Kapların Parçalanması
Bir şeyi almak, onu taşıyıp başkasına aktarabilmek için yeterli değildir. Kabala’da Şevirat ha-Kelim, yani kapların kırılması, bu ayrımın yaratılış düzenindeki en köklü ifadesidir. İlahi Işık açığa çıkar; onu taşıyacak kapların ise hem kendi içinde hem de birbirleriyle uyumlu biçimde işlemesi gerekir. Her kap yalnız kendi niteliğini ifade ettiğinde, Işığın açığa çıkışı ile onu karşılayan düzen arasında uyumsuzluk doğar. Kırılma, bu alıcı düzenin bütünlüğünü kaybetmesidir.
Bu anlatımda Işık, kap, çekilme ve düşüş ruhsal ilişkileri ifade eder. Fiziksel patlama, enerji veya hacim ölçüleri bu kavramların karşılığı değildir. Tanrı’nın birliği değişmez; oluşan ve değişen, yaratılmış olanın Tanrısal açığa çıkışla ilişkisidir.
Or ve Kli: Açığa çıkan ile onu belirleyen
אוֹר — Or, “ışık”; כְּלִי — Kli, “kap” demektir. Çoğulları Orot ve Kelim’dir. Or, Tanrısal etkinin açığa çıkmasını; Kli ise bu etkinin belirli bir nitelik ve ölçü içinde alınmasını anlatır. Kap, Işığı sınırlandırırken onu alıcının kavrayabileceği biçimde görünür kılar. Yaratılmış olan, bu belirlenim sayesinde farklı nitelikleri ayırt eder ve onlarla ilişki kurar.
Renkli bir camdan geçen ışık, camın rengiyle görünür. Görünüm camlara göre değişirken ışığın kaynağı aynı kalır. Hesed’in verme ve genişletme yönü ile Gevurah’ın sınırlama yönü de aynı Tanrı’nın yaratılmışlarla ilişkisinin farklı düzenleridir. Kapların farklılığı, alıcının karşılaştığı farklılığı açıklar. (Aryeh Kaplan, İçsel Evren, “Sefirot” bölümü.)
“Çok Işık”, açığa çıkışın yoğunluğunu; “küçük kap” ise bunu karşılayacak alıcı yeteneğin sınırlılığını anlatır. Kelim’in görevi Or’u kendi düzeylerinde almak, taşımak ve aktarmaktır. Bu üç işlev birbirine bağlıdır: Alınan Işık düzenli biçimde taşınamıyorsa, sonraki düzeye aktarım da sürdürülemez.
Tsimtsum’dan Nekudim’e
Arizal’ın yaratılış anlatısında Tsimtsum, sınırlı varoluşun mümkün olması için İlahi Işığın gizlenmesini ifade eder. Kav, bu gizlenme içindeki ölçülü açığa çıkışın çizgisidir. Gizlenme alıcının ayrı bir varoluş kazanmasına, ölçülü açığa çıkış ise kaynağıyla ilişki kurmasına imkan verir. Fiziksel mekan da bu ilişkinin içinde açıklanan yaratılmış düzene aittir.
Adam Kadmon, yaratılışın kapsamlı ilk örüntüsünü ifade eder. Onunla ilişkili süreçlerde Akudim, Nekudim ve Berudim adları üç farklı örgütlenme biçimini anlatır. Bu adlar Bereşit 30–31’deki Yaakov ve Lavan anlatısının sürü betimlemelerinde de geçer. Ayetler sürüleri anlatırken, Kabala bu kelimelerin gizli anlam katmanında yaratılışın farklı düzenlerini açıklar. (Kaplan, İçsel Evren, bölüm 10.)
Akudim, “bağlı olanlar” demektir. On Işığın tek Kli içinde bağlı bulunduğu düzeydir. Farklı işlevlerin kökü burada bulunur; her işlevin ayrı bir kap içinde belirginleşmesi ise Nekudim’de ortaya çıkar. Nekudim’in noktalarında her Sefira kendi niteliğiyle görünür hale gelir. Ayrışan niteliklerin karşılıklı bütünleşmesi henüz bu farklılığı taşıyacak olgunluğa ulaşmamıştır.
Nekudim’in Tohu, yani karışıklık ve düzensizlik dünyası olarak anılması bu yetersiz bütünleşmeyle ilgilidir. Nitelikler arasında ilişkiler bulunur; fakat sonraki Tikun düzeninin iç içeliği ve karşılıklı bağı henüz kurulmamıştır. Farklılık ortaya çıkmış, farklı olanların birlikte işleyeceği yapı ise yetersiz kalmıştır.
Kaplar neden kırılır?
Ets Hayim, kapların birbirinin içine giyinmemesini, birbirleriyle bağlanmamasını ve sağ, sol, orta çizgi düzeninde kurulmamış olmasını özellikle belirtir. Rahamim, yani merhamet yönü; din, yani sınır ve yargı yönü ve bunları doğru ilişkide buluşturan orta çizgi, kapların sürekliliğini sağlar. Bu bağ kurulmadığında her nitelik kendi yönünde işler, fakat bütünü taşıyamaz. (Rabbi Hayim Vital, Ets Hayim, Şaar 9, bölüm 8.)
İnsan hayatından bir örnek bunu anlaşılır kılar. Hesed’i, verme isteğini, alıcının durumunu gözetmeden uygulayan kişi iyi niyetle zarar verebilir. Verilenin kim tarafından, hangi durumda ve ne ölçüde alınacağını da hesaba katmalıdır. Gevurah’ın sınırı burada vermenin doğru kişiye, doğru biçimde ulaşmasını sağlar. Sınırlama tek başına kaldığında ise ilişki yalnız durdurmaya dönüşür. Bu nitelikler birbirleriyle bağ kurduklarında, her biri diğerinin amacına hizmet eder.
הִתְכַּלְלוּת — hitkalelut, karşılıklı içerilme ve bütünleşme demektir. Her nitelik kendi içinde diğerlerinin yönlerine yer verir. Böylece kap hem kendine özgü niteliğini korur hem de bütüne katılır. Tohu’da bu bütünleşmenin yetersizliği, Işığın düzenli biçimde taşınmasını engeller. “Çok Or, yetersiz Kli” ilişkisi, açığa çıkışın yoğunluğu ile onu alıp aktaracak düzenin bu uyumsuzluğudur.
Herkesin aynı anda kendi sesini duyurmaya çalıştığı bir toplulukta, seslerin artması anlaşmayı artırmaz. Ortak düzen olmadan daha fazla ifade daha fazla ayrışma doğurur. Benzer biçimde bir kabın bütünlüğü de diğer kaplarla kurduğu ilişkiye bağlıdır. Tikun, alışı, verişi ve karşılıklı sınırlamayı birlikte düzenler; alıcının yeteneğini bu bağlarla geliştirir.
Şevirah gerçekleştiğinde Orot’un kaplarla önceki ilişkisi sona erer. Işıkların çekilmesi veya yükselmesi ile kapların kendi düzeylerinden düşmesi birlikte anlatılır. הִסְתַּלְּקוּת — histalkut, Işığın önceki kabından çekilmesidir. Kabın düşüşü ise Tanrısal açığa çıkışı önceki bütünlüğüyle taşıyamadığı daha aşağı bir ilişki düzeyine geçmesidir.
Edom kralları: Yedi ölüm ve sekizinci kral
Bereşit 36:31–39, İsrael üzerinde bir kral hüküm sürmeden önce Edom’da hüküm süren sekiz kralı sıralar. İlk yedisi için ölüm bildirilir; son kral Hadar için aynı ölüm ifadesi kullanılmaz. Ayrıca Hadar’ın eşi Mehetavel’in adı verilir. Kabalistik okumada ardışık kralların ölümü Şevirah ile, Hadar ve eşinin birlikte anılması ise yeniden kurulmuş ilişkiyle bağlantılıdır. (Bereşit 36:31–39; Ets Hayim 9:8.)
Ets Hayim 9:8, Zeir Anpin ve Nukva’nın yedi Malkhut yönünden söz eder. Daat’ı da sayım içinde ele alan ayrıntılı açıklamalar, sürecin başka yönlerini izler. Kapların sayısı bu nedenle ele alınan düzeye ve kullanılan sayıma bağlıdır. Bereşit’teki kral dizisinin yapısı ise açıktır: Yedi ölümün ardından Hadar, eşiyle birlikte anılır.
Ets Hayim 9:2, Zeir Anpin ve Nukva’nın kaplarının düşüşünü “ölüm” diliyle anlatırken, Abba ve İmma’nın ahorayim, yani arka/dış ilişki yönlerindeki kaybı “iptal/çözülme” olarak açıklar. Keter’deki etkilenmeyi de ayrıca ele alır. Şevirah’ın etkisi her düzeyin yapısına göre farklılaşır. (Ets Hayim 9:2.)
Zohar’ın Sifra deTsniuta, İdra Rabba ve İdra Zuta bölümleri kral, denge ve düzen tasvirlerini işler. Bereşit Rabba, dünyaların kurulup yıkılmasını midraşik anlatımla ele alır. Arizal ve Rabbi Hayim Vital ise bu unsurların ilişkilerini ayrıntılı bir oluş düzeni içinde açıklar. Midraşın anlatısı, Zohar’ın sembolleri ve Lurianik metinlerin teknik açıklamaları, kendi anlatım biçimleriyle bu öğretinin gelişimine katılır.
Kırılmış kaplarda ne kalır?
נִיצוֹצוֹת — nitsotsot, “kıvılcımlar”, kırılmış düzeylerde kalan ve onların varlığını sürdürmesini sağlayan yaşatıcı izlerdir. Kapların önceki bütünlüğü çözülse de kaynağıyla bağı sürer. Onarımın mümkün olması bu bağa dayanır: Düşmüş olanı yaşatan iz, onun yeniden doğru ilişkiye girebilmesinin de temelidir. (Kaplan, İçsel Evren, bölüm 10, “Kutsallık Kıvılcımları”.)
Sıcak suyla çatlayan camın parçalarında sıcaklığın kalması, bütünlük kaybolduktan sonra etkinin sürmesini düşünmeye yardımcı olur. Kabala’da bu benzetmenin anlattığı şey, kırılmış kabı varlığının kaynağına bağlayan ruhsal izdir.
Bereşit 1:2’deki מְרַחֶפֶת — merahefet kelimesi, sod, yani gizli anlam katmanında bu ilişkiyi anlatır. İlk ve son harfler מת, “ölü” kelimesini oluşturur. Aradaki רחפ harflerinin, reş–het–pe’nin değeri 200 + 8 + 80 = 288’dir. İbranice sayı yazımında רפ״ח olarak gösterilen bu sayı, Ari’nin öğretisindeki 288 kıvılcımın kırılma ve onarım düzeniyle bağlantılıdır. Ayetin doğrudan anlamına eklenen bu harf okuması, kıvılcımların ruhsal düzenini açar. (Kaplan, aynı bölüm.)
Tikun: Kopuk noktalar yerine yaşayan ilişki
Berudim, Tikun’un — onarım ve yeniden düzenlemenin — belirginleştiği örgütlenmedir. Sefirot, Partzufim halinde birbirini içerir. פַּרְצוּף — Partzuf, Sefirot’un örgütlü düzenidir. Her nitelik diğerlerinin yönlerini kendi içinde taşırken, Or’un alınması ve aktarılması bütünün ilişkileri aracılığıyla gerçekleşir.
Abba ve İmma adları Hokhma ve Bina’nın örgütlenmiş işlevlerini; Zeir Anpin ve Nukva ise aşağıya aktarım ve alış düzenlerini anlatır. “Baba”, “anne”, “erkek” ve “dişi” dili, verme ve alma, kaynak ve alıcı, gelişim ve karşılıklı bağ ilişkilerini görünür kılar. Bunları Hristiyanlığın Baba–Oğul öğretisiyle özdeşleştirmek, işlev bildiren Yahudi kavramlarını ayrı ilahi kişilere çevirmektir. Kabala böyle bir Tanrı anlayışını reddeder.
Alıcı, aldığı iyiliği doğru biçimde aktardıkça kaynağa benzerlik kazanır. Ruhsal yakınlık, işlev ve yöneliş bakımından bu benzerliktir. İnsan hayatında bu, Tanrı’dan alınan hayatı kendi kapalı çıkarına ayırmak yerine Tora’nın emrettiği iyiliğe yöneltmekle gerçekleşir.
בֵּירוּר — birur, ayırma ve seçme, onarımın insanın eylemine bakan yönüdür. Yiyecek yaşamı ve mitsvayı destekler; mal adalet ve tsedakaya, konuşma doğru söz ve Tora öğrenimine yönelir. Birurun sınırını da Tora belirler. Yasak olanın yaşatıcı kaynağa bağlı bulunması, yasak eylemi meşru kılmaz; insan o alanda Tora’nın yasağına uyarak görevini yerine getirir. “Kıvılcım yükseltme” iddiası bir ihlali mitsvaya çeviremez.
Şevirah, gizlenmenin, ayrılığın ve gerçek seçimin mümkün olduğu bir alan açar. Kaplar ilk bütünlüklerini kaybederken yaratılışın daha geniş amacı, insanın bu ayrılık içinde Tanrısal iradeyi seçmesiyle ilerler. Onarılacak olan yaratılmışın ilişkisidir; Tanrı’nın özünde bir eksilme veya bölünme bulunmaz.
Bu yüzden Kabala’dan Üçlü Birlik, Tanrı’nın bedenleşmesi veya İsa’nın ilahiliği çıkarılamaz. Bu Hristiyan öğretileri, Or, Kli ve Partzuf kavramlarının anlamını tersine çevirir. Şevirat ha-Kelim’in insanı yükümlü kıldığı görev Tora’yı ve mitsvaları yerine getirmek, alınan hayatı Tanrısal amacına yöneltmektir. Tikun, insanı bu sorumluluktan kurtaran bir ölüm değil, o sorumluluğu yerine getiren avodadır, yani Tanrı’ya hizmettir.
Kaynaklar
Bereşit 1:2; 30–31; 36:31–39. Rabbi Hayim Vital, Ets Hayim, Nekudim ve kapların kırılması bahisleri; özellikle Şaar 9, bölümler 2 ve 8. Lurianik paraleller: Mevo Şearim, Şaar 2, ikinci kısım; Şaar haHakdamot, Olam haNekudim bahisleri. Zohar: Sifra deTsniuta, İdra Rabba ve İdra Zuta; Bereşit Rabba 3:7 ve 9. bölüm. Açıklayıcı çalışmalar: Aryeh Kaplan, İçsel Evren, “Sefirot” ve “Kapların Kırılması”; J. Immanuel Schochet, Mystical Concepts in Chassidism, bölüm 7; DovBer Pinson, Thirty-Two Gates of Wisdom; Moshe Miller’ın Şevirat ha-Kelim açıklamaları.
