Tanah’ta Fidye: Padah, Gaal ve Hristiyan Kefaret İddiası
Hristiyan İncili, İsa’nın insanların işlemiş olduğu suçlardan kurtarılması için kendisini çarmıhta kurban ederek fidye olarak öldüğünü iddia eder. Bakınız: Matta 20:28, İbraniler 9:15, 1 Timoteos 2:6, Efesliler 1:7-8, 1 Korintliler 15:3.
Hristiyan kefaret öğretisi, Tanah’taki kurtuluş dilini İsa’nın vekâleten ölümü üzerinden yeniden okur. Bu nedenle פדה — padah, גאל — gaal, כפר — kofer ve פדיון — pidyon gibi kelimelerin ne söylediğini doğru belirlemek gerekir.
Burada eski bir hatayı düzeltmek önemlidir: padah ve gaal yalnızca “kurtarmak” demek değildir. Bağlama göre “bedel karşılığında kurtarmak”, “geri almak”, “redeem etmek” anlam alanına da girebilir. Dolayısıyla Türkçe bir çeviride “fidye” veya “fidyeyle kurtarmak” ifadesinin görülmesi tek başına Hristiyanların metne İsa’yı eklediğini kanıtlamaz. Asıl soru, Tanah’taki bu kurtuluş dilinin bir insanın başka insanların günahları için Tanrı’ya kurban edilmesini öğretip öğretmediğidir. Cevap hayırdır.
Örneklere bakalım:
Ey İsrael, Rab’be umut bağla! Çünkü Rab’de sevgi, tam kurtuluş vardır. İsrael’i bütün suçlarından fidyeyle O kurtaracaktır. (Mezmurlar 130:8) Hristiyan Yeni Çeviri 2009)
Ayetin orijinaline bakalım:
Mezmurlar 130:8’deki יִפְדֶּה — yifde, פדה — padah kökünden gelir. Kelime “kurtarmak” yanında “bedel karşılığında kurtarmak / geri almak” anlamlarını da taşıyabilir. Bu nedenle “İsrael’i bütün suçlarından kurtaracak” çevirisi de, “İsrael’i fidyeyle kurtaracak” türü bir çeviri de sözlük düzeyinde mümkündür. Fakat ayetin öznesi ve faili Tanrı’dır: İsrael’i suçlarından kurtaran Aşem’dir. Ayette İsa, çarmıh, insan kurbanı veya Tanrı’ya sunulan günahsız bir beden yoktur.
Padah kökü Şemot’taki ilk doğanların kurtarılması gibi gerçekten bedel/değişim içeren bağlamlarda da kullanılır; Mısır’dan veya sürgünden kurtuluş anlatılarında ise Tanrı’nın halkını özgürlüğe çıkarmasını ifade eder. Kelimenin anlam alanını kabul etmek Hristiyan kefaret öğretisini kabul etmek değildir. Tam tersine, kelimenin Tanah’taki kullanımlarını bütünüyle görmek gerekir.
Padah aynı zamanda Aşem’in İsrael’i Mısır’dan ve sürgünden kurtarması için kullanılır; örneğin Devarim 7:8, Yirmeyahu 31:11 ve Miha 6:4. Çevirinin her yerde aynı Türkçe kelimeyi kullanması gerekmez. Bağlam kimi yerde “kurtarmak”, kimi yerde “geri almak/fidyeyle kurtarmak” karşılığını öne çıkarabilir.
Bu nedenle sözcük seçimi üzerinden niyet tartışması yapmak yerine, Mezmurlar 49’un kendisine bakmak gerekir. Orada hem padah hem gerçek “bedel/fidye” dili vardır ve mezmur insanın başka bir insanın hayatını Tanrı’ya ödeme yaparak satın alamayacağını açıkça söyler.
Kimse kimsenin hayatının bedelini ödeyemez, Tanrı’ya fidye veremez. Çünkü hayatın fidyesi büyüktür, Kimse ödemeye yeltenmemeli. Böyle olmasa, sonsuza dek yaşar insan, mezar yüzü görmez. (Mezmurlar 49:7-9 Hristiyan Yeni Çeviri 2009)
Ayetlerin orijinaline bakalım:
Ama Tanrı beni ölüler diyarının pençesinden kurtaracak ve yanına alacak. Sela. (Mezmurlar 49:15 Hristiyan Yeni Çeviri 2009)
Ayetin aslı:
Hristiyan Yeni Çeviri “yipdeh” kelimesini Mezmurlar 130:8’de “fidyeyle kurtarmak / fidye vererek kurtarmak” olarak, 49:7’de “bedelini ödemek” olarak, 49:15’de “kurtarmak” olarak çevirmiştir.
