28. İddia: “İtaat korbandan iyidir” sözü korbanın yine de mutlak kefaret zorunluluğu olduğunu değiştirmez
İddia başlığının kaynak notları: 216
Hristiyan iddiası
“There is nothing here to indicate that animal sacrifices were not required under the Old Covenant to gain forgiveness.”
Cevap
I. Şemuel 15:22 korban sistemini kaldıran bir ayet değildir. Şaul’un Amalek konusunda aldığı buyruğa uymaması ve sonra itaatsizliğini dini bir gerekçeyle savunması anlatılır. Sakladığı hayvanlar hatat korbanları olarak tanımlanmaz; Şemuel de bu ayette Tora’daki bütün günah korbanlarının kurallarını açıklamaz. Hristiyan iddiası bundan daha dardır: Şemuel yalnız itaatkar bir kalbin korban sunumundan önce gelmesi gerektiğini öğretmiştir; tövbesiz kişinin korbanı anlamsızdır, fakat bağışlanmanın yine de kanlı korbana bağlı olduğu gerçeği değişmez.
Şemuel’in cevabı şöyledir:
“HaŞem’in olalardan ve zevahlardan hoşnutluğu, HaŞem’in sesini dinlemek kadar mıdır? İşte, dinlemek korbandan iyidir; kulak vermek koçların yağından daha iyidir.”217
Şaul’un davranışı dışarıdan bakıldığında dindarca bile görünebilir. HaŞem Amalek’in malının yok edilmesini buyurmuştur; Şaul ise sürülerin en iyilerini saklayıp bunların HaŞem’e korban olarak sunulacağını söyler. Böylece kendi seçtiği bir ibadet biçimini, kendisine verilen buyruğun yerine koyar. Şemuel’in cevabı “Önce itaat et, sonra aynı hayvanları korban olarak sun” değildir. Hayvanları saklamak zaten buyruğa karşı gelmektir; onları korban yapma niyeti bu itaatsizliği kutsal hale getirmez.
Yoşer Divrei Emet Şaul’un sözünü tam bu yönden ele alır. Korbanın değeri insanın kendi dini tasarımında değil, HaŞem’in iradesine bağlılığında bulunur. HaŞem o hayvanların yok edilmesini istemişse, onları daha yüksek bir ibadet adına saklamak HaŞem’in iradesinin dışına çıkmaktır. “Dinlemek korbandan iyidir” sözü bu nedenle korbanı küçültmez; korbanın kendisinin de ancak HaŞem’in sözüne bağlı olduğu için avoda olduğunu gösterir. İnsan kendi arzusunu “Tanrı için” etiketiyle kutsallaştıramaz.218
Bir hayvanı mizbeaha getirmek onu tek başına kutsal bir eyleme dönüştürmez. Çalınmış bir hayvan, yanlış amaçla getirilen bir sunu veya açık bir buyruğa karşı gelinerek elde tutulmuş bir hayvan dışarıdan korban biçimine sahip olabilir; fakat avodanın özü bozulmuştur. Tora’daki korban insanın Tanrı’ya kendi seçtiği hediyeyi kabul ettirme girişimi değildir. İnsan HaŞem’e O’nun belirlediği yoldan yaklaşır.
Bu nedenle Hristiyan yorumun “Şemuel yalnız doğru kalbin korban öncesinde bulunmasını ister” açıklaması ayetin bir bölümünü yakalar, fakat bütün ağırlığını taşımaz. HaŞem’in sözü ile insanın seçtiği dini eylem çatıştığında ritüel ikinci sıradadır. “Tanrı’ya korban sunuyorum” demek, Tanrı’nın söylediğini yapmamış olmayı telafi etmez. Korbanın bağımsız ve her durumda işleyen bir güç olduğu düşüncesi Şemuel’in sözleriyle uyuşmaz.
