29. İddia: Tehillim 51 sonunda yine kanlı korbanı zorunlu kılar
İddia başlığının kaynak notları: 221
Hristiyan iddiası
“Some years later, David perhaps alluded back to this incident in his own reflections on his sin with Bathsheba, which he suggests was as bad as Saul’s sin of rebelling against the word of God concerning Amalek: ” Thou desirest not sacrifice…the sacrifices of God are a broken spirit…then shalt Thou be pleased with the sacrifices of righteousness, with burnt offering, and whole burnt offering” (Ps.51:16,17,19). Thus God does not desire the sacrifices of an unrepentant sinner; but once there is a broken, repentant spirit, then their sacrifices are a pleasure to God.”
Cevap
Tehillim 51’in sonunda korbanlardan söz edilir. Hristiyan yorum bunu şöyle okur: David’in “Sen korban istemezsin; yoksa verirdim… Tanrı’nın korbanları kırılmış bir ruhtur” sözleri korbanları gereksiz saymaz; yalnız teşuva etmeyen kişinin korbanının kabul edilmeyeceğini gösterir. Nitekim birkaç ayet sonra “o zaman doğruluk korbanlarından hoşnut olacaksın” denir. Hristiyan yorum buradan teşuvanın gerekli fakat kendi başına yetersiz olduğu, bağışlanmanın gerçek zemininin yine korban ölümü olduğu sonucuna geçer.
İlk tespit doğrudur. Tehillim 51 Tora’nın korbanlarını reddetmez. Fakat mezmurun sonunda yeniden korban görülmesi, önceki bütün merhamet, arınma ve teşuva dilini geriye dönük olarak kana bağlamaz.
David daha ilk cümlede HaŞem’in merhametine yönelir: “Tanrım, hesedine göre bana merhamet et; büyük merhametine göre suçlarımı sil. Beni suçumdan bütünüyle yıka ve günahımdan arındır.” Sorumluluğunu başka bir varlığa yüklemez: “Çünkü suçlarımı biliyorum ve günahım daima önümde.” Sonra dua insanın iç dünyasına iner: “Bende temiz bir kalp yarat, ey Tanrı; içimde doğru bir ruh yenile.” David yalnız cezanın kaldırılmasını istemez. Günahı üreten insanın değişmesini ister. Kirlenmiş olan arınmalı, kalp temizlenmeli, ruh yenilenmelidir.
Mezmurun düşünce akışı bu yüzden önemlidir. Günah tanınır. Merhamet istenir. Arınma ve içsel yenilenme talep edilir. David daha sonra HaŞem’in yollarını başkalarına öğretebilmeyi ve günahkarların O’na dönebilmesini ister. “Kan suçundan beni kurtar” diye yakarır; ardından “Adonay, dudaklarımı aç ve ağzım övgünü bildirsin” der. Bütün hareket, günahkarın HaŞem’in önünde sorumluluğunu kabul edip değişmesi üzerinedir.
Korbanla ilgili söz bundan sonra gelir:
“Çünkü korban isteseydin verirdim; oladan hoşnut olmazsın. Tanrı’nın korbanları kırılmış bir ruhtur; kırılmış ve ezilmiş bir kalbi, ey Tanrı, hor görmezsin.”222
Rabbeinu Yona bu cümlenin David’in kişisel günahıyla ilişkisini özellikle açıklar. Bat Şeva olayı be-mezid, yani bilinçli işlenen bir günahtır; Tora’daki sıradan hatat korbanı böyle bir günah için getirilmez. “Sen korban istemezsin; yoksa verirdim” sözü bu nedenle “Korban sunmak istemiyorum” anlamına gelmez. David’in sözünü ettiği günah için sunabileceği bir hatat yoktur. Rabbeinu Yona, David’in “Adonay, dudaklarımı aç” duasını da korbanın uygulanmadığı bu durumda dua ve teşuvanın merkezi yeriyle ilişkilendirir. Pirkei Avot açıklamasında aynı noktayı tekrar eder: Bat Şeva olayı bilinçli günah olduğu için David’in getirebileceği korban yoktur; duasının kabul edilmesini ve günahına kapara olmasını ister.223
Bu açıklama Hristiyan yorumun kurduğu ilişkiyi değiştirir. Mezmurdaki durum, “David önce doğru ruh haline gelmeli, sonra günah korbanını getirerek gerçek bağışlanmayı elde etmelidir” değildir. Klasik Yahudi açıklamasına göre David’in sözünü ettiği günah zaten sıradan hatat korbanının alanında değildir. Tora bilinçli ve bilinçsiz günahı aynı ritüel kategoriye koymaz. Son ayetlerde başka korbanların anılması, David’in kişisel günahını sonradan kanlı bir hatat düzenine taşımaz.
II. Şemuel 12 bağışlanma anını daha da açık biçimde verir. Natan David’i yüzleştirdiğinde David, “HaŞem’e karşı günah işledim” der. Peygamberin cevabı gecikmez: “HaŞem de günahını kaldırdı; ölmeyeceksin.”224 Yalkut Şimoni bu sözü David’in teşuvası ve kurtuluşuyla ilişkilendirir. Yahudi yorumunda David ile Şaul arasındaki farkın sık sık bu sahne üzerinden açıklanması da boşuna değildir: David kendisini savunmaya çalışmadan sorumluluğu kabul eder ve ardından bağışlanma sözü gelir.
