Kurbanın anlamı nedir?
İbranice korban (קרבן) kelimesi, yaklaşmak anlamındaki קרב köküyle bağlantılıdır. Bu nedenle Tora’daki kurban düşüncesini yalnızca bir canlının öldürülmesi olarak anlamak baştan eksik olur. Kurbanın temel anlamı, insanın Tanrı ile ilişkisini düzenleyen bir yakınlaşma eylemidir. Bazı kurbanlar günahla ilgilidir; bazıları şükran, adanmışlık, bayram, toplumsal ibadet veya Tanrı’ya bağlılığı ifade eder. Tora’nın kurban sistemi tek bir işleve indirgenemez.
Kurbanların hepsi günah kurbanı değildir
Vayikra’nın ilk bölümleri birden çok sunu türü anlatır. Ola tümüyle yakılan adanmışlık sunusudur. Minha tahıl sunusudur. Şelamim barış ve esenlik sunusudur. Hatat ve aşam ise belirli günah ve suç durumlarıyla ilişkilidir. Bu ayrım, kurban eşittir günahın bedeli olarak öldürülen masum canlı biçimindeki yaygın şemanın Tora’yı doğru yansıtmadığını gösterir.
Kurban aynı zamanda insanın Tanrı’ya ait olduğunu kabul ettiği somut bir ibadet biçimidir. İnsan malından, emeğinden ve sofrasından bir şeyi Tanrı’nın emrine ayırır. Kurban bu nedenle yalnızca ölüm değil; itaat, yakınlık, şükran ve kutsallık düzenidir.
Kan neden önemlidir?
Vayikra 17:11, canın kanda olduğunu ve Tanrı’nın kanı sunak üzerinde kefaret için verdiğini söyler. Ayetin iki sınırı vardır. Birincisi, burada söz konusu olan kan rastgele dökülen kan değil, Tanrı’nın buyurduğu kurban düzeninde sunağa verilen kandır. İkincisi, ayet bütün bağışlanma biçimlerini tek başına kana bağlamaz. Tora’nın kendi hükümleri bunu açıkça gösterir.
Vayikra 5:11–13’te belirli günahlar için hayvan getiremeyecek kadar yoksul olan kişiye un sunusu getirme imkânı verilir. Metin, kâhinin onun için kefaret edeceğini ve kişinin bağışlanacağını söyler. Kan içermeyen bu hüküm, Tanrı ancak kan görünce bağışlar şeklindeki iddianın Tora’ya ait olmadığını gösterir.
Kurban, teşuvanın yerine geçmez
Tanah’ta ritüel hiçbir zaman ahlaki dönüşümün yerine konmaz. Şmuel, Şaul’a Tanrı’nın sözünü dinlemenin kurbandan daha üstün olduğunu söyler (I. Şmuel 15:22). Yeşaya’nın ilk bölümü, adaletsiz bir hayat sürerken çok sayıda kurban sunmanın Tanrı katında değer taşımadığını sert biçimde açıklar. Tehillim 51’de kırık ve pişman bir ruhun Tanrı’nın küçümsemeyeceği gerçek yöneliş olduğu vurgulanır.
Bu yüzden Yahudilikte kefaretin merkezinde teşuva, yani insanın yanlışından dönmesi vardır. Günahın kabulü, pişmanlık, davranışın terk edilmesi ve mümkün olan yerde verilen zararın giderilmesi olmadan kurban mekanik bir günah silme işlemi değildir. Kurban, Tanrı’nın emrettiği ibadet düzeninin bir parçasıdır; fakat insanın ahlaki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Tapınak yokken bağışlanma nasıl olur?
Bu sorunun cevabı Tanah’ın içinde verilmiştir. Şlomo, Birinci Krallar 8:46–50’de İsrael’in günahı sebebiyle ülkesinden sürülmesi ihtimalini anlatır. Halk uzak bir ülkede bütün yüreğiyle Tanrı’ya döner, günahını itiraf eder ve dua ederse Tanrı’nın göklerden işitip onları bağışlamasını ister. Burada ne Tapınak’ta bulunmak ne de kurban sunmak mümkündür. Buna rağmen teşuva ve dua gerçek bağışlanma yolu olarak kabul edilir.
Hoşea 14 de aynı yapıyı açıkça ortaya koyar: İsrael’e sözlerinizi alın ve Aşem’e dönün denir. Dudaklarla yapılan itiraf ve dönüş, boğaların yerini alan ibadet olarak ifade edilir. Talmud Yoma 86b bu ayeti doğrudan teşuvanın gücüyle ilişkilendirir. Bu, kurban düzeninin sona erdiği anlamına gelmez; Tapınak yeniden kurulduğunda Tora’nın kurban emirleri kendi yerinde olacaktır. Fakat bağışlanma hiçbir zaman yalnızca kurban kanına bağımlı değildir.
Kurbanın Yahudi anlamı
Kurban, Tanrı’nın insana muhtaç olduğu için sunulan bir yiyecek değildir; Tanrı’nın bir şeyi eksik değildir. Kurban, insanın Tanrı’ya yaklaşması için verilen bir ibadet biçimidir. Maddi olanın kutsallığa yöneltilmesini, insanın kendi iradesini Tanrısal buyruğa bağlamasını ve toplumsal ibadetin ortak bir merkezde düzenlenmesini sağlar.
Bu nedenle Tora’daki kurban düşüncesini Hristiyanlığın insan günah işledi, Tanrı mutlaka ölüm istedi, masum bir kurban cezayı üstlendi şemasına dönüştürmek doğru değildir. Tora’nın sistemi çok daha geniştir ve temelinde insanın kendi sorumluluğu, teşuva, itaat ve Tanrı’ya yaklaşma vardır.