Bu ayet tek başına “kanlı korban hiçbir zaman gerekli değildir” sonucunu vermez. Böyle bir sonuç Şemuel’in konusunu aşar. Fakat korbanın günahla ilişkisinin mekanik bir ödeme düzeni gibi kurulamayacağını gösterir. Şaul’un mantığında en iyi hayvanları HaŞem’e ayırmak dini değer taşıyor olmalıydı. Şemuel ise önceliği başka yerde kurar: HaŞem’in sesini işitmek ve ona uymak.
Yeşaya 1 aynı düşünceyi toplum hayatına taşır. Halk korban sunmaya devam eder, fakat elleri şiddet ve adaletsizlikle doludur. HaŞem “Çok sayıdaki korbanlarınız Bana ne?” diye sorar; koçların olalarından ve besili hayvanların yağından hoşnut olmadığını bildirir. İnsanlar ellerini açıp dua ederler, fakat “elleriniz kanla doludur” denir. Ardından çözüm gelir:
“Yıkanın, arının; eylemlerinizin kötülüğünü gözlerimin önünden kaldırın. Kötülük yapmayı bırakın. İyilik yapmayı öğrenin. Adaleti arayın, ezilene yardım edin, yetimin davasını görün, dulun hakkını savunun.”
Bunun hemen ardından günahların kırmızı olsa kar gibi beyazlaşacağı söylenir. Menorat HaMaor da bu ayet dizisini dönüş dili içinde okur: kötülüğün bırakılması, iyiliğin öğrenilmesi ve adaletin aranması bağışlanma vaadine bağlanır.
Yeşaya korbanın kendisine karşı değildir. Aynı kitap HaŞem’e bağlı kalanların olalarının ve zevahlarının mizbeah üzerinde kabul edileceğini de söyler. Akedat Yitshak bu iki tarafı birlikte tutar: çarpık yaşamla getirilen korban reddedilir; insan doğruya yöneldiğinde korban yeniden kabul edilen avoda olur. Peygamberin hedefi Tora’nın korbanları değil, korbanı ahlaki sadakatin yerine koyan dindarlıktır.
Bunu bir ilaç benzetmesiyle düşünebiliriz. Bir insan doktorun verdiği ilacı alırken aynı anda kendisini zehirlemeye devam ederse, ilacı kullanması tedavinin bütününü oluşturmaz. Korban elbette ilaç değildir; benzetme yalnız ilişkiyi anlatır. HaŞem’in emrettiği ritüel, HaŞem’in iradesine karşı yaşamayı mümkün kılan bir ödeme aracı değildir. Korban da hayatın geri kalanı da aynı antlaşma ilişkisinin içindedir.
Amos 5 bu uyarıyı daha sert söyler. HaŞem bayramları, toplantıları ve korbanları reddeder; ardından “Adalet su gibi, doğruluk güçlü bir nehir gibi aksın” der. Mişnat Rabbi Eliezer, Amos’un “Bayramlarınızdan nefret ettim, onları reddettim” sözünü İsrael’in HaŞem’in iradesini yerine getirmeden kutsal zamanlara güvenmesine karşı açıklar. Dini takvim ve sunular sürerken adalet kaybolmuşsa, ritüel insanın yaşamındaki isyanı örtemez.219
Şemuel HaŞem’in sesini dinlemeyi korbandan üstün tutar. Yeşaya korban sunan ellerin aynı zamanda kanla dolu olmasına karşı çıkar. Amos ibadet sürerken adaletin yokluğunu kabul etmez. Bu peygamberler korban düzeninin dışından konuşmazlar. Tora’nın Tanrısı adına, Tora’nın avodasının insanın bütün hayatından koparılamayacağını söylerler.
Miha 6 aynı düşünceyi sınırına kadar götürür. İnsan HaŞem’in önüne neyle çıkacağını sorar. Ola mı? Bir yaşındaki buzağılar mı? Binlerce koç mu? On binlerce yağ ırmağı mı? Soru sonunda ilk doğanı vermeye kadar yükselir. Eğer ilişki “sunu ne kadar büyükse kabul o kadar güçlüdür” biçiminde kurulmuş olsaydı, dizinin sonunda en büyük sunu beklenirdi. Peygamberin cevabı ise bambaşkadır: “Ey insan, sana neyin iyi olduğunu bildirdi. HaŞem senden ne ister? Adalet yapmanı, hesedi sevmeni ve Tanrınla alçakgönüllülükle yürümeni.”