Bağışlanma, yapılan kötülüğün bütün tarihsel sonuçlarını silmez. Natan aynı konuşmada David’in evinde ağır sonuçların yaşanacağını bildirir. Tanah böylece iki şeyi birbirinden ayırır. Günahkar HaŞem’e dönüp bağışlanabilir; yine de yaptığı eylemin dünyada açtığı yara devam edebilir. Teşuva geçmişi yaşanmamış hale getirmez. İlişkiyi onarır, fakat tarihsel sonuçları her durumda silmez.
Hristiyan yorum bu doğrudan bağışlanma sözünü, Sinay düzeninin dışında verilen özel bir ayrıcalık sayar ve gerisinde David’in gelecekteki Maşiah’a ilişkin imanının bulunmuş olabileceğini ileri sürer. II. Şemuel 12 böyle bir açıklama vermez. Natan “Gelecekteki Maşiah’ın ölümü nedeniyle HaŞem seni bağışladı” demez. David de böyle bir temele başvurmaz. Metindeki ilişki yalındır: “Günah işledim” ve “HaŞem günahını kaldırdı.” Hristiyan teolojisi bu iki cümlenin arasına sonradan bir açıklama yerleştirir; bu açıklama Tanah’ın kendi cümlesinde bulunmaz.
Tehillim 51’in sonu şöyledir:
“İradenle Tsion’a iyilik et; Yeruşalayim’in duvarlarını inşa et. O zaman doğruluk korbanlarından, oladan ve bütünüyle yakılan sunudan hoşnut olacaksın; o zaman mizbeahının üzerine boğalar çıkaracaklar.”225
Az, yani “o zaman” sözü dikkat çekicidir. David’in kişisel duası Tsion’un ve Yeruşalayim’in geleceğine açılır. Kutsal merkez iyiliğe kavuştuğunda ve duvarlar yeniden kurulduğunda korban avodası da tam biçimiyle yerini bulacaktır. Bu gelecek, daha önce söylenen “kırılmış ve ezilmiş kalbi hor görmezsin” sözünü geri almaz. David’in kişisel bağışlanmasını “aslında henüz gerçekleşmemişti; kan dökülünce gerçekleşecekti” anlamına da çevirmemektedir.
Akedat Yitshak bu ayetleri aynı bütünlük içinde okur. Korbanın insanı kırılmış ve HaŞem önünde boyun eğmiş bir ruha yöneltmesi gerektiğini söyler. Böyle bir kalp gerçekten oluştuğunda, HaŞem onu reddetmez; başka imkan bulunmadığı durumda bu teslimiyetin kapara işlevi taşıdığını açıklar. Ardından “Tsion’a iyilik et… o zaman doğruluk korbanlarından hoşnut olacaksın” ayetini getirir ve kutsal avoda yeniden kurulduğunda korbanların da mizbeaha döneceğini belirtir. Teşuva ile korban birbirinin rakibi değildir; fakat korban da teşuvanın arkasında gizlenen tek gerçek neden değildir.
Dış eylem ile iç dönüşün ilişkisi bu mezmurun merkezindedir. Korban Tora’nın emrettiği yerde gerçek avodadır. Fakat korbanın hedeflediği insan aynı kalırken ritüel tek başına her şeyi çözmez. David’in istediği “temiz bir kalp” ve “doğru bir ruh”tur. Kırılmış kalp, hayvan korbanına yalnız hazırlık yapan değersiz bir ara durum değil, mezmurun açıkça “Tanrı’nın korbanları” diye adlandırdığı gerçek ruhsal sunudur.
Pesikta geleneğinin Menorat HaMaor’da aktarılan açıklaması bunu başka bir yönden geliştirir. David’in HaŞem’e, teşuvası kabul edilirse oğlu Şelomo’nun ileride Bet HaMikdaş’ı ve mizbeahı inşa edeceğini, korbanların yeniden sunulacağını söylediği anlatılır. Başka bir görüş ise teşuva eden kişinin HaŞem katında sanki Yeruşalayim’e çıkmış, Bet HaMikdaş’ı ve mizbeahı kurmuş ve korban sunmuş gibi kabul edildiğini söyler. Her iki açıklama da “kırılmış ve ezilmiş kalp” ile gelecekteki Tsion ve korban ayetlerini aynı mezmurun içinde tutar.
Vayikra Rabba’da da benzer bir karşıtlık vardır. Kusurlu hayvan mizbeaha getirilemez; buna karşılık insanın kırılmış kalbi HaŞem’in reddetmediği sunudur. Midraş sonra Tehillim’in son ayetlerini gelecekte Tsion’un yeniden kurulması ve korbanların dönmesiyle ilişkilendirir. Hayvan korbanlarının değeri ortadan kalkmaz. Fakat insanın iç dönüşü de “gerçek sunu aslında yalnız kandır” diye etkisiz hale getirilmez.
