şey değildir. Eğer N’nin kendi tabiatı onun var olmasını gerçekten zorunlu kılıyorsa, “N neden var?” sorusu sıradan olumsal olgularda olduğu gibi açıkta kalmayabilir. Bir şeyin zorunlu olduğu sonucuna yalnız kelimenin tanımından ulaşmak gerekmez; bilimsel araştırma da o şeyin gerçekte ne olduğunu gösterebilir.¹⁰

Fakat tam burada natüralizmin nihai açıklama yükü en açık biçimini alır. “Doğal temel zorunludur” demek yetmez. Hangi doğal yapının zorunlu olduğu, onu zorunlu saymak için hangi gerekçelerin bulunduğu ve gözlediğimiz fiziksel dünyanın bu temelden nasıl çıktığı gösterilmelidir.

Bu yük yalnız genel bir “bir şey mutlaka vardır” iddiasıyla karşılanmaz. Bizim dünyamızdaki yasa biçimlerinin, temel fiziksel yapıların, özelliklerin, olasılıkların nasıl dağıldığını belirleyen düzenin ve bu özellikleri gerçekten taşıyan fiziksel varlıkların zorunlu temelle nasıl bağlantılı olduğu da ortaya konmalıdır. Bir zorunluluk iddiası, gerçek fiziksel yapının ne kadar büyük bir bölümünü bu temelden çıkarabiliyorsa o kadar güçlüdür. Gözlediğimiz yapının büyük bir bölümü ayrıca olumsal başlangıç verileri olarak bırakılıyorsa nihai açıklama yine tamamlanmamış olur.

Natüralizmin nihai açıklama için en güçlü yolu budur; fakat aynı zamanda en güçlü gerekçelendirmeyi gerektiren yol da budur. Mevcut natüralist yaklaşımlar doğal düzenin parçalarını daha temel yapılara bağlayabilir; bütün fiziksel düzenin zorunlu bir doğal temelden çıktığını göstermiş değildir.

Açıklamasız temel olgu: çözüm mü, açıklamadan vazgeçmek mi?

Sean Carroll başka bir yolu açıkça kabul eder: Gerçekliğin bazı temel özelliklerinin daha ileri açıklaması bulunmayabilir. Evrenin varlığı veya en temel yasalar, nedenleri olmayan açıklamasız temel olgular olabilir.¹²

Bu görüş “Henüz cevabı bilmiyoruz” demekten daha güçlüdür. Burada ileri sürülen şey, belki de bulunacak daha derin bir cevap olmadığıdır. Görüş kendi içinde çelişkili değildir. Fakat üç iddia birbirinden ayrılmalıdır: Bir temel olgunun açıklaması henüz verilmemiştir. Bu olgunun hiçbir daha ileri açıklaması yoktur. Bu nedenle gerçekliğin nihai açıklaması verilmiştir.

İlk iddiadan ikincisi çıkmaz; ikinciden de üçüncüsü çıkmaz. Bir temel yapının var olduğuna ilişkin çok güçlü kanıt bulunabilir. Fakat bir şeyin varlığına ilişkin kanıt, onun varlık nedeni değildir. Duman ateşin bulunduğunu gösterebilir; ateşin neden ortaya çıktığını ayrıca sorabiliriz.

Carroll’ın seçeneği natüralizmi mantıksal olarak koruyabilir: Doğanın altında daha başka bir gerçeklik bulunması gerekmez. Bu seçeneğin sonucu açıktır. “Bunun daha ileri açıklaması yoktur” denildiğinde doğanın nihai açıklaması verilmiş olmaz; nihai açıklama talebi reddedilmiş olur.

Bu ayrım için her olgunun mutlaka yeterli bir açıklaması olması gerektiğini savunan güçlü bir Yeter Sebep İlkesi kabul etmek gerekmez. Yeter Sebep İlkesi, kabaca her olgunun neden öyle olduğuna ilişkin yeterli bir açıklama bulunması gerektiğini savunan görüştür. Burada çok daha sınırlı bir sonuç yeterlidir: Bir görüş temel doğal düzen için hiçbir açıklama olmadığını kabul ediyorsa, o düzenin nihai açıklamasını sunduğunu aynı anda ileri süremez. Açıklamasızlığı kabul etmek, varlığın temelinde ne bulunduğuna ilişkin bir seçenek olabilir; açıklama değildir.

Natüralizmin nihai açıklama açığı

Natüralizmin son doğal temeli başka bir şeye dayanıyorsa nihai değildir. Olumsalsa neden var olduğu ve neden bu biçimde olduğu açıklanmalıdır. Açıklamasız kabul ediliyorsa natüralizm nihai açıklama sunmak yerine açıklama zincirini durdurur. Zorunlu olduğu savunuluyorsa bu zorunluluğun ve gözlediğimiz fiziksel dünyanın bu temelden nasıl çıktığının gerekçelendirilmesi gerekir.