Rabbenu Bahya’nın Kad HaKemah adlı eseri bu yükselen diziyi dikkatle izler: ola, binlerce koç ve sonunda ilk doğan. Sonra peygamber bütün soruyu “Sana neyin iyi olduğu bildirildi” sözüyle cevaplar. Yismach Moşe de korbanların doğru işlevini bu cevapla ilişkilendirir. Korban insanı alçakgönüllülüğe ve iyi niteliklere yöneltmelidir; HaŞem’in istediği adalet, hesed ve alçakgönüllülükten kopmuş bir ritüel kendi başına yeterli değildir.
Bütün bunları yalnız “korban sunan kişinin iç niyeti de iyi olmalıdır” diye özetlemek dar kalır. Yeşaya yetim ve duldan söz eder. Amos adaletten söz eder. Miha insanın başkalarıyla nasıl yaşadığını merkeze alır. Şemuel ise HaŞem’in açık buyruğunu dinlemekten söz eder. İnsan dini duygular taşıyabilir, büyük sunular hazırlayabilir ve yine de HaŞem’in istediği şeyden uzak olabilir.
Korbanların değeri tam da bu noktada anlaşılır. Tora onları emrettiği için kutsaldırlar. Değerleri insanın Tanrı’ya bir bedel sunmasından değil, HaŞem’in avodasının bir parçası olmalarından gelir. Fakat aynı HaŞem belirli bir hayvanın yok edilmesini emretmişse, onu “Sana korban sunmak için sakladım” diyerek elde tutmak itaat değildir. Şaul’un yanılgısı, kendi dini düşüncesini HaŞem’in sözüne tercih etmesidir.
Emuna (sadakat ve güven) yalnız zihinsel kabul değildir. HaŞem’e bağlılık davranışta biçim kazanır. Şaul HaŞem’i inkar etmez, korbanı reddetmez ve en iyi hayvanları Tanrı’ya ayırdığını söyler. Yine de verilen buyruğa uymaz. Şemuel’in sözü bu nedenle yalnız ritüelden önce gelen bir ruh hali hakkında değildir; Tanrı ile ilişkinin merkezinin insanın kendi dini yaratıcılığı değil, HaŞem’in iradesi olduğunu söyler.
I. Şemuel 15:22, Tora’nın belirli bir günah için açıkça korban emrettiği yerde kişinin bu mitsvayı görmezden gelebileceğini öğretmez. Bet HaMikdaş ayaktayken Tora’nın gerektirdiği korban getirilir. Fakat bu gerçek, kanlı korbanı bütün bağışlanmanın değişmez ve gizli temeli yapmaz. Şemuel’in ayeti tam tersine, korbanın değerini HaŞem’in iradesine bağlı hale getirir.
Bir insan HaŞem’e itaatsizliğini korbanla örtemez. Yeşaya’ya göre adaletsizliği çok sayıdaki sunularla örtemez. Amos’a göre doğruluğun yokluğunu bayram ve korbanlarla örtemez. Miha’ya göre HaŞem’in istediği yaşamı binlerce koçla satın alamaz. Peygamberlerin ortak sesi, ritüeli reddetmeden ritüelin sınırını gösterir.
“itaat korbandan iyidir” sözü korbanların gereksiz olduğunu öğretmez; fakat Hristiyan yorumun savunduğu biçimde, bağışlanmanın özünde her durumda kanlı ölüm bulunduğu tezine de destek vermez. Şemuel’in ölçüsü çok daha temel bir yerde durur: HaŞem ne istiyorsa onu yapmak. Korban bu iradenin içindeyse kutsal avodadır; HaŞem’in sözünün yerine geçirildiğinde ise dindar görünen itaatsizlik olur.220
