Tora’nın Verilmesi
Tora’nın Sinay’da verilmesi, Tora’nın o anda ilk kez “var olduğu” anlamına gelmez. Yahudi kaynakları Tora’dan üç ayrı düzeyde söz eder. Birincisi Haşem’in, yani Tanrı’nın bilgeliği olarak Tora’dır. İkincisi Avot’un, yani Avraam, Yitshak ve Yaakov’un Sinay’dan önce kavradığı ve uyguladığı Tora’dır. Üçüncüsü ise Sinay’da bütün İsrael’e bağlayıcı emir ve berit, yani antlaşma olarak verilen Tora’dır. Bu üç düzey birbirine karıştırıldığında “Tora verilmeden önce Tora nasıl biliniyordu?” sorusu ortaya çıkar.
Matan Tora nedir?
Matan Tora, “Tora’nın verilmesi” demektir. İsrael, Mısır’dan çıktıktan sonra Sinay Dağı’nda Haşem’in vahyine tanık oldu ve Tora’yı ulusal bir berit, yani antlaşma ve yükümlülük düzeni olarak kabul etti. Şavuot, yani Haftalar Bayramı, Yahudi geleneğinde bu büyük olayla ilişkilendirilir.
Sinay’ın yeniliği yalnız yeni bilgiler öğrenilmesi değildi. Burada Tora, bütün İsrael’i bağlayan mitsva, yani Tanrısal emir düzeni haline geldi. Şemot 24:7’de halk “naase ve-nişma” — “yapacağız ve dinleyeceğiz” — diyerek bu yükümlülüğü kabul eder.
Avraam Tora’yı Sinay’dan önce mi tuttu?
Bavli Yoma 28b bu soruya açık bir rabbinik cevap verir. Hazal, yani Yahudi Bilgeleri, Avraam’ın Tora daha verilmeden önce bütün Tora’yı yerine getirdiğini öğretir. Aynı bölüm Avraam, Yitshak ve Yaakov’un Tora öğrenimiyle bağlantılı bir hayat sürdüğünü de anlatır.
Bu, Bereşit’in peşatında — metnin düz ve bağlamsal anlamında — Avraam’ın elinde bugün bildiğimiz yazılı Sefer Tora bulunduğu anlamına gelmez. Yoma 28b bir Hazal öğretisidir. Bereşit 26:5’te Haşem Avraam’ın “buyruklarımı, hükümlerimi ve Toralarımı” koruduğunu söyler; Hazal bu ayeti Avraam’ın bütün Tora’yı tuttuğu öğretisine bağlar.
Noah için temiz ve temiz olmayan hayvan ayrımı Bereşit 7:2’de açıkça vardır. Bu da bazı kutsal ayrımların Sinay’dan önce bilindiğini gösterir. Buna karşılık Evel’in korbanında “bütün Tora’nın bilindiğini” doğrudan kanıtlayan bir ifade yoktur. Kaynağın söylediği ile sonraki rabbinik açıklama birbirinden ayrılmalıdır.
Avot Tora’yı bizimle aynı hukuki statüde mi tutuyordu?
Hayır. Nefeş HaHayim bu ayrımı özellikle açıklar. Hazal’ın “Avot bütün Tora’yı tuttu” sözü doğrudur; fakat Avot, Sinay’dan sonraki İsrael gibi aynı halahik, yani Yahudi hukukuna dayanan yükümlülük altında değildi. Onlar mitsvaların yaratılışta meydana getirdiği ruhsal düzeni yüksek kavrayışlarıyla seziyor ve buna göre davranıyordu.
Sinay’dan sonra durum değişti. Artık mitsvaların zamanı, biçimi ve ayrıntıları kişinin ruhsal sezgisine bırakılamaz. Tora’nın Yazılı ve Sözlü biçimi bütün İsrael için bağlayıcı hukuk haline geldi. Tora Şebeal Pe, yani Sözlü Tora, mitsvaların nasıl uygulanacağını belirleyen rabbinik aktarım ve hukuk düzenidir.