Bu nedenle doğa içindeki olayların tamamının doğal nedenlerle açıklanabilmesi, natüralizmin nihai açıklama sorununu çözmez. Nedensel kapalılık, açıklayıcı kapalılık değildir. Doğadaki olayları açıklamak için doğanın dışında başka bir nedene ihtiyaç duymamak ile doğanın kendi varlığı ve yapısı için yeterli açıklamaya sahip olmak farklı iddialardır.

Natüralizmin bilimsel başarıları bu ayrımı ortadan kaldırmaz. Tersine, açıklamanın hangi noktada gerçekten tamamlandığını daha açık hale getirir. Isıyı moleküler harekete, kimyasal özellikleri atom yapısına, klasik yapıları kuantum fiziğine veya daha yüksek düzey olayları daha temel süreçlere bağlamak gerçek açıklama ilerlemesidir. Fakat bu başarıların toplamı, zincirin sonunda bulunan doğal temeli kendi kendisini açıklayan bir gerçekliğe dönüştürmez.

Natüralizmin nedensel düzen konusunda yetersiz kaldığı nokta tam buradadır: Doğa içindeki olaylar doğal süreçlerle açıklanabilir. Fakat doğanın kendisinin nihai açıklaması olabilmesi için temel yapısının ya daha derin biçimde temellendirilmesi ya da zorunlu olduğunun ve gözlediğimiz dünyanın bu temelden nasıl çıktığının gösterilmesi gerekir. Açıklamasız bir temel kabul etmek bu görevi yerine getirmez.

Bu nedenle mevcut başlıca natüralist yaklaşımlar, doğadaki olayların nasıl meydana geldiğini, yasaların nasıl sistemleştirildiğini, özelliklerin neden belirli güçler taşıdığını veya daha karmaşık yapıların nasıl daha temel yapılardan çıktığını açıklayabilir. Fakat neden yasalarla düzenlenen ve gerçek etkiler doğuran böyle bir doğanın var olduğunu nihai olarak açıklamış değildir.

Yahudi düşüncesi bu soruya farklı bir cevap verir. Yaratılış yalnızca evrenin geçmişte başlaması değildir; var olan her şeyin varlığını Tanrı’ya borçlu olmasıdır. Bu anlayışın nasıl kurulduğu Tanrı, Evren’i Nasıl Yaratır? yazısında ayrıntılı olarak ele alınır. Burada ulaşılan sonuç ise şudur: Natüralizm doğanın işleyişini açıklamada güçlüdür, fakat doğanın neden var olduğunu ve neden bu yapıya sahip olduğunu kendi başına nihai olarak açıklayamamaktadır.

Kaynaklar

1. Barry Loewer, “Two Accounts of Laws and Time,” Philosophical Studies 160 (2012), 115–137. Kaynak.
2. Eddy Keming Chen, “The Simplicity of Physical Laws,” Noûs 59 (2025), 957–987. Kaynak.
3. Alexander Bird, “Laws and Essences,” Ratio 18 (2005), 437–461. Kaynak.
4. Samuel Kimpton-Nye, “Reconsidering the Dispositional Essentialist Canon,” Philosophical Studies 178 (2021), 3421–3441. Kaynak.
5. Matthew Tugby, “Grounding Theories of Powers,” Synthese 198 (2021), 11187–11216. Kaynak.
6. Ashley Coates, “The Meta-Grounding Theory of Powerful Qualities,” Philosophical Studies 180 (2023), 2309–2328. Kaynak.
7. Eddy Keming Chen ve Sheldon Goldstein, “Governing Without a Fundamental Direction of Time: Minimal Primitivism About Laws of Nature,” Rethinking the Concept of Law of Nature (Springer, 2022), 21–64. Kaynak.
8. Emily Adlam, “Laws of Nature as Constraints,” Foundations of Physics 52 (2022), Article 28. Kaynak.
9. Alexander Bozzo, “Dispositional Essentialism and the Fine-Tuning Argument,” Synthese 208 (2026), Article 134. Kaynak.
10. Shamik Dasgupta, “Metaphysical Rationalism,” Noûs 50 (2016), 379–418. Kaynak.
11. Sean M. Carroll ve Ashmeet Singh, “Mad-Dog Everettianism: Quantum Mechanics at Its Most Minimal,” What Is Fundamental? (Springer, 2019), 95–104. Kaynak.
12. Sean M. Carroll, “Why Is There Something, Rather Than Nothing?” (2018). Kaynak.