Evrende Neden Sebep–Sonuç Var? Natüralizm Nedenselliğin Kökenini Açıklayabilir mi?

Bir bilardo topu başka bir topa çarpar ve onu hareket ettirir. Topların hareketini, özelliklerini ve çarpışmanın koşullarını inceleyerek ikinci topun neden hareket ettiğini açıklayabiliriz. Böylece belirli bir olayın nedenini öğrenmiş oluruz. Fakat daha temel bir soru vardır: Neden bir topun durumu başka bir topun durumunu değiştirebiliyor? Cisimler neden yalnızca yan yana bulunmuyor da birbirleri üzerinde etki doğurabiliyor?
Neden ile sonuç arasındaki bu etki bağı nedenselliktir. Evrenin varlığını kabul ederek, onun içindeki şeylerin neden birbirini etkileyebildiğini araştırırız. Elektrik yüklerinin birbirini itmesi veya çekmesi, maddelerin ısınması, kimyasal tepkimeler ve canlıların davranışları bu bağın farklı görünümleridir. Bir olayın hangi önceki olaydan çıktığını bulmak ile olayların birbirini etkilemesini mümkün kılan bağı açıklamak farklı işlerdir.
Gerçekliğin nihai temelinde yalnızca doğanın bulunduğunu savunan natüralizm, nedensel ilişkilerin de doğal olduğunu kabul eder. Fakat bir ilişkiyi doğal saymak, onun neden bulunduğunu açıklamaz. Bunun için doğanın hangi özelliğinin etki doğurma bağını sağladığı ve bunu nasıl yaptığı gösterilmelidir. Natüralizm doğadaki olayları neden–sonuç ilişkileriyle açıklar; nedenselliğin kendisi söz konusu olduğunda ise açıklama yapmak için kullandığı ilişkiyi bu kez açıklanması gereken temel gerçek olarak karşısında bulur.
Bir olayın nedeni ile etki doğurma bağının dayanağı
Bilardo toplarının çarpışmasını daha derin fizik üzerinden açıklayabiliriz. Topların yüzeylerini oluşturan maddeler belirli kuvvetlerle etkileşir; bu etkileşimler topların hareketini değiştirir. Çarpışmanın dayandığı bağlantıları buldukça açıklama derinleşir. Fakat açıklamanın kullandığı en temel etkileşime geldiğimizde soru yine aynı kalır: Bu fiziksel özellik neden bir başka şey üzerinde etki doğurma gücü taşıyor?
Buradaki iki açıklama arasındaki fark, ayrıntı miktarı değildir. Birincisi, zaten kabul edilmiş bir etki bağı içinde belirli bir sonucun neden gerçekleştiğini gösterir. İkincisi ise bu bağın kendisinin neye dayandığını sorar. Bir düğmeye basınca lambanın yanmasını elektrik devresiyle açıklamak, elektriğin neden belirli etkilere sahip olduğunu da açıklamış olmaz. Daha derin bir teori bu etkileri başka özelliklerden çıkarabilir; o zaman aynı soru teorinin dayandığı daha temel bağa yönelir.
Bir bağın dayanağı her zaman daha önce gerçekleşmiş bir olay değildir. Anahtarın biçiminin kilitle uyumlu olması, onun hangi kilidi açabileceğinin dayanaklarından biridir; biçim ile bu güç aynı anda vardır. Felsefede bir şeyin ne sayesinde öyle olduğunu açıklayan bu ilişkiye temellendirme denir. Dolayısıyla nedensel bir gücün dayanağını aramak, onu doğuran daha eski bir olay aramakla sınırlı değildir.
Nedensel kapalılık, fiziksel olayları açıklamak için fiziksel nedenlerin yeterli olduğunu kabul eder. Bu ilke etkilerin doğa içindeki yerini belirler; fakat etki doğurma bağının kendisinin neden bulunduğunu açıklamaz. Bütün sonuçlar için doğal neden göstermek, doğanın neden sonuç doğurabilen bir yapıya sahip olduğunu tek başına açıklamaz.
Yasalar nedensel düzeni nasıl açıklıyor?
Bir doğa yasası, hangi koşullarda hangi fiziksel gelişmelerin gerçekleştiğini veya mümkün olduğunu ifade eder. Yasaları kullanarak olayları hesaplar, deneyleri karşılaştırır ve tahminlerde bulunuruz. Fakat burada iki ayrı soru vardır: İlişki nasıl işliyor ve bu ilişki neden geçerli? Bir denklem ilk soruya çok iyi cevap verebilir. İkinci soru ise o davranışın neye dayandığını sorar.