Mezmurlar 49 burada tartışmanın merkezine ulaşır. 49:8’deki כָּפְרוֹ — kofro, כפר — kofer alanına; 49:9’daki פִּדְיוֹן — pidyon ise פדה — padah alanına aittir. Bunlar gerçekten “bedel/fidye/kurtarma bedeli” dilidir. Fakat mezmurun hükmü Hristiyan kefaret tezinin tersine işler: bir insan başka bir insanı kurtaramaz ve onun canı için Tanrı’ya yeterli bedeli veremez. İnsan hayatının değeri böyle bir insanî ödeme ile karşılanamaz.
Mezmur hemen ardından kurtuluşun kaynağını açıklar: “Fakat Tanrı canımı Şeol’ün elinden kurtaracak.” (Mezmurlar 49:16, Yahudi numaralandırması). Böylece aynı şiir, insanın başka bir insanın canı için Tanrı’ya yeterli bedel sunamayacağını ve gerçek kurtuluşun Tanrı’dan geldiğini yan yana koyar. Tanah’ın açık hükmü burada belirleyicidir: bir insan başka bir insanın canı için Tanrı’ya yeterli bedeli veremez; gerçek kurtuluş Tanrı’dan gelir. Çevirmenin “fidye” kelimesini kullanıp kullanmaması bu hükmü değiştirmez.
Başka bir örnek Hoşea 13:14 ayetidir: Onları fidyeyle kurtaracağım ölüler diyarının elinden, ölümden fidyeyle kurtaracağım. Felaketin nerede, ey ölüm? Yıkıcılığın nerede, ey ölüler diyarı? Hiç pişmanlık duymayacağım. (Hoşea 13:14 Hristiyan Yeni Çeviri 2009)
Orijinaline bakalım:
Hoşea 13:14 de aynı padah/gaal kurtuluş dilini kullanır. Burada da önemli olan kelimenin Türkçede “kurtarmak” mı “fidyeyle kurtarmak” mı seçildiği değildir. İbranice metin ölüm ve Şeol karşısındaki kurtuluş gücünü Aşem’e verir. Ayet, günahsız bir insanın Tanrı’ya kurban edilmesini veya başka insanların suçlarının o kişinin üzerine aktarılmasını öğretmez.
Yeşaya 60:16 ayeti Hristiyan Yeni Çeviri tarafından şöyle tercüme edilmiştir: “Uluslar ve krallıklar bir anne gibi seni emzirecekler. O zaman bileceksin ki, seni kurtaran Rab, seni fidyeyle kurtaran, Yaakov’un Güçlüsü Benim.” (Hristiyan Yeni Çeviri 2009)
Yeşaya 60:16’daki גֹּאֲלֵךְ — goaleh, גאל — gaal kökünden gelir. Bu kök aile hukukunda “yakın akrabanın geri alması/kurtarması”, mülkün geri alınması ve kişinin özgürlüğe kavuşturulması gibi alanlarda kullanılabildiği gibi, peygamberlerde Aşem’in İsrael’i Mısır’dan ve sürgünden kurtarmasını da anlatır. Bu nedenle “Kurtarıcın” veya bağlama göre “Fidye ile kurtaranın/Redeemer’ın” türü çeviriler filolojik olarak mümkündür.
Fakat Yeşaya’nın söylediği yine aynıdır: İsrael’in Goel’i Aşem’dir. Peygamber, Aşem’in bir başka kişiye bedel ödediğini, insan kurbanına ihtiyaç duyduğunu veya İsrael’in suçlarının İsa adlı bir kişiye aktarıldığını söylemez. Hristiyan kefaret öğretisi kelimenin sözlük anlamından değil, daha sonraki Hristiyan teolojisinin bu kurtuluş diline yüklediği yapıdan doğar.
Kendiniz bakın!
“gaal” kelimesinin Tanrı’nın sürgünden kurtarması anlamına örnek olarak şu ayetler verilebilir: Yeşaya 43:1, Yeşaya 44:22,23, Yeşaya 48:20, Yeşaya 52:9, Yeşaya 63:9, Mika 4:10, Mezmurlar 107:2, Yeremya 31:11, Yeşaya 41:14, Yeşaya 43:14, Yeşaya 44:6, 24, Yeşaya 47:4, Yeşaya 48:17, Yeşaya 49:7,26, Yeşaya 54:5,8, Yeşaya 59:20, Yeşaya 60:16, Yeşaya 63:16, Yeşaya 35:9, Yeşaya 51:10, Yeşaya 62:12, Yeşaya 63:4, Mezmurlar 107:2 …
Kendiniz bakın!
Yeşaya 62:12 ayeti Hristiyan Yeni Çeviri tarafından şöyle tercüme edilmiştir: “Siyon halkına, “Rab’bin fidyeyle kurtardığı kutsal halk” diyecekler. Ve sen Yeruşalim, “Aranan, terk edilmemiş kent” diye anılacaksın.” (Yeşaya 62:12 Hristiyan Yeni Çeviri 2009)
Yeşaya 62:12 ayetinde görüldüğü gibi, “seni fidyeyle kurtaran” olarak çevrilen kelime “geule” kelimesinin kökü de “gaal” (גָּאַל) kelimesidir. Yukarıda onlarca ayette gösterildiği gibi Tanrı’nın İsraeloğulları’nı Mısır’dan ve sürgünden “kurtarması” anlamına gelir.
Aynı İbranice kökün farklı bağlamlarda Türkçeye “kurtarmak”, “geri almak”, “fidye ile kurtarmak” veya “Kurtarıcı” olarak çevrilmesi tek başına tutarsızlık değildir; doğal dillerde bağlama göre farklı karşılıklar gerekir. Eleştirilmesi gereken nokta, bu kelimelerden hareketle Tanah’ın İsa’nın çarmıhta vekâleten ölmesini öğrettiğinin ileri sürülmesidir. Tanah’taki kurtuluş dili Aşem merkezlidir; Hristiyan kefaret sistemi ise bu dilin üzerine sonradan kurulmuş farklı bir teolojik yapıdır.
Mezmurlar 16.Bölüm İsa’dan mı bahsediyor?
Hristiyan İncili Elçilerin İşleri Kitabı 2. Bölüm, Mezmurlar Kitabı 16.Bölüm’den alıntı yapar ve David Peygamber’in sözde ölümden dirilecek olan İsa’dan bahsettiğini iddia eder. İddiayı görelim:
Ey İsraelliler, şu sözleri dinleyin: Bildiğiniz gibi Nasıralı İsa, Tanrı’nın, kendisi aracılığıyla aranızda yaptığı mucizeler, harikalar ve belirtilerle kimliği kanıtlanmış bir kişidir. “Tanrı’nın belirlenmiş amacı ve öngörüsü uyarınca elinize teslim edilen bu adamı, yasa tanımaz kişilerin eliyle çarmıha çivileyip öldürdünüz. Tanrı ise, ölüm acılarına son vererek O’nu diriltti. Çünkü O’nun ölüme tutsak kalması olanaksızdı. O’nunla ilgili olarak Davut şöyle der:
‘Rab’bi her zaman önümde gördüm,
Sağımda durduğu için sarsılmam.
Bu nedenle yüreğim mutlu, dilim sevinçlidir.
Dahası, bedenim de umut içinde yaşayacak.
Çünkü sen canımı ölüler diyarına terk etmeyeceksin,
Kutsalının çürümesine izin vermeyeceksin.
Yaşam yollarını bana bildirdin;
Varlığınla beni sevinçle dolduracaksın.’
“Kardeşler, size açıkça söyleyebilirim ki, büyük atamız Davut öldü, gömüldü, mezarı da bugüne dek yanıbaşımızda duruyor. Davut bir peygamberdi ve soyundan birini tahtına oturtacağına dair Tanrı’nın kendisine ant içerek söz verdiğini biliyordu. Geleceği görerek Mesih’in ölümden dirilişine ilişkin şunları söyledi: ‘O, ölüler diyarına terk edilmedi, bedeni çürümedi.’ Tanrı, İsa’yı ölümden diriltti ve biz hepimiz bunun tanıklarıyız .” (Elçilerin İşleri 2:22–32, Hristiyan Yeni Çeviri 2009)
Mezmur 16’nın konusu Hristiyan cehennem öğretisi değildir. Buradaki Şeol, Tanah’ın ölüm ve ölüler âlemi için kullandığı kavramdır; daha sonraki Hristiyan “ebedî cehennem” sistemini doğrudan bu kelimeye yüklemek de, rabbinik Gehinom öğretisini Şeol ile tamamen özdeş saymak da doğru değildir.
David’in duası kendi hayatı ve Tanrı’ya güveni içindedir: “Canımı Şeol’e terk etmeyeceksin; sadık kulunun çukur/bozulma görmesine izin vermeyeceksin.” Aynı Tanah, Aşem’in “Şeol’e indirip çıkarabildiğini” söyler (Şmuel I 2:6); Yona da ölümün eşiğindeki sıkıntısını “Şeol’ün karnı” diliyle anlatır (Yona 2:3). Bu kullanım, Mezmur 16’yı tek başına gelecekteki İsa’nın bedensel dirilişine ait teknik bir kehanete dönüştürmez.
Petrus ise, Elçilerin İşleri 2:31’de, “Geleceği görerek Mesih’in ölümden dirilişine ilişkin şunları söyledi: ‘O, ölüler diyarına terk edilmedi, bedeni çürümedi.” demektedir. Petrus’un David Peygamber’in ağzından çıktığını iddia ettiği sözün orijinaline bakalım:
Mezmurlar 16:10’un İbranice metninde “beden” kelimesi yoktur. Ayet “Canımı Şeol’e bırakmayacaksın; hasidine çukur/bozulma görmesine izin vermeyeceksin” anlam alanındadır. Fakat burada da metin tarihini doğru ayırmak gerekir. Elçilerin İşleri 2:27’de aktarılan doğrudan alıntı, Septuaginta’daki Mezmur metnini izler ve “Kutsalının çürüme görmesine izin vermeyeceksin” der; orada da “beden” sözcüğü yoktur. “Bedeni çürümedi” ifadesi Elçilerin İşleri 2:31’de Petrus’un Mezmuru İsa’nın dirilişine uygulayan açıklamasında ortaya çıkar.
Dolayısıyla burada doğru eleştiri “Hristiyan yazar Mezmurun kelimesini gizlice değiştirdi” değildir. Daha güçlü gerçek şudur: Mezmur kendi bağlamında David’in Tanrı’dan ölüm/Şeol karşısında korunma ve hayat yolunu istemesidir; Elçilerin İşleri bu şiiri daha sonra İsa’nın bedensel dirilişine tipolojik olarak uygular. Sonraki Hristiyan uygulama, Mezmurun ilk anlamını geriye doğru İsa kehanetine dönüştürmez.
Tanah’ın fidye dili Hristiyan kefaretini öğretmez
Tanah gerçekten fidye, bedel, kurtarma ve geri alma dilini kullanır. Bunu inkâr etmeye gerek yoktur. Fakat bu dilin kendi sınırları vardır. İlk doğanların kurtarılmasında belirli bir bedel vardır; borç ve mülk hukukunda goel vardır; Mezmurlar’da insan hayatının satın alınamayacak kadar değerli olduğu söylenir; peygamberlerde ise İsrael’i Mısır’dan, sürgünden, ölümden ve suçlarından kurtaran Aşem’dir.
Hiçbir yerde şu Hristiyan zinciri kurulmaz: bütün insanların günahı günahsız bir insana aktarılır; Tanrı bu insanın kanını zorunlu ödeme olarak kabul eder; ancak bu ölüme iman eden kişi bağışlanır. Bu sistem Tanah’ın fidye kelimelerinin sözlük anlamı değildir. Hristiyan teolojisinin Tanah kelimeleri üzerine kurduğu daha sonraki bir doktrindir.
Üstelik Tanah teşuvayı açıkça yeterli bir dönüş yolu olarak öğretir. Yehezkel 18’de kötü kişi günahlarından döner, adalet ve doğruluk yapar ve yaşar; geçmiş günahları ona karşı anılmaz. Hoşea 14 İsrael’i sözlerle Aşem’e dönmeye çağırır. Yona 3’te Ninova’nın insanları davranışlarını değiştirir ve Tanrı hükmünü geri çeker. Bağışlanmanın zorunlu şartı insan kurbanı değildir.
Sonuç nettir: “fidye” kelimesi Tanah’ta vardır; İsa’nın zorunlu vekâleten ölümü öğretisi yoktur. İsrael’in Goel’i Aşem’dir. Tanah’ın kurtuluş dili Hristiyan kefaret doktrinini kanıtlamaz.
Kaynaklar
Tanah: Şemot 6:6; 13:13; Vayikra 25; Bamidbar 18:15–17; Devarim 7:8; Mezmurlar 49; 130:8; Hoşea 13:14; 14:2–10; Yeşaya 43:1; 44:22–24; 60:16; 62:12; Yehezkel 18; Yona 3.
Mezmurlar 16 ve Hristiyan uygulaması: Mezmurlar 16:10; Septuaginta Mezmur 15:10; Elçilerin İşleri 2:25–32.
İbranice terimler: פדה — padah; גאל — gaal; כפר — kofer; פדיון — pidyon. Anlam, her kullanımda bağlam tarafından belirlenir.