Bu ayrım çok önemlidir. “Avraam Tora’yı tuttu” demek, “Avraam Sinay’dan sonra oluşan bütün halahik yükümlülükleri bizimle tamamen aynı hukuk statüsünde taşıyordu” demek değildir.
Tora Sinay’dan önce neydi?
Yahudi düşüncesinde Tora yalnız bir hukuk kitabı değildir. Tora, Haşem’in yaratılış hakkındaki bilgeliğini ve iradesini ifade eder. Bu nedenle Midraş ve Kabala, Tora’yı yaratılıştan önceki Tanrısal bilgelikle ilişkilendirir. Dünyanın Tora’ya göre yaratıldığı sözü, Tora’nın yaratılmış evrenden daha temel bir Tanrısal düzeni ifade ettiğini anlatır.
Bu, göklerde bugünkü biçimiyle fiziksel bir tomar bulunduğu anlamına gelmez. Tora’nın üst düzeyde “Haşem’in bilgeliği” olması ile elimizdeki harfler, anlatılar ve mitsvalar biçimindeki Tora aynı hakikatin farklı açığa çıkış düzeyleridir.
Sinay’ın asıl yeniliği neydi?
Sinay’dan önce büyük kişiler Haşem’in iradesini kavrayabilir ve ona göre yaşayabilirdi. Sinay’da ise Tora artık seçilmiş birkaç kişinin kavrayışı olmaktan çıktı. Bütün İsrael’e açıkça verildi, bütün halkı bağladı ve kuşaktan kuşağa aktarılacak somut mitsvalar halinde dünyaya yerleşti.
Bu nedenle Matan Tora’nın yeniliği yalnız “daha fazla bilgi” değildir. Tanrısal irade belirli eylemlere bağlandı: Şabat, kaşrut, tefila, tsedaka, aile hukuku, bayramlar, korbanlar ve yüzlerce başka mitsva artık kişinin sezgisine göre değil, Tora’nın belirlediği biçimde yerine getirilecekti.
Moşe Rabbenu’nun farkı
Moşe Rabbenu, yani Öğretmenimiz Moşe, önceki tsadiklerden yalnız “daha çok şey bilen” biri değildir. Tora, onun peygamberliğini bütün diğer peygamberlerden ayırır. Bamidbar 12:6–8’de diğer peygamberlere rüya ve görüntü yoluyla hitap edilirken Moşe ile açık ve doğrudan konuşulduğu belirtilir.
Moşe’nin görevi kişisel bir mistik bilgiye sahip olmakla sınırlı değildi. Tora onun aracılığıyla bütün İsrael’e verildi. Yazılı Tora’nın ve onu açıklayan Sözlü Tora’nın ulusal aktarımı Sinay beritine dayanır.
Tora’nın yazılması ve tarihte gerçekleşmesi
Gittin 60a’da Tora’nın Moşe tarafından nasıl yazıldığı konusunda iki görüş aktarılır. Bir görüşe göre bölümler olaylar gerçekleştikçe yazıldı ve sonunda birleştirildi. Diğer görüşe göre Tora’nın tamamı Moşe’nin hayatının sonunda tek bütün halinde yazıldı. Her iki görüşte de elimizdeki Tora, İsrael’in tarih içinde yaşadığı olayları ve Haşem’in verdiği mitsvaları somut sözlere dönüştürür.
Buradan “Avot gelecekte yaşanacak bütün olayları ayrıntısıyla önceden okudu” sonucu çıkmaz. Tanrısal bilgelik ile tarih içinde gerçekleşen belirli olayların bilgisi aynı şey değildir. Avot Haşem’in iradesine yüksek düzeyde bağlanmış olabilir; fakat Yosef’in satılması, Altın Buzağı veya casusların günahı gibi daha sonra insanların özgür seçimleriyle gerçekleşen bütün ayrıntıları önceden yazılı tarih gibi bilmeleri gerektiğini kaynaklar söylemez.
