Yeşaya kitabında isimler yalnızca kişileri birbirinden ayırmak için kullanılmaz. Bazı isimler, peygamberliğin kendisinin bir parçasıdır. Bir çocuk doğar, ona belirli bir ad verilir ve o ad çocuğun yaşadığı süre boyunca Tanrı’nın o kuşak hakkında söylediği sözü tekrar eder.

Yeşaya’nın kendi adı bile bu dünyaya uygundur. Yişayahu (יְשַׁעְיָהוּ), Tanrı’nın kurtarışıyla ilişkili bir addır. Peygamberin çocuklarının adları ise çok daha açık biçimde tarihsel olaylara bağlanır. Şear-Yaşuv, Immanuel ve Maher-Şalal-Haş-Baz adları, Yehuda’nın Aram, Kuzey İsrael Krallığı ve daha sonra Asur karşısında yaşadığı krizin içinde anlam kazanır.

Yeşaya bu sistemi kendisi açıklar:

“İşte ben ve Tanrı’nın bana verdiği çocuklar, Tsiyon Dağı’nda oturan Orduların Tanrısı’ndan İsrael’de işaretler ve belirtileriz.” (Yeşaya 8:18)

Peygamber ile çocukları yaşayan işaretlerdir. Bu nedenle Yeşaya 7:14’teki Immanuel adını anlamanın yolu, onu bölümden çıkarıp yüzyıllar sonraki bir kişiye ait gizli bir unvan gibi okumak yerine, Yeşaya 7–8’deki isimler dizisinin içinde görmektir.

Şear-Yaşuv: Bir çocuğun adı neden Ahaz’ın karşısına çıkar?

Yeşaya 7, Yehuda Kralı Ahaz’ın büyük bir korku yaşadığı sırada başlar. Aram Kralı Retsin ile Kuzey İsrael Krallığı’nın kralı Pekah, Yehuda’ya karşı birleşmiştir. Amaçları yalnız Yeruşalayim’i zorlamak değildir; Yeşaya 7:6 onların David Hanedanı’nı devirmek ve yerine Tabeel’in oğlunu geçirmek istediklerini söyler.

Tanrı, Yeşaya’ya Ahaz’ın karşısına çıkmasını emreder. Fakat peygamber yalnız gitmez. Yanında oğlu Şear-Yaşuv vardır.

Şear-Yaşuv (שְׁאָר יָשׁוּב) adı “bir bakiye dönecek” anlamını taşır. Yeşaya 10:21’de aynı söz yeniden kullanılır: İsrael’in kalan kısmının Tanrı’ya dönüşü anlatılır.

Çocuğun bu görüşmede bulunması bu nedenle anlatıdaki küçük bir aile ayrıntısından çok daha fazlasıdır. Ahaz, Tanrı’nın sözünü dinlerken karşısında adı bile peygamberlik taşıyan bir çocuk görür. Yaklaşan yargı gerçek olacaktır; fakat İsrael ve Yehuda’nın hikayesi yok olmayacaktır. Bir bakiye kalacaktır.

Şear-Yaşuv’un adı, Yeşaya’nın aile isimlerinin nasıl çalıştığını gösteren ilk anahtardır.

Immanuel: “Tanrı bizimledir”

Yeşaya 7:14’te ikinci sembolik ad ortaya çıkar:

Immanuel (עִמָּנוּ אֵל).

Ad iki bölümden oluşur: immanu, “bizimle”; El, “Tanrı”. En doğal karşılığı:

“Tanrı bizimledir.”

Bu sözün kime yöneldiğini Yeşaya 7’nin konusu belirler. Ahaz ve David Hanedanı Retsin ile Pekah’tan korkmaktadır. İki kralın planı David soyundan gelen krallığı devirmektir. Tanrı ise Yeşaya aracılığıyla bu planın gerçekleşmeyeceğini bildirir.

Bu ortamda “Tanrı bizimledir” adı, Ahaz’ın yaşadığı siyasi ve antlaşmasal krize cevap olur.

Çocuğun yaşamı da bu sözün zaman ölçüsüne dönüşür. Yeşaya 7:16, çocuk iyiyi ve kötüyü ayırt edecek yaşa ulaşmadan Ahaz’ın korktuğu iki kralın topraklarının terk edileceğini bildirir. Böylece Immanuel yalnız anlamlı bir isim taşımaz; çocuğun büyümesi de peygamberliğin takvimine bağlanır.

Immanuel adı ile Retsin-Pekah krizi arasındaki bağ, birkaç ayetlik tesadüfi bir yakınlık değildir. Sekizinci bölüm aynı ifadeyi yeniden kullanarak adın anlamını açıklamaya devam eder.

Yeşaya 8 Immanuel adını nasıl açıklıyor?

Yeşaya 8’de tehlikenin yönü değişir. Retsin ile Pekah ortadan kalkacaktır; fakat Ahaz’ın yardımına başvurduğu Asur kısa süre sonra Yehuda için çok daha büyük bir tehdide dönüşecektir.

Yeşaya, Asur’u taşan büyük bir nehre benzetir. Sel Yehuda’nın içine girer ve “boyna kadar” yükselir. Tam bu tasvirin sonunda 8:8’de yeniden immanu El sözünü görürüz. Ardından 8:9–10’da düşman halklara seslenilir:

“Plan kurun, bozulacaktır; söz söyleyin, gerçekleşmeyecektir; çünkü immanu El — Tanrı bizimledir.”

Bu cümle, Immanuel adının Tanah içindeki anlamını doğrudan açar.

Tanrı’nın Yehuda ile beraber oluşu, ülkenin hiç acı yaşamaması şeklinde gerçekleşmez. Asur Yehuda’ya kadar gelecektir; metin bunu açıkça söyler. Fakat Retsin ve Pekah’ın David Hanedanı’nı sona erdirme planı başarıya ulaşmayacak, Asur’un saldırısı da Tanrı’nın Yehuda hakkındaki iradesini ortadan kaldıramayacaktır.

“Tanrı bizimledir” sözü böylece yargının ortasında İlahi bağlılık ve korunmayı ifade eder.

Immanuel adı, Ahaz’a “hiçbir şey olmayacak” mesajını vermez. Daha derin bir şey söyler: siyasi güçlerin planları Tanrı’nın David Hanedanı ve Yehuda hakkındaki sözünün üzerine çıkamaz.

Immanuel adındaki “Tanrı” çocuğun kimliğini mi anlatıyor?

Hristiyan teolojisinde Matta 1:23’teki Immanuel adı, İsa’nın ilahi kimliğiyle ilişkilendirilir. “Tanrı bizimle” ifadesi bu okumada enkarnasyonun, yani Tanrı’nın insan olarak dünyada bulunmasının bir tanımı haline gelir.

Tanah’taki isim sistemi başka bir dil yapısını gösterir.

İbranice isimlerin içinde Tanrı’ya gönderme yapılması çok yaygındır. Bu isimler adı taşıyan insanın Tanrı olduğunu söylemek yerine, Tanrı hakkında bir cümle kurar.

Yişmael adı, Tanrı’nın işitmesiyle ilişkilidir. Eliezer, Tanrı’nın yardımını dile getirir. Yişayahu, Tanrı’nın kurtarışını taşır. İsim içindeki İlahi unsur, insanın ontolojik kimliğini değil, Tanrı’nın eylemini veya insanın Tanrı’yla ilişkisini anlatır.

Immanuel için de metnin kendisi aynı açıklamayı verir. Yeşaya 8:10’da ki immanu El, “çünkü Tanrı bizimledir” şeklinde tam bir cümle olarak kullanılır. Burada “Tanrı” açıkça Yehuda’ya yardım eden özne, “biz” ise Tanrı’nın beraber olduğu topluluktur.

Bu yüzden Yeşaya’nın isim sisteminde Immanuel şu cümleyi taşır:

Tanrı Yehuda ile beraberdir.

Çocuk bu mesajın taşıyıcısıdır.

Maher-Şalal-Haş-Baz: Aynı yöntem bir kez daha

Yeşaya 8’in başında başka bir sıra dışı ad karşımıza çıkar:

Maher-Şalal-Haş-Baz (מַהֵר שָׁלָל חָשׁ בַּז).

Adın iki yarısı birbirine paraleldir. Maher ve haş hız düşüncesini, şalal ve baz ise ganimet ve yağmayı taşır. Yaklaşık anlamı “ganimet hızlanıyor, yağma çabuk geliyor” şeklindedir.

Tanrı önce Yeşaya’ya bu sözü büyük bir levhaya yazmasını söyler. Ardından peygamberin eşi bir oğul doğurur ve çocuğa Maher-Şalal-Haş-Baz adı verilir. Yeşaya 8:4 adın neyi haber verdiğini doğrudan açıklar: çocuk henüz “babam” ve “annem” diyebilecek yaşa gelmeden Şam’ın serveti ile Şomron’un ganimeti Asur kralının önüne götürülecektir.

İsim böylece kısa bir peygamberlik cümlesine dönüşür.

Çocuk ne zaman çağrılsa yaklaşan tarihsel olay da söylenmiş olur.

Bu yapı Şear-Yaşuv ve Immanuel ile aynıdır. Çocukların adları, peygamberin kendi çağındaki olayları yorumlayan Tanrısal mesajlardır.

Immanuel ile Maher-Şalal-Haş-Baz aynı çocuk mu?

Eski makalede Immanuel ile Maher-Şalal-Haş-Baz’ın kesinlikle aynı çocuk olduğu yazılmıştı. Klasik Yahudi yorumlarında bu konuda farklı açıklamalar vardır.

Raşi, Yeşaya 8:3’te doğan Maher-Şalal-Haş-Baz’ı Yeşaya 7’de Immanuel adı verilen çocukla aynı kişi olarak yorumlar. Ona göre anne çocuğu Immanuel diye adlandırırken Yeşaya, Şam ile Şomron’un yaklaşan yıkımını bildiren Maher-Şalal-Haş-Baz adını kullanır.

İbn Ezra, Immanuel’i Yeşaya’nın oğlu olarak görür; fakat Şear-Yaşuv, Immanuel ve Maher-Şalal-Haş-Baz’ı üç ayrı sembolik çocuk şeklinde ele alır. Onun açıklamasında üç ad farklı yönleri ifade eder: Şear-Yaşuv bakiye ve dönüşü, Immanuel iki kralın yarattığı sıkıntı sırasında Tanrı’nın yardımını, Maher-Şalal-Haş-Baz ise Şomron’un yaklaşan yağmasını bildirir. İbn Ezra, Yeşaya 8:18’deki “ben ve Tanrı’nın bana verdiği çocuklar” sözünü bu okumanın dayanaklarından biri sayar.

Radak ise Yeşaya 7:14’teki genç kadın için peygamberin eşini ve Ahaz’ın eşini değerlendirir; Ahaz’ın eşini daha uygun bulur. Onun açıklamasında da Immanuel adı çocuğun doğduğu dönemden itibaren Tanrı’nın onlarla beraber olacağını anlatır. Radak ayrıca yüzyıllar sonra gerçekleşecek bir olayın Ahaz’a verilen işaret işlevini karşılamayacağını açıkça vurgular.

Bu farklılık, metnin ana tarihsel çerçevesini etkilemez. Raşi, İbn Ezra ve Radak çocuğun kimliği konusunda farklı ayrıntılara ulaşırken Immanuel’i Ahaz’ın dönemindeki işaretin içinde okurlar.

Klasik Yahudi yorumunun ortak zemini buradadır.

Hoşea’nın çocukları neden önemli bir paraleldir?

Yeşaya’nın çağdaşı Hoşea, peygamberlik isimlerinin işlevini daha da açık biçimde gösterir.

Hoşea’nın aile hayatı, Kuzey İsrael Krallığı’nın Tanrı’ya antlaşma sadakatsizliğini canlandıran bir peygamberlik işaretine dönüşür. Çocuklara verilen isimler de ulusal mesajı taşır.

İlk çocuk Yizreel adını alır. Bu ad, Yizreel’deki kan dökülmesi ve Kuzey Krallığı üzerinde yaklaşan hükümle ilişkilendirilir.

Ardından bir kız doğar ve ona Lo-Ruhama adı verilir. İsim, merhametin geri çekilmesini ifade eder. Hoşea 1:6 ayetin içinde adın anlamını İsrael’e yöneltilen yargıyla bağlar.

Daha sonra doğan oğul Lo-Ammi, “halkım değil” adını taşır. Hoşea 1:9 yine adı kendi içinde açıklar: “Siz Benim halkım değilsiniz.”

Burada isim ile kehanet arasındaki ilişki tartışmaya yer bırakmayacak kadar görünürdür. Çocukların adları gelecekteki uzak kişilerin gizli kimlikleri değil, peygamberin yaşadığı döneme yöneltilmiş Tanrısal sözlerdir.

Hoşea’nın devamında bu isimler restorasyon diliyle tersine çevrilir. Tanrı yeniden merhamet edeceğini ve Lo-Ammi’ye “Sen Benim halkımsın” diyeceğini bildirir.

İsim böylece bir dönemde yargıyı, başka bir aşamada antlaşma ilişkisinin yeniden kurulmasını taşıyabilir. Sembolik adın anlamı, peygamberlik bağlamı içinde belirlenir.

Yeşaya’nın çocukları da aynı peygamberlik dünyasında yaşar.

Yahudi geleneğinde isim ile hayat arasındaki bağ

Eski makalede Berahot 7b’ye şu anlamda bir söz atfedilmişti: “Hayatın başında isim veririz; hayatın sonunda yanımızda götürdüğümüz şey iyi bir isimdir.” Bu cümle Berahot 7b’nin metni değildir.

Berahot 7b’de gerçekten bulunan öğreti daha ilginçtir. Gemara, Reuven ve Rut gibi isimlerin insanın geleceğiyle nasıl ilişkilendirildiğini tartışır ve ardından şema garim düşüncesini ortaya koyar: ismin kişinin hayatında etkili bir unsur olduğu öğretilir. Metin bunu Tehillim 46:9’daki şamot kelimesini şemot, yani “isimler” biçiminde deraş ederek açıklar.

“İyi isim” düşüncesi ise Kohelet 7:1’deki “iyi bir isim güzel yağdan iyidir” sözü ve bunun etrafında gelişen rabbinik yorumlarla ilişkilidir.

Yeşaya’nın çocuk isimlerinde ise daha özel bir durum vardır. Burada isim yalnız kişinin hayatıyla bağlantılı değildir; Tanrı tarafından ulusal bir işaret olarak kullanılır. Yeşaya 8:18 bunu doğrudan söyler.

“Adını kim Immanuel koyacak?” sorusunun metinsel yönü

Yeşaya 7:14’ün son kısmındaki adlandırma fiili ayrı bir metin tarihi problemi taşır.

Masoretik metinde ve-karat (וְקָרָאת) biçimi vardır. Geleneksel vokalizasyonla bu, dişil tekil özneye yönelir: “o kadın adını verecek.” Radak da ayeti böyle okur ve adın anne tarafından verildiğini açıklar.

Fakat Hristiyanlık öncesine ait Büyük Yeşaya Parşömeni 1QIsaᵃ burada וקרא — ve-kara biçimini taşır. Bu biçim üçüncü şahıs eril tekil veya belirsiz bir özneyle “adı verilecek / biri adını verecek” çizgisinde anlaşılabilir. 1QIsaᵃ ile Masoretik metin bu noktada aynı fiil biçimini korumaz.

Bugünkü kritik metinlerde yeniden kurulan Eski Yunanca Yeşaya ise kaleseis (καλέσεις), “sen adını vereceksin” biçimini taşır.

Matta 1:23’ün yaygın ve güçlü Yunanca metin geleneğinde ise kalesousin (καλέσουσιν), “onlar adını verecekler” okunur.

Böylece dört ayrı metinsel katman ortaya çıkar:

Masoretik İbranice anneye yönelen tekil biçimi taşır.
1QIsaᵃ başka bir tekil İbranice biçim taşır.
Eski Yunanca Yeşaya ikinci şahıs tekil kullanır.
Matta ise üçüncü şahıs çoğul kullanır.

Bu veri, eski makaledeki “Matta yalnızca Masoretik dişil tekili alıp doğrudan çoğula çevirmiştir” şeklindeki basit anlatımdan daha karmaşıktır. Metin tarihi, Yeşaya 7:14’te adlandırma fiilinin öznesinin farklı eski tanıklarda değişken olduğunu gösterir.

Matta’nın çoğul biçimi yine de belirgindir. Matta 1:23, “onlar adını Immanuel koyacaklar” der. Aynı bölümde Yosef’e çocuğa Yeşua adını vermesi ayrıca emredilir. Matta böylece Immanuel’i günlük nüfus adı olmaktan çok, İsa’nın anlamını açıklayan peygamberlik adı olarak kullanır.

Bu konu “Onun adını kim Immanuel koyacak?” makalesinde ayrıca ele alınabilir; Immanuel adının asıl anlamı ise fiilin öznesinden daha geniş bir bağlamda belirlenir.

İsa neden günlük hayatta Immanuel diye çağrılmadı?

Hristiyan yorumunun bu konudaki güçlü cevabı, Immanuel’in İsa’nın günlük adı olmak zorunda olmadığıdır. Matta 1:23 adı kendisi tercüme eder: “Tanrı bizimle.” Buna göre Immanuel, İsa’nın nüfus adı yerine onun teolojik anlamını ifade eden sembolik bir unvan olarak görülür.

Peygamberlik isimlerinin sembolik olabilmesi Tanah’a yabancı bir düşünce değildir. Yeşaya ve Hoşea zaten sembolik isimlerle doludur.

Asıl belirleyici soru şudur: Yeşaya’nın kendi sembolik adı neyi sembolize ediyor?

Bunun cevabı için Matta’ya gitmeye gerek kalmadan Yeşaya 7–8 okunabilir.

Immanuel, Ahaz’ın Retsin ile Pekah’tan korktuğu sırada verilir. Çocuğun gelişimi iki kralın sonuna bağlanır. Yeşaya 8:8’de Asur Yehuda’ya girerken immanu El tekrar edilir. 8:10’da düşmanların planlarının bozulma gerekçesi doğrudan “çünkü Tanrı bizimledir” sözüdür. 8:18 ise Yeşaya ile çocuklarının İsrael’de işaretler olduğunu açıklar.

Bu zincir, Immanuel adının Yeşaya’daki anlamını tamamlar.

Matta yaklaşık yedi yüzyıl sonra aynı adı İsa’nın doğumuna uygular. Matta’nın yaptığı şey, Yeşaya’daki eski peygamberlik ifadesini kendi Hristiyan anlatısında yeni bir teolojik işleve yerleştirmektir. Yeşaya’nın ilk anlamı ise Ahaz’ın dönemindeki olayların içinde kurulmuştur.

Immanuel neden David Hanedanı açısından önemlidir?

Yeşaya 7’nin merkezindeki siyasi mesele çoğu zaman gözden kaçar. Retsin ile Pekah yalnız Yehuda topraklarına saldırmıyor; David soyundan gelen kralı devirmeyi ve yerine kendi adaylarını geçirmeyi planlıyorlardı.

Yeşaya 7:6 bu amacı açıkça söyler.

Böylece kriz, David Hanedanı’nın devamına dokunur.

Şear-Yaşuv’un “bakiye dönecek” mesajı, Immanuel’in “Tanrı bizimledir” sözü ve daha sonra Maher-Şalal-Haş-Baz’ın Şam ile Şomron’a yaklaşan yıkımı aynı tarihsel dizinin parçalarıdır.

Önce Ahaz’ın korktuğu iki kralın planı çökecektir. Ardından Asur, Ahaz’ın beklediğinin tersine, Yehuda’nın kendisi için büyük bir tehdit haline gelecektir. Fakat Asur’un gücü bile David Hanedanı’nın tarihini Tanrı’nın iradesinden koparamaz.

Yeşaya 8:10’daki “çünkü Tanrı bizimledir” sözünün ağırlığı burada ortaya çıkar.

Immanuel, yalnız bir çocuk adı değil, Yehuda’nın tarihinin nihai sahibinin kim olduğunu ilan eden peygamberlik cümlesidir.

Sonuç

Yeşaya kitabındaki Immanuel adı, Şear-Yaşuv ve Maher-Şalal-Haş-Baz ile aynı peygamberlik isim sisteminin içinde yer alır.

Şear-Yaşuv, bakiye ve dönüşü taşır. Maher-Şalal-Haş-Baz, Şam ile Şomron’un yaklaşan yağmasını haber verir. Immanuel ise David Hanedanı’nın Retsin-Pekah saldırısı karşısındaki krizinde verilen temel sözü dile getirir:

Tanrı bizimledir.

Yeşaya kitabı adın anlamını kendi içinde tekrar eder. Asur Yehuda’ya kadar ulaştığında immanu El sözü yeniden görünür. Düşmanların planlarının neden sona ereceği açıklanırken aynı cümle bir kez daha söylenir: ki immanu El — “çünkü Tanrı bizimledir.”

Klasik Yahudi yorumcular çocuğun tam kimliği konusunda farklı ayrıntılara ulaşırlar. Raşi Immanuel ile Maher-Şalal-Haş-Baz’ı aynı çocuk olarak okur. İbn Ezra Yeşaya’nın üç sembolik oğlundan söz eder. Radak genç kadını Ahaz’ın eşi olarak görmeyi daha uygun bulur. Bu yorumların ortak tarihsel zemini Ahaz’ın dönemidir.

Matta 1:23, Immanuel adını daha sonra İsa’nın doğumuna uygulayarak ona Hristiyan teolojisi içinde yeni bir işlev verir. Tanah’ın kendi metninde ise Immanuel, İsa’nın ilahi kimliğini açıklayan bir unvan olarak ortaya çıkmaz; Yeşaya’nın Ahaz dönemindeki peygamberlik düzeninde “Tanrı Yehuda ile beraberdir” sözünü taşıyan yaşayan işarettir.

Yeşaya’nın çocuklarına neden böylesine sıra dışı isimler verildiğini 8:18 tek cümlede açıklar: peygamber ve çocukları İsrael’de işaretler ve belirtilerdir. Immanuel’in önemi de tam burada yatar. Adın anlamını yüzyıllar sonraki bir teoloji değil, Yeşaya’nın kendi kitabı açıklar.

Kutsal Kitabınızı bilin! Kutsal Kitabınızı bilirseniz, hiç kimse Tanrı’ya olan inancınızı ve O’nunla olan bağlantınızı çalamayacaktır.