Tanrı, Bugün Bizimle Konuşuyor Mu? (4): Küçük Dokunuşlar ve Yanlış Yorumlama Tehlikesi
Bu dizinin önceki bölümlerinde Yosef’in hayatı ile Paro’nun rüyaları arasında dikkat çekici kelime ve olay paralellikleri gördük. Bu paralellikler, Tanrı’nın Yosef’i Paro’nun rüyasını anlamaya hazırlamış olabileceği düşüncesini doğuruyor. Şimdi daha zor soruya geliyoruz: Eğer insan hayatında böyle örüntüler görürse, bunları nasıl değerlendirmelidir? Tanrı’nın bizimle konuştuğunu söylemek ne zaman anlamlıdır ve ne zaman kendi yorumumuzu Tanrısal mesaj sanma tehlikesine düşeriz?
Yahudi insan hayatını Haşgaha Pratit’in dışında düşünmez. Aşem dünyadan kopuk değildir. Fakat peygamberlik dışı dönemde, yaşadığımız bir olayın “Tanrı’nın bana özel mesajı” olduğunu kesin bilgi olarak ileri süremeyiz. Hayatımızda anlamlı bir örüntü görebilir, bunu Aşem’in yakınlığını hatırlatan bir dokunuş gibi yaşayabiliriz; ama yorum ile vahiy arasındaki sınırı korumamız gerekir.
Yosef’in hikayesi neden iyi bir modeldir?
Yosef’in durumu bizimkinden farklıdır. Paro’nun rüyalarının Tanrı’dan geldiğini Tora açıkça bildirir. Yosef de “Elokim Paro’ya ne yapacağını göstermiştir” der. Bu nedenle onun yorum yaptığı olay sıradan bir tesadüf değildir.
Buna rağmen Tora, Yosef’in rüyaları hemen tam olarak anladığını da söylemez. Gençken gördüğü rüyalar ailesi tarafından belirli biçimde yorumlanır; yıllar sonra olaylar geliştikçe bu rüyaların anlamı daha geniş bir çerçevede görünür hale gelir.
Paro’nun iki rüyası da bu noktada önemlidir. Biri inekler, diğeri başaklarla ilgilidir. Mısır’ın gelecekteki kıtlığı açısından başak rüyası doğrudan anlaşılır görünür; fakat inek rüyasının dili Yosef’in kendi aile tarihini çağrıştıran kelimeler taşır. Bu yüzden Rabbi David Fohrman’ın yorum çizgisi, iki rüyanın iki farklı dinleyiciye de hitap etmiş olabileceğini düşünür: Paro kendi ülkesinin geleceğini, Yosef ise aynı rüyanın içinde kendi geçmişinin yankılarını duymuş olabilir.
Bu, Tora’nın açıkça söylediği bir bilgi değildir; metinsel bir yorumdur. Fakat güçlü yanı şudur: Rüyanın Yosef’e yalnız “kıtlık geliyor” demediğini, onun kendi hayatını da yeniden okumasına imkân verdiğini gösterir.
Genç Yosef iki rüya görür. Birinde kardeşlerinin demetleri onun demetine eğilir. Diğerinde Güneş, Ay ve on bir yıldız ona eğilir. Ailesi bu ikinci rüyayı hemen “ben, annen ve kardeşlerin sana mı eğileceğiz?” diye yorumlar.
Fakat Tora daha sonra bize yorumun her zaman ilk bakışta göründüğü kadar basit olmadığını öğretir. Paro’nun inekleri doğrudan “inekler” değil, yıllardır. Başaklar da yıllardır. Rüyadaki nesne, başka bir şeyi temsil edebilir.
Bu yüzden Yosef’in kendi gençlik rüyalarını da hayatının farklı aşamalarında yeniden anlamış olması mümkündür. Demet rüyası özellikle kıtlık yıllarında şaşırtıcı biçimde somutlaşır: kardeşleri gerçekten yiyecek için onun önüne gelir. Rüya güç gösterisinden çok, ileride Yosef’in taşıyacağı sorumlulukla ilgili olabilir.
Bu nokta çok önemlidir. Bir işaretin Tanrısal kaynağına inanmak, onu doğru yorumladığımız anlamına gelmez. Yosef’in hikayesi, “Tanrı bana bir şey gösterdi; öyleyse ilk düşündüğüm açıklama kesin doğrudur” mantığını desteklemez.
İşte asıl tehlike burada başlar
İnsan örüntü görmeye çok yatkındır. Aynı sayının tekrar etmesi, bir cümlenin birkaç kez karşımıza çıkması, beklenmedik bir karşılaşma, bir rüya veya güçlü bir tesadüf bize anlamlı gelebilir. Bazen gerçekten hayatımızı değiştiren bir çağrışım doğurabilir. Fakat insan zihni rastlantılarda da örüntü bulabilir.
Bu nedenle “Ben bunu Tanrı’nın bana gönderdiği mesaj olarak hissediyorum” ile “Tanrı kesin olarak bana şunu söyledi” cümleleri aynı değildir.
Birinci cümle kişisel dini yorumdur. İkinci cümle bilgi iddiasıdır. Peygamberlik olmadan bu ikinci iddia çok daha ağırdır.
Tora, kehanetçilik ve işaretlerden bağlayıcı karar çıkarmaya karşı sınırlar koyar. Devarim 18:10–13, geleceği gizli işaretlerle kontrol etmeye çalışan yöntemleri yasaklar. Halahik kararlar da tesadüflerden değil, Tora ve halaha kaynaklarından çıkarılır.
Bu yüzden bir insan “Üç kez aynı olayı gördüm; demek ki Aşem bana işimi bırakmamı emrediyor” diyemez. “Bu tekrar bana hayatımın yönünü düşünmem gerektiğini hatırlattı” diyebilir. Aradaki fark küçümsenmemelidir.
