Comma Johanneum: 1 Yuhanna 5:7’ye Sonradan Eklenen Üçlü Birlik Cümlesi

1 Yuhanna 5:7–8’de bazı eski İncil baskılarında bulunan açık Üçlü Birlik cümlesi, mektubun erken Yunanca metninin parçası değildir. Metin eleştirisinde bu ek bölüme Comma Johanneum, yani “Yuhanna eki” adı verilir. “Gökte tanıklık edenler üçtür: Baba, Söz ve Kutsal Ruh; bu üçü birdir” biçimindeki cümle erken Yunanca elyazmalarında bulunmaz ve modern eleştirel Yeni Ahit baskılarında ana metne alınmaz.

Comma Johanneum nedir?

1 Yuhanna 5’in tartışılan bölümünde erken Yunanca metin, öz olarak “tanıklık eden üç vardır: Ruh, su ve kan; bu üçü uyum içindedir” der. Daha sonraki bazı metinlerde bunun önüne gökteki üç tanık eklenmiştir: Baba, Söz ve Kutsal Ruh.

Bu ek, Üçlü Birlik öğretisini tek cümlede çok açık biçimde ifade ettiği için tarih boyunca teolojik tartışmalarda önem kazanmıştır. Fakat bir cümlenin daha sonraki bir öğretiye çok uygun olması, onun ilk metinde bulunduğunu göstermez. Bunun için elyazmalarına bakmak gerekir.

En eski Yunanca elyazmaları ne söylüyor?

1 Yuhanna’nın erken ve önemli Yunanca elyazmalarında Comma Johanneum yoktur. Açık Üçlü Birlik formülü Yunanca gelenekte çok geç görünür. Bazı geç Yunanca nüshalarda metnin içine, bazılarında ise kenar notu olarak bulunur.

Bu durum önemlidir. Eğer cümle 1 Yuhanna’nın ilk biçiminin parçası olsaydı, erken Yunanca tanıklarda yaygın biçimde görülmesi beklenirdi. Bunun yerine tarihsel iz, Latin gelenekte gelişen bir açıklamanın daha sonra bazı Yunanca nüshalara geçtiğini gösterir.

Latin gelenekte nasıl ortaya çıktı?

Comma’nın kökeni büyük olasılıkla “Ruh, su ve kan” şeklindeki üç tanığın Üçlü Birlik açısından açıklanmasına dayanır. Önce yorum niteliğinde kullanılan “Baba, Söz ve Ruh” açıklaması Latin aktarım geleneğinde metne yaklaşmış, daha sonra bazı nüshalarda ayetin bir parçası haline gelmiştir.

Metin tarihi açısından burada olağan bir süreç görülür: açıklayıcı bir kenar notu zamanla kopyalanan metne girebilir. Böyle bir değişiklik, bütün bir kitabın sonradan yazıldığı anlamına gelmez. Fakat söz konusu cümlenin ilk mektuba ait olmadığını gösterir.

Erasmus neden önemlidir?

Desiderius Erasmus 1516’da basılı Yunanca Yeni Ahit’in ilk önemli baskılarından birini yayımladı. Kullandığı Yunanca elyazmalarında Comma Johanneum bulunmadığı için ilk baskısına bu Üçlü Birlik cümlesini almadı. 1519’daki ikinci baskıda da ek yoktu.

1522’deki üçüncü baskıda ise Comma Yunanca metne girdi. Erasmus’a gösterilen geç bir Yunanca elyazmasında bu cümle bulunuyordu. Bu nüsha bugün Codex Montfortianus olarak bilinen ve 16. yüzyılın başlarına tarihlenen çok geç bir tanıktır.

Erasmus’un “Bana içinde bu cümlenin bulunduğu tek bir Yunanca nüsha getirirseniz ekleyeceğim” diye resmî bir söz verdiği sık anlatılır. Modern metin tarihi araştırmaları bu hikâyenin sağlam belgesel kanıtının bulunmadığını belirtir. Kesin olan, Erasmus’un ilk iki baskıda cümleyi Yunanca elyazması desteği olmadığı için çıkarması ve üçüncü baskıda geç bir Yunanca tanık ortaya çıktıktan sonra eklemesidir.

King James Version’a nasıl girdi?

Erasmus’un sonraki baskıları, daha sonra Textus Receptus adıyla bilinen basılı Yunanca metin geleneğini güçlü biçimde etkiledi. 1611 tarihli King James Version’ın çevirmenlerinin kullandığı basılı metinlerde Comma Johanneum bulunduğu için cümle İngilizce çeviriye de girdi.