Özgür seçim Tora’nın içinde nasıl yer alır?
Haşem’in bilgisi insanın özgür seçimini ortadan kaldırmaz. İnsan Tora’nın emrine uymayı veya karşı gelmeyi seçebilir ve bu seçimler tarihin gerçek akışını oluşturur. Yahudi düşüncesinde Tanrısal bilgi ile insan özgürlüğünün nasıl birlikte mümkün olduğu derin bir konudur; fakat biri diğerini iptal etmez.
Bu nedenle Tora’yı “dünyada olacak her ayrıntının önceden hazırlanmış değişmez senaryosu” olarak anlamak doğru değildir. Tora Haşem’in iradesini, yaratılışın amacını ve insanın nasıl yaşaması gerektiğini bildirir. İnsan ise bu iradeye cevap veren gerçek bir ahlaki özne olarak seçimini yapar.
Tora ile birleşmek ne demektir?
Tanya 5. bölüm Tora öğrenimini güçlü bir benzetmeyle açıklar. İnsan maddi bir şeyi tuttuğunda onu dışarıdan kavrar. Bir fikri gerçekten anladığında ise zihin fikri kavrar, fikir de zihnin içinde yer alır. Böylece öğrenci ile öğrenilen bilgi arasında benzersiz bir birlik oluşur.
Hasidik düşüncede Tora Haşem’in bilgeliği olduğu için, Tora’yı doğru biçimde öğrenmek yalnız bilgi toplamak değildir; insanın zihnini Haşem’in iradesiyle şekillendirmesidir. Fakat insan Haşem’in özünü fiziksel veya ontolojik anlamda “içine almaz”. Yaratıcı ile yaratılmış arasındaki ayrım değişmez.
Matan Tora bütün İsrael’i neden birleştirir?
Şemot 19:2’de İsrael’in Sinay karşısında kamp kurması tekil fiille anlatılır. Raşi bunu “tek bir insan, tek bir kalp gibi” sözleriyle açıklar. Bu, herkesin aynı bilgi seviyesinde olduğu anlamına gelmez. Ortak olan, aynı beritin ve aynı Tora’nın muhatabı olmalarıdır.
En büyük Tora bilgini ile yeni öğrenmeye başlayan Yahudi aynı Tora’ya bağlıdır. Bilgi düzeyleri farklı olabilir; fakat Sinay beriti kişiye ait özel mistik ayrıcalık değil, bütün İsrael’in ortak mirasıdır.
Sonuç
Tora Sinay’da ilk kez ortaya çıkmış bir düşünce değildir. Yahudi kaynaklarında Tora, yaratılıştan önce Haşem’in bilgeliğiyle ilişkilendirilir; Hazal Avot’un onu Sinay’dan önce kavrayıp yerine getirdiğini öğretir. Fakat bu dönem Sinay sonrası halaha ile aynı değildir.
Sinay’ın yeniliği kesindir: Tora bütün İsrael’e açık bir berit ve bağlayıcı mitsva düzeni olarak verildi. Kişisel sezgi yerini ortak Tora’ya, bireysel ruhsal kavrayış bağlayıcı halahaya dönüştü. Matan Tora’nın büyüklüğü tam burada yatar: Haşem’in iradesi yalnız yüksek ruhların kavrayabileceği bir bilgelik olarak kalmadı; gündelik insan hayatının eylemlerine indi.
Temel kaynaklar
Bereşit 7:2; 26:5; Şemot 19–24; Bamidbar 12:6–8; Bavli Yoma 28b; Şabat 88a; Gittin 60a; Raşi, Şemot 19:2; Ramban, Tora’ya Önsöz; Nefeş HaHayim, ilgili bölümler; Tanya 5; Şnei Luhot HaBrit, Toldot Adam; Şemot Rabba 33:1.