Adını David Hume’dan alan Humecu yaklaşım, doğa yasalarını gerçekleşen olayların düzenini en iyi ifade eden ilkeler olarak görür. Barry Loewer’ın savunduğu En İyi Sistem anlayışında yasalar, evrenin bütün gerçek tarihini en sade ve en güçlü biçimde anlatan sistemin parçalarıdır.1
Loewer, bu yasaların belirli olayları bilimsel olarak açıklayabileceğini savunur. Neden geçmişi hatırlayıp geleceği etkileyebildiğimizi de evrenin çok özel başlangıç koşulları ve olasılık düzeniyle ilişkilendirir. Fizikte düşük entropili olarak nitelenen bu başlangıç, evrenin mümkün başlangıç durumları arasında son derece özel bir durumda başladığını ifade eder.1
Böylece gündelik nedenselliğin yönü daha temel bir fiziksel düzene bağlanır. Fakat Humecu görüşte yasaların kendisi, gerçekleşen olayların toplam düzenine dayanır. Bu yüzden yasa, belirli bir olayı açıklayabilir; fakat dayandığı bütün düzenin neden bu bağlantıları taşıdığını aynı şekilde açıklayamaz. Belirli olayları yasalarla açıklamak ile yasaların dayandığı bağlantı düzenini açıklamak ayrı işlerdir.
Yasaların sade olması da bu ayrımı değiştirmez. Eddy Keming Chen, daha sade yasa adaylarına öncelik vermeyi bilgi edinmemizi yönlendiren bir ilke olarak savunur.2 Sadelik, hangi yasayı doğru kabul etmek için daha güçlü gerekçemiz olduğunu gösterebilir. Fakat gerçekliğin neden tam olarak o yasanın ifade ettiği etki bağını taşıdığını ayrıca açıklamaz.
Bir özelliğin kendi tabiatı etkiyi açıklayabilir mi?
Natüralizmin doğrudan bu soruya yönelen cevaplarından biri, güçleri fiziksel özelliklerin kendi tabiatına bağlar. Alexander Bird’ün savunduğu özcülük bu yolu izler: bir özellik, etki doğurma gücünü kendisini o özellik yapan temel tabiattan alır. Bu görüşte elektrik yükünün belirli etkiler göstermesi, yükün ne olduğuna bağlıdır.3
Bu cevap, fiziksel özelliği bir tarafa, onu yöneten yasayı başka bir tarafa koymak yerine ikisi arasında içten bir bağ kurar. Yükün aynı yük olarak kalıp tamamen farklı güçler taşıması mümkün sayılmaz. Soru böylece şuna dönüşür: Özelliğin ne olduğu, hangi etkiyi doğurabildiğini nasıl açıklıyor?
Burada tanım ile açıklama arasındaki fark önemlidir. Bir özelliği yalnızca doğurduğu etkilerle tanımlayıp ardından aynı etkileri o özellikle açıklarsak, açıklanacak şeyi başlangıçta varsayan dairesel bir açıklama kurmuş oluruz. Samuel Kimpton-Nye, bazı özcülük biçimlerinde böyle bir döngü bulunduğunu gösterir. Onun alternatifinde özelliğin tabiatı davranışından ayrı ele alınır ve güçleri bu tabiata bağlanır.4
Anahtar örneği bunu somutlaştırır. Anahtarın dişleri ile kilidin parçaları arasındaki geometrik uyum, anahtarın hangi kilidi açabileceğini kısmen açıklar. Matthew Tugby bu tür yapısal özellikleri güçler için gerçek dayanak örnekleri olarak kullanır.5 Fakat biçim tek başına yetmez. Çevrilirken dağılan bir anahtar aynı işi yapamaz. Uyum, dayanıklılık ve kuvvet aktarımı birlikte görev alır.
Böylece bazı güçlerin neden belirli biçimde ortaya çıktığını açıklayabiliriz. Ama anahtarın biçimiyle hangi kilidi açacağını açıklamak ile anahtarın maddesinin neden kuvvet aktarabildiğini açıklamak aynı şey değildir. Karmaşık bir gücü daha temel etkileşimlere kadar indirdiğimizde soru sonunda yine oraya gelir: En temel fiziksel özellik ile etki doğurma gücü arasındaki bağ ne sayesinde geçerlidir?
Ashley Coates soruyu bir adım daha ileri taşır: Bir özellik yalnızca bir gücün dayanağı olmakla kalmamalı; neden o güce dayanak olduğu da açıklanmalıdır. Coates buna üst düzey temellendirme der. Örneğin anahtarın biçiminin belirli bir kilitle neden uyumlu olduğunu görmek kolaydır. Temel fiziksel özelliklerde bu bağ çok daha az görünür olabilir. Coates’e göre bunun nedeni, bu özelliklerin iç tabiatını geometri kadar doğrudan kavrayamamamızdır.6
Tugby önemli bir nokta ekler: Bir ilişkinin gerçek olduğunu göstermek için onu yalnızca kelimelerin tanımından çıkarmamız gerekmez. Gözlem ve iyi bir fizik teorisi de bir özelliğin belirli bir gücün dayanağı olduğunu gösterebilir.5 Bu nedenle “bağı tanımdan çıkaramıyoruz” demek, bağın bulunmadığını göstermez. Asıl görev, hangi fiziksel tabiatın hangi gücü neden taşıdığını göstermektir.
Buradaki seçenekler böylece ayrılır. Güç zaten özelliğin temel tabiatına dahil sayılıyorsa, nedensel bağ temel özellik olarak kabul edilmiş olur. Güç daha farklı bir tabiata dayanıyorsa, o tabiat ile güç arasındaki bağ açıklanmalıdır. Bir gücün doğaya ait olduğunu söylemek ile doğanın hangi tabiatı sayesinde bu gücü taşıdığını göstermek farklıdır.
Temel yasalar, daha derin fizik ve rastlantı
Eddy Keming Chen ve Sheldon Goldstein’ın primitivizm görüşünde doğa yasaları daha temel başka bir şeyden çıkarılmaz; temel kabul edilir. Bu yasalar evrenin hangi gelişmelere izin verdiğini sınırlar.7 Emily Adlam’ın kısıtlama yaklaşımı da benzer biçimde, bir yasanın yalnızca “şimdi olan şey bir sonraki şeyi doğurur” biçiminde çalışmak zorunda olmadığını söyler. Bir yasa, evrenin bütün tarihinin hangi biçimleri alabileceğini sınırlayabilir.8
Bu nedenle temel fizik her zaman “önce A oldu, sonra B’yi meydana getirdi” biçiminde kurulmayabilir. Gündelik neden–sonuç ilişkileri daha geniş bir fiziksel düzenden çıkabilir. Fakat soru kaybolmaz: Bu temel düzen neden bazı bağlantılara izin veriyor, bazılarını dışlıyor? İster doğrudan etki, ister genel bir sınırlama diyelim, olayları birbirine bağlayan ilişkinin dayanağı yine açıklanmalıdır.
Chen ve Goldstein ayrıca, bir yasanın dünyayı sınırlaması için arada onu “uygulayan” başka bir mekanizma bulunması gerekmediğini savunur. Matematik ve mantık doğrularının mümkün olanı sınırlamasını örnek verirler.7 Bu görüş kendi içinde açıktır: Yasaların fiziksel imkanları sınırlaması başlangıç noktasıdır. Fakat tam da bu nedenle, bu sınırlama ilişkisinin daha derin bir açıklaması verilmez; ilişki temel kabul edilir.
Daha derin fizik, bildiğimiz bir etkileşimi daha temel bir yapıdan çıkararak açıklamayı ilerletebilir. Sean Carroll ve Ashmeet Singh bunun bir örneğini kuantum teorisi içinde inceler.11 Kullandıkları Everett yorumunda, kuantum ölçümlerindeki farklı sonuçlar tek bir sonuca indirgenmek yerine farklı dallarda gerçekleşir.
Bu modelde iki temel unsur vardır. Kuantum durumu, sistemin fiziksel durumunu matematiksel olarak gösterir. Hamiltonyen ise bu durumun zamanla nasıl değişeceğini belirleyen matematiksel yapıdır. Araştırılan şey, uzay, fiziksel alanlar ve tanıdık etkileşimler gibi daha karmaşık yapıların bu daha temel düzeyden nasıl ortaya çıkabileceğidir.11
Bu gerçekten daha derin bir açıklamadır. Fakat soru bu kez en temel düzeye taşınır: Kuantum durumu neden Hamiltonyenin belirlediği biçimde değişiyor? Bu ilişki daha derin bir özellikten çıkıyorsa açıklama devam eder. Temel kabul ediliyorsa, etkiyi mümkün kılan bağlantı açıklamanın başladığı yerde kalır.
Rastlantısal sonuçlar da bir ilişki düzeni içinde ortaya çıkar. Hangi sonuçların mümkün olduğu, olasılıkları ve başka olaylarla bağlantıları vardır. İki yazı-tura sonucunun her biri tek başına yarı yarıya olasılığa sahip olabilir. Ama ikinci sonuç ilkinden bağımsızsa başka, her seferinde onun aynısıysa başka bir düzen vardır. Rastlantı, hangi sonucun gerçekleşeceğini belirsiz bırakabilir; olaylar arasındaki ilişki düzeninin yerine geçmez.
Gözlediğimiz evrenin dışında başka evrenlerin veya büyük bölgelerin bulunduğunu öne süren çoklu evren yaklaşımları bazı gözlemleri açıklamada kullanılabilir. Gözlemci seçilimi de gözlem yapan canlıların ancak kendi varlıklarına izin veren koşulları gözleyebileceğini söyler.12 Bunlar gözlemcilerin hangi koşullarda bulunacağını açıklayabilir; fakat o koşullardaki maddelerin neden birbirini etkileyebildiği yine fiziksel düzenin kendisine ilişkin sorudur.
Aynı şey başlangıçsız bir geçmiş için de geçerlidir. Her olaydan önce başka bir olay bulunması, olayları birbirine bağlayan ilişkinin neden var olduğunu açıklamaz. Zincirin sonsuz olması ile zincirdeki halkaların neden birbirini etkileyebildiği ayrı sorulardır.
Bağ zorunluysa veya açıklama orada duruyorsa
Nedensel bağın ilgili şeylerin tabiatı gereği başka türlü olamayacak kadar zorunlu olduğu savunulabilir. Alexander Bozzo’nun ayırdığı gibi, bir özelliğin bulunduğu her durumda aynı gücü taşıması ile o özelliğin kendisinin ve onu taşıyan somut varlıkların zorunlu olması aynı şey değildir.9 Nedensellik bakımından asıl soru yine kalır: Özellik neden tam olarak bu gücü zorunlu kılıyor?
Shamik Dasgupta burada natüralizm için daha güçlü bir seçenek tartışır. Ona göre bazı doğrular başka bir şeye dayanmak zorunda olmayabilir; bir şeyin kendi tabiatı gereği doğru olabilir. Bunlara özerk olgular der.10 Buna göre temel fiziksel gerçekliğin kendi tabiatı, başka fiziksel özellikleri ve güçleri açıklayabilir.
Eğer gerçekten bir özelliğin ne olduğu, onun belirli bir gücü taşımasını zorunlu kılıyorsa bu güç için açıklama verilmiş olur. Böyle bir tabiatın ne olduğunu bilimsel araştırma da gösterebilir.10 Fakat burada kritik nokta şudur: Bir ilişkiye yalnızca “zorunlu” adını vermek yetmez. Neden başka türlü olamayacağını gösteren gerekçe de ortaya konmalıdır.
Başka bir seçenek, en temel yasaların veya özelliklerin daha ileri açıklamasının bulunmadığını kabul etmektir. Sean Carroll, temel gerçekliğin bazı özelliklerinde açıklamanın bu şekilde sona erebileceğini savunur.12 Böyle bir açıklamasız temel olgu, yalnızca nedenini henüz bilmediğimiz bir gerçek değil, daha ileri açıklaması olmadığı kabul edilen bir başlangıç noktasıdır. Nedensel bağ bu konuma yerleştirildiğinde, etkilerin o bağ içinde nasıl meydana geldiği açıklanır; bağın neden bulunduğu ise açıklamasız bırakılır.
Bunun için “her şeyin mutlaka bir açıklaması vardır” demek zorunda değiliz. Bu güçlü görüşe Yeter Sebep İlkesi denir. Burada daha basit bir nokta yeterlidir: Bir ilişkiyi açıklamasız temel kabul ediyorsak, o ilişkinin neden var olduğunu açıklamış olmayız. “Burada duruyoruz” demek ile “neden burada böyle bir bağ var?” sorusunu cevaplamak aynı şey değildir.
Natüralizmin nedensellik açmazı
Natüralizmin yalnızca “doğa vardır” demesi, doğanın neden nedensel bir yapıya sahip olduğunu açıklamaz. Bu yüzden natüralist teoriler nedenselliği ayrıca açıklamak zorundadır. Fakat incelenen başlıca yolların hepsi aynı sınırla karşılaşır: Açıklama ya nedensel bağı daha derindeki başka bir doğal bağa taşır, ya gücü bir özelliğin tabiatına yerleştirir, ya yasa ile dünya arasındaki bağı temel kabul eder, ya bu bağı zorunlu ilan eder ya da daha ileri açıklaması olmadığını söyler.
İncelenen seçenekler aynı ayrımda birleşir. Bir nedensel bağı daha temel bir nedensel bağla açıklamak soruyu yalnızca bir basamak aşağı taşır. “Bu özelliğin özü budur” sözü, öz ile güç arasındaki bağı göstermiyorsa açıklamayı yeniden adlandırır. “Temel yasadır” demek, yasa ile fiziksel dünya arasındaki bağın neden geçerli olduğunu açıklamadan bir başlangıç noktası belirler.
“Zorunludur” sözü zorunluluğun dayanağını göstermiyorsa yeni bir açıklama sağlamaz; “daha ileri açıklaması yoktur” demek ise açıklamanın burada bittiğini kabul eder. Natüralizm böylece nedenselliği doğayı açıklamak için kullanır, fakat en temel düzeyde bu ilişkinin neden var olduğunu ayrıca göstermek zorunda kalır.
Bu sonuç “belki bilim henüz yeterince ilerlemedi” itirazını gündeme getirir. Daha derin bir fizik teorisi gerçekten yeni bağlantıları açıklayabilir; fakat bunu yaparken yine bazı temel bağlantılara dayanır. En dipteki ilişki başka bir doğal ilişkiyle açıklanırsa soru yer değiştirir; açıklama orada durdurulursa bağ açıklamasız kalır. Dolayısıyla natüralizm “hangi neden hangi sonucu doğurur?” sorusuna çok güçlü cevaplar verebilse de “neden doğada nedenlerin sonuç doğurabildiği bir düzen var?” sorusunda başlıca açıklama biçimleri sonunda temel bir ilişkiyi verilmiş kabul eder.
Yahudi yaratılış düşüncesinde doğal şeylerin yalnız varlığı değil, sahip oldukları güçler de yaratılmıştır. Rabbi Şneur Zalman, Tanya adlı eserinin “Birlik ve İman Kapısı” bölümünde suyun yalnızca kendisinin değil, akıp aşağıya yönelme tabiatının da yaratılmış olduğunu söyler.14 Yaratılış bu nedenle yalnız “madde var oldu” anlamına gelmez; maddenin ne olduğu, nasıl davrandığı ve hangi etkileri doğurabildiği de yaratılmış düzenin parçasıdır.
Rambam da doğal nedenlerin etkilerini Tanrı’dan gelen etkiye bağlar ve bunu cisimlerin birbirine temas ederek hareket ettirmesinden farklı bir etki türü olarak ele alır.13 Bu bakışta doğal nedenler gerçektir; ateş yakar, su akar, cisimler birbirini etkiler. Fakat bu güçler kendi başına var olan bağımsız gerçeklikler değildir. Doğal varlıkların tabiatına ve bu tabiatın sürekliliğine dayanırlar; o tabiat da yaratılmıştır.
Peki aynı soru Tanrı için neden sorulmuyor?
Burada güçlü bir itiraz ortaya çıkar: “Natüraliste ‘temel fiziksel güç neden var?’ diye soruyorsak, neden ‘Tanrı neden etki doğurabiliyor?’ diye sormuyoruz?” Eğer Tanrı da varlığına sonradan eklenmiş ayrı güçler taşıyan bir varlık olarak düşünülseydi, bu itiraz yerinde olurdu. O zaman Tanrı’nın kendisi ile kudreti arasındaki bağ da ayrıca açıklanmak zorunda kalırdı.
Rambam’ın Tanrı anlayışı ise böyle değildir. Mişne Tora, Hilhot Yesodei HaTora 1:1–3’te bütün varlıkların Tanrı’ya bağlı olduğunu, fakat Tanrı’nın başka hiçbir varlığa bağlı olmadığını söyler. 1:7’de Tanrı’nın birliğinin parçalı veya bileşik bir birlik olmadığını açıklar. 2:10’da da Tanrı’nın bilgisi ve hayatını O’na dışarıdan eklenmiş ayrı şeyler olarak görmez.15
Bu nedenle klasik Yahudi düşüncesinde Tanrı, “önce var olan ve sonra ayrıca güç kazanmış” bir varlık değildir. O’nun varlığı ile kudreti iki bağımsız parça gibi düşünülmez. Doğal varlıklarda ise durum farklıdır: Bir elektronun, alanın veya başka bir fiziksel yapının varlığı ile hangi güçlere sahip olduğu felsefi olarak ayrı ayrı sorulabilir. İşte makalenin karşılaştırdığı fark budur.
Buradaki eleştiri tam olarak budur: Natüralizm nedenselliği kullanarak doğa içindeki olayları açıklayabilir; fakat nedenselliğin kökenine indiğinde başvurduğu son doğal düzeyde yine bir etki bağına ihtiyaç duyar. O bağı daha derine taşımak kökenini açıklamaz; özün içine yerleştirmek, bağın neden zorunlu olduğunu göstermeden yeterli değildir; onu temel kabul etmek ise açıklamanın sona erdiği noktayı belirler.
Bu açığın kapanması için natüralist teorinin, temel doğal tabiatın belirli güçleri neden ve nasıl zorunlu kıldığını gerçekten göstermesi gerekir. İncelenen başlıca yaklaşımlar bunu yapmış değildir. Bu nedenle mevcut natüralist açıklama çerçeveleri, doğanın en temel kurallarından biri olan sebep–sonuç ilişkisinin neden var olduğunu açıklayamamaktadır.
Yahudi yaratılış düşüncesinin verdiği cevap farklıdır: Maddeler, güçler ve onların etkileşim düzeni Tanrı’nın yaratıcı etkisine dayanır. Doğal bir nedenin sonuç doğurması, kendisine verilmiş tabiat ve güçler üzerinden gerçekleşir. Böylece nedensel düzen, açıklamanın sonunda kendi başına duran bağımsız bir doğal özellik olarak bırakılmaz; doğal varlıklarla birlikte onların etki doğurma güçleri de daha temel bir varlık dayanağına bağlanır.
Kaynaklar
- Barry Loewer, “Two Accounts of Laws and Time,” Philosophical Studies 160 (2012), 115–137. Tam metin.
- Eddy Keming Chen, “The Simplicity of Physical Laws,” Noûs 59 (2025), 957–987. Kaynak.
- Alexander Bird, “Laws and Essences,” Ratio 18 (2005), 437–461. Kaynak.
- Samuel Kimpton-Nye, “Reconsidering the Dispositional Essentialist Canon,” Philosophical Studies 178 (2021), 3421–3441. Kaynak.
- Matthew Tugby, “Grounding Theories of Powers,” Synthese 198 (2021), 11187–11216. Kaynak.
- Ashley Coates, “The Meta-Grounding Theory of Powerful Qualities,” Philosophical Studies 180 (2023), 2309–2328. Kaynak.
- Eddy Keming Chen ve Sheldon Goldstein, “Governing Without a Fundamental Direction of Time: Minimal Primitivism About Laws of Nature,” Rethinking the Concept of Law of Nature (Springer, 2022), 21–64. Yayın; Açık erişimli metin.
- Emily Adlam, “Laws of Nature as Constraints,” Foundations of Physics 52 (2022), Article 28. Kaynak.
- Alexander Bozzo, “Dispositional Essentialism and the Fine-Tuning Argument,” Synthese 208 (2026), Article 134. Kaynak.
- Shamik Dasgupta, “Metaphysical Rationalism,” Noûs 50 (2016), 379–418. Tam metin.
- Sean M. Carroll ve Ashmeet Singh, “Mad-Dog Everettianism: Quantum Mechanics at Its Most Minimal,” What Is Fundamental? (Springer, 2019), 95–104. Yayın; Açık erişimli metin.
- Sean M. Carroll, “Why Is There Something, Rather Than Nothing?” (2018). Tam metin.
- Rambam (Rabbi Moşe ben Maymon), More Nevuhim (“Şaşkınlar İçin Kılavuz”), II:12; özellikle doğal etkiler ile cisimsel olmayan etki arasındaki ayrım. İngilizce çeviri.
- Rabbi Şneur Zalman, Tanya, Şaar HaYihud VeHaEmuna (“Birlik ve İman Kapısı”), 2. bölüm. Özgün metin ve açıklamalı çeviri.
- Rambam, Mişne Tora, Hilhot Yesodei HaTora 1:1–3, 1:7 ve 2:10; bütün varlıkların Tanrı’ya bağımlılığı, Tanrı’nın birliği ve İlahi bilgi/hayatın O’na dışarıdan eklenmiş ayrı unsurlar olmaması. 1. bölüm; 2:10.