Bu nedenle birçok eski Protestan İncilinde 1 Yuhanna 5:7 çok açık bir Üçlü Birlik ayeti gibi görünür. Modern çevirilerin çoğunda ise cümle ana metinde yoktur veya dipnotla belirtilir. Bunun nedeni modern çevirmenlerin Üçlü Birlik öğretisini gizlemek istemesi değil, daha eski ve daha güçlü Yunanca elyazması kanıtını izlemesidir.

Bu durum neyi kanıtlar, neyi kanıtlamaz?

Comma Johanneum’un sonradan eklenmiş olması, Hristiyan Üçlü Birlik öğretisinin yalnız bu ayete dayandığı anlamına gelmez. Hristiyan teologlar başka Yeni Ahit metinlerini de bu öğreti için kullanır. Bu nedenle “Comma yoksa Hristiyanlıkta Üçlü Birlik için hiçbir metin kalmaz” demek tarihsel olarak fazla ileri gider.

Fakat daha dar ve kesin sonuç açıktır: 1 Yuhanna 5:7’deki “Baba, Söz ve Kutsal Ruh; bu üçü birdir” cümlesi ilk Yunanca metne ait güvenilir bir kanıt değildir. Bu cümleyi havari Yuhanna’nın yazdığı açık bir Üçlü Birlik beyanı olarak sunmak metin tarihine aykırıdır.

Tanah açısından asıl mesele değişmez

Comma Johanneum tartışması Hristiyan Yeni Ahit metin tarihine aittir. Yahudi Tanrı öğretisinin temeli ise Tanah’tır. Tora, “Şema Yisrael, HaŞem Eloheynu, HaŞem Ehad” — “Dinle İsrael: Haşem Tanrımızdır; Haşem birdir” der (Devarim 6:4). Aynı kitap Haşem’den başka Tanrı bulunmadığını iki kez açıkça ilan eder (Devarim 4:35, 39).

Yeşayahu da “Benden başka Tanrı yoktur” hükmünü tekrar tekrar verir (Yeşayahu 44:6; 45:5–6). Tanah’ta Haşem’in Birliği “üç ilahî kişiden oluşan tek Tanrı” olarak tanımlanmaz. Bu nedenle Comma Johanneum ilk metne ait olsaydı bile, daha sonraki bir Hristiyan metninin Tora’nın Tanrı Birliği öğretisini yeniden tanımlaması mümkün olmazdı.

Metin eleştirisi neden önemlidir?

Bir dinî metin hakkında ne söylendiği kadar, metnin gerçekten ne söylediği de önemlidir. Elyazmalarının karşılaştırılması; hangi okumanın eski, hangisinin daha sonra ortaya çıktığını anlamamızı sağlar. Comma Johanneum bunun en açık örneklerinden biridir.

Burada yapılması gereken, komplo kurmak değil metin tarihini izlemektir. Erken Yunanca tanıklar cümleyi içermez. Latin gelenekte gelişir. Geç Yunanca tanıklara girer. Erasmus’un üçüncü baskısıyla basılı Yunanca geleneğe yerleşir ve buradan bazı erken modern çevirilere geçer.

Sonuç

Comma Johanneum, 1 Yuhanna’nın erken Yunanca metninin parçası değildir. Açık Üçlü Birlik cümlesi Latin metin geleneğinde gelişmiş, çok geç bazı Yunanca nüshalara geçmiş ve 16. yüzyılda Erasmus’un üçüncü baskısına alınmıştır. Bu baskı geleneği daha sonra King James Version gibi çevirileri etkilemiştir.

Dolayısıyla 1 Yuhanna 5:7’yi “Yuhanna’nın yazdığı açık Üçlü Birlik kanıtı” olarak kullanmak metin tarihine aykırıdır. Yahudi Tanrı Birliği açısından ise temel hüküm zaten Tora’da açıktır: Haşem birdir ve O’ndan başka Tanrı yoktur.

Temel kaynaklar

Devarim 4:35, 4:39, 6:4; Yeşayahu 44:6, 45:5–6; erken Yunanca 1 Yuhanna elyazmaları ve modern eleştirel Yeni Ahit baskıları; Center for the Study of New Testament Manuscripts (CSNTM), Erasmus ve Comma Johanneum çalışmaları; Bruce M. Metzger ve Bart D. Ehrman, The Text of the New Testament; David Norton, The Textual History of the King James Bible; Erasmus’un 1516, 1519 ve 1522 Yunanca Yeni Ahit baskıları.