Zohar daha derin bir yorum katmanında “Tanrı’nın korbanları kırılmış bir ruhtur” sözünü Elohim adıyla ilişkilendirir. Sulam açıklaması David’in Elohim karşısında sunduğu şeyin hayvan değil kırılmış ruh olduğunu özellikle vurgular. Zohar Tora’nın hayvan korbanlarını reddetmez; kendi yerlerinde ayrıntılı biçimde açıklar. Fakat Tehillim 51’deki kırılmış ruhu, değeri yalnız gelecekte dökülecek başka bir kana bağlı bir hazırlık olarak görmez. Bu içsel sununun kendi ruhsal işlevi vardır.
Bu kaynaklar tek bir açıklama düzeyine ait değildir. Rabbeinu Yona halahik kategoriye, yani David’in bilinçli günahı için sıradan hatat bulunmamasına dikkat çeker. Akedat Yitshak korbanın içsel amacını öne çıkarır. Midraş teşuva ile gelecekteki Bet HaMikdaş avodasını ilişkilendirir. Zohar kırılmış ruhun mistik yönünü açar. Hepsini tek cümleye indirgemek doğru olmaz. Fakat hiçbirinde son ayetlerdeki boğalar, David’in daha önceki merhamet ve teşuva duasını geçersiz kılan gizli bir kan şartına dönüşmez.226
Hristiyan yorumun okumasındaki zorluk, mezmurun bütün açık sözlerini tek bir son varsayıma bağlamasıdır. David “bana merhamet et” der; bunun asıl nedeni kan sayılır. “Günahımı sil” der; yine kan aranır. “Beni yıka, arındır” der; gerçek arınma başka bir ölümün sonucu kabul edilir. “Bende temiz bir kalp yarat” der; bu da aynı sisteme bağlanır. “Kırılmış ve ezilmiş kalbi hor görmezsin” sözü yalnız korban öncesi hazırlık haline getirilir. Sonunda korbanlardan söz edilince, bütün mezmurun gerçek anahtarının o noktada bulunduğu ileri sürülür.
Oysa David’in kendi dili başka bir hareket gösterir. Günahını başkasına taşımaz. “Ben günahımı biliyorum” der. Kendi kalbinin temizlenmesini, kendi ruhunun yenilenmesini, kendi dudaklarının HaŞem’i övmesini ister. Başka günahkarların da HaŞem’e dönmesini diler. Mezmurun merkezinde suçun üçüncü bir kişiye aktarılması değil, günahkarın kendisinin dönüşmesi vardır.
Gelecekte korbanların yeniden sunulmasını istemek bununla çatışmaz. Bugün bir Yahudi bağışlanma için dua ederken aynı zamanda Bet HaMikdaş’ın yeniden kurulmasını isteyebilir. Amida’da bağışlanma, kurtuluş, Yeruşalayim’in yeniden inşası ve avodanın dönüşü aynı dua düzeninde bulunur. Birinin gerçek olması diğerini sahte yapmaz. Kayıp kutsal düzenin bütünüyle geri dönmesini istemek, bugünkü teşuvanın değersiz olduğunu söylemek değildir.
Tehillim 51’in sonundaki boğalar da böyle yerine oturur. David “Benim bağışlanmam şimdi mümkün değil; kan bekliyorum” demez. Kişisel teşuva duasını tamamladıktan sonra Tsion’un geleceğine bakar. Kırılmış kalp şimdi HaŞem’in önündedir; Yeruşalayim yeniden kurulduğunda korban avodası da yeniden yerini bulacaktır.
Bu nedenle Tehillim 51 iki uçtan birine zorlanamaz. Korbanların önemsiz olduğu sonucu yanlış olduğu gibi, son ayetlerde korban geçtiği için önceki bütün bağışlanma ve teşuva dilinin yalnız kan sayesinde işlediği sonucu da yanlıştır. David günahıyla yüzleşir, HaŞem’in merhametine döner, arınmayı ve yeni bir kalbi ister, kırılmış ruhunu HaŞem’in önüne getirir. Sonra bakışını kişisel durumundan Tsion’un geleceğine yükseltir ve yeniden kurulmuş kutsal avodayı bekler.
Korban bu bütünün içindedir; fakat bütünün gizli anahtarı değildir. Mezmurun ağırlık merkezi David’in açık cümlesinde kalır: “Tanrı’nın korbanları kırılmış bir ruhtur; kırılmış ve ezilmiş bir kalbi, ey Tanrı, hor görmezsin.” Gelecekte mizbeaha çıkacak boğalar bu sözü geçersiz kılmaz. Klasik Yahudi yorumunda arınmış insan ile yeniden kurulmuş Tsion aynı tamamlanmış avodanın içinde buluşur.227
Kaynaklar
Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 3–6 ve 19–28. ↩
Tanah, Tehillim 51:18–19. ↩
Rabbeinu Yona, ilgili açıklama. ↩
Tanah, II. Şemuel 12:13. ↩
Tanah, Tehillim 51:20–21. ↩
Rabbeinu Yona, ilgili açıklama. ↩
Kabalat.com: “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?” ↩
