42. İddia: “Korban istemedin” cümlesi hayvan korbanlarının sona ereceğini bildirir

İddia başlığının kaynak notları: ³⁰²

Hristiyan iddiası

“This describes Messiah as being totally obedient to the word of God, coming specifically to end the system of sacrifices which were not ultimately what God wanted; a human offering was necessary.”

Cevap

Hristiyan yorum, Tehillim 40:7’deki “Korban ve minha istemedin… ola ve hatat talep etmedin” sözünü yalnız ritüelin ahlaki itaate üstün olmadığını anlatan bir cümle olarak görmez. Ona göre mezmur daha ileri gