Moşe, Tanrı’nın ismini niçin sordu?
Moşe’nin Sorusu Bir Parolayı Öğrenmek Değildi
Şemot 3’te Tanrı, Moşe’yi Mısır’a gönderdiğinde Moşe şu soruyu sorar: İsraeloğulları bana ‘Atalarımızın Tanrısı seni bize gönderdi’ dediğimde, ‘O’nun adı nedir?’ diye sorarlarsa onlara ne söyleyeyim? Bu soru, İsrael’in Tanrı’nın hangi harflerle yazılan ismini bildiği veya unuttuğu meselesinden daha derindir. Tanah’ta bir isim yalnızca bir kişiyi diğerinden ayıran etiket değildir; kişinin nasıl tanındığını, hangi niteliğinin ortaya çıktığını ve başkalarıyla nasıl bir ilişki içinde bulunduğunu da ifade eder.
Bu nedenle Moşe’nin sorusu, ‘Tanrı’nın adı hangi kelimedir?’ sorusundan çok, ‘Kölelik içindeki İsrael’e Senin hakkında ne söylemeliyim; kendini onlara şimdi hangi yönünle göstereceksin?’ sorusudur. Anlatının hemen öncesinde Tanrı, atalarla yaptığı antlaşmayı hatırladığını ve İsrael’in acısını gördüğünü söyler. Moşe’nin görevi de bu vaadin tarihin içine girmeye başladığını ilan etmektir.
“Ehyeh Aşer Ehyeh” Ne Demektir?
Tanrı’nın cevabı אֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶה, Ehyeh Aşer Ehyeh’dir. Bu ifade Türkçeye sık sık ‘Ben, Ben Olanım’ diye aktarılır. Fakat İbranice ehyeh, היה (hayah, olmak) fiilinin birinci tekil çekimidir ve bağlamda ‘olacağım’ anlamını taşır. Üstelik aynı kelime yalnızca iki ayet önce, Şemot 3:12’de açık biçimde geçer: ‘Seninle olacağım’ — ehyeh imah.
Bu nedenle cevap soyut bir felsefi tanımdan önce bir vaat bildirir: Tanrı İsrael’in yanında olacaktır. Raşi, Şemot 3:14’ü Berahot 9b’deki açıklamayla birlikte okur ve ifadeyi, ‘Bu sıkıntıda onlarla olduğum gibi ilerideki sıkıntılarda da onlarla olacağım’ anlamında açıklar. Moşe, halka gelecekteki başka sıkıntıları hatırlatmanın uygun olmayacağını söyleyince Tanrı ona yalnızca ‘Ehyeh — Olacağım’ demesini bildirir. Metnin ağırlık noktası, Tanrı’nın varlığını metafizik bir sloganla tarif etmek değil, antlaşmaya sadakatini ve İsrael’le beraberliğini açıklamaktır.
İsraeloğulları Tanrı’nın İsmini Unutmuş Muydu?
Şemot anlatısı böyle bir unutmayı söylemez. Tam tersine Tanrı, Moşe’ye ‘Atalarınızın Tanrısı, Avraam’ın Tanrısı, Yitshak’ın Tanrısı ve Yaakov’un Tanrısı Aşem beni size gönderdi’ demesini emreder ve bunun nesiller boyunca anılacak İsmi olduğunu belirtir. Bereşit anlatılarında da Aşem İsmi zaten kullanılmaktadır. Dolayısıyla sorun, İsmin harflerinin bilinmemesi değildir.
Şemot 6:2–8’deki ‘Avraam’a, Yitshak’a ve Yaakov’a El Şadday olarak göründüm, fakat Aşem İsmimle onlara bilinmedim’ ifadesi de ataların dört harfli İsmi hiç duymadığı anlamına gelemez; Tora’nın önceki bölümleri bunun tersini açıkça gösterir. Raşi burada ‘bilinmek’ fiilini Tanrı’nın vaadini fiilen gerçekleştirmesiyle ilişkilendirir. Atalar Aşem İsmini biliyorlardı; fakat Mısır’dan çıkışta ortaya çıkacak olan antlaşma sadakatini aynı tarihsel ölçekte henüz görmemişlerdi. İsim değişmiyor; İsmin temsil ettiği Tanrısal davranış tarihte görünür hale geliyor.
Şabat Örneği Neyi Gösterir?
Rabbi Tovia Singer’ın bu tartışmada kullandığı Şabat örneği aynı dil ilkesini gösterir. ‘Şabat’ yalnızca ‘dinlenme günü’ anlamına indirgenemez. İbranice שבת (şavat) fiilinin temel anlamı ‘durmak, işi bırakmak’tır. Bereşit 2’de Tanrı’nın yedinci gün ‘dinlenmesi’, yorulan bir varlığın enerji toplaması değildir; yaratıcı faaliyetin sona ermesidir. Bir İbranice kavram başka bir dile tek kelimelik karşılıkla taşındığında, kavramın Tora içindeki düşünsel yapısı kolayca kaybolabilir.
Aynı durum Tanrı’nın İsmi için de geçerlidir. Moşe’nin sorusu, unutulmuş bir kutsal kelimeyi öğrenmek değildir. Soru, Tanrı’nın kölelik içindeki İsrael’e kendisini şimdi nasıl tanıtacağıdır. Cevap ise Şemot anlatısının merkezini verir: Ataların Tanrısı vaadini hatırlamıştır, İsrael’in acısını görmüştür ve halkıyla birlikte olacaktır. Ehyeh bu yüzden yalnızca bir isim değil, yaklaşan kurtuluşun vaadidir.
Rabbi Tovia Singer’ın ele aldığı ‘isim’, ‘Şabat’, ‘Ehyeh Aşer Ehyeh’ ve İsraeloğullarının Tanrı’nın İsmini bilip bilmediği soruları aynı sonuca bağlanır: Tora’nın İbranice kavramları, daha sonraki teolojik kalıplara değil, kendi diline ve kendi bağlamına göre okunmalıdır.