Evet. Yahudilikte Haşgaha, Aşem’in yaratılışı yalnız başlatıp sonra terk etmediği düşüncesidir. Tanah, Tefila ve rabbinik literatür insanın Tanrı’nın gözetimi altında yaşadığını tekrar tekrar öğretir.
Fakat “Aşem benimle” inancı ile “Bu olayın tam olarak neden başıma geldiğini biliyorum” iddiası ayrı şeylerdir. İlkini Yahudi inancı güçlü biçimde kabul eder. İkincisi çoğu zaman bizim bilgimizin sınırını aşar.
Bu ayrım özellikle acı olaylarda gereklidir. Bir hastalık, kayıp veya felaket yaşayan kişiye “Tanrı sana şunu öğretmek için bunu yaptı” demek çoğu zaman hem bilgisizce hem incitici olabilir. İyov kitabı tam da insanın Tanrısal hesapları kolayca çözdüğünü sanmasına karşı güçlü bir uyarıdır.
Buna karşılık kişi kendi hayatına dönüp “Bu olay beni Aşem’e daha fazla yöneltti” veya “Şimdi geçmişte anlayamadığım bir şeyi başka türlü görüyorum” diyebilir. Bu, Tanrı’nın gizli hesabını bildiğini iddia etmek değil, kendi dini tecrübesini anlamlandırmaktır.
Omuzdaki küçük dokunuş ne demektir?
Bu dizide kullandığımız “omza dokunuş” ifadesi tam burada anlam kazanır. İfade, fiziksel bir mesaj veya işitilen bir ses demek değildir. Bir olayın insanda “yalnız değilim” duygusu uyandırmasını anlatan bir benzetmedir.
Bazen yıllar sonra geriye bakar ve bir karşılaşmanın, gecikmenin veya başarısızlığın hayatımızda beklemediğimiz bir kapı açtığını görürüz. Bu durumda “O zaman anlamamıştım; bugün bunu Haşgaha içinde okuyorum” demek Yahudi dini diline uygundur.
Fakat aynı olayın nedenini bütünüyle çözdüğümüzü sanmak gerekmez. Dokunuşu hissetmek ile mesajın tam içeriğini bildiğimizi söylemek arasında mesafe vardır.
Bu yüzden önceki yazının sonunda kullanılan “artık yalnız olmadığımızı biliyoruz” cümlesinin korunması gerekir; fakat nedeni doğru kurulmalıdır. Yalnız olmadığımızı her tesadüfü çözdüğümüz için değil, Yahudiliğin Aşem’i yaşayan dünyanın Tanrısı olarak öğrettiği için biliyoruz.
Yosef’in büyüklüğü yalnız rüya yorumlaması değildir. Gençliğinde rüyalarını anlatır; olgunluğunda ise rüyaların kendisine yüklediği sorumluluğu taşır.
Paro’nun rüyasını yorumladıktan sonra yalnız kehanet açıklaması yapmaz; somut plan önerir. Ürün toplanmalı, depolanmalı, kıtlık gelince toplum beslenmelidir. Tanrısal bilgiyi eyleme dönüştürür.
Kardeşleri geldiğinde de mesele “Ben demiştim; rüyalarım doğru çıktı” noktasında kalmaz. Sonunda onların hayatını korur. Bereşit 50:20’de geçmişi şöyle okur: “Siz bana karşı kötülük düşündünüz; Elokim onu iyiliğe çevirdi, bugün olduğu gibi çok sayıda insanı yaşatmak için.”
Bu cümle, Haşgaha düşüncesinin en dengeli ifadelerinden biridir. Kardeşlerin kötülüğü gerçekten kötülüktür; Tanrı’nın yönetimi bu kötülüğü iyiliğe yöneltebilir. İnsan sorumluluğu yok olmaz, Tanrısal egemenlik de yok olmaz.
Bugün ne yapmalıyız?
Hayatımızdaki örüntüleri tamamen anlamsız saymak zorunda değiliz. Bazen bir olay bizi teşuvaya, şükre, cesarete veya daha dikkatli yaşamaya yöneltebilir. Bunu Haşgaha içinde okumak mümkündür.
Fakat üç sınır korunmalıdır. Birincisi, kişisel yorumumuzu kesin vahiy diye adlandırmamalıyız. İkincisi, tesadüflerden yeni halahik yükümlülükler çıkarmamalıyız. Üçüncüsü, kendi okuma biçimimizi başkasına Tanrı’nın onun hakkındaki kesin kararı gibi dayatmamalıyız.
Bu sınırlar Haşgaha inancını küçültmez. Onu batıl inançtan ayırır.
Tanrı’nın dünyasında yaşıyoruz. O’nun gözetimi altında olduğumuza inanıyoruz. Hayatımız bazen bize beklenmedik yankılar gösterebilir. Bu yankılar bizi Aşem’e daha dikkatli bakmaya çağırabilir. Fakat en güçlü dini olgunluk, her işareti çözdüğünü sanmak değil, gerektiğinde “Bunun anlamını bilmiyorum; fakat Aşem’in huzurunda yaşamaya devam ediyorum” diyebilmektir.
Omuzdaki küçük dokunuşun en doğru anlamı budur.
Başlıca kaynaklar
Bereşit 37, 41–45 ve 50:20; Devarim 18:10–13; İyov kitabının ilahi yönetim ve insan bilgisinin sınırlarıyla ilgili temel teması. Yosef–Paro rüyaları arasındaki ayrıntılı edebî paralellikler Rabbi David Fohrman’ın yorum çizgisinden hareketle ele alınmıştır ve Tora’nın açık hükmü değil, metinsel yorum olarak sunulmalıdır.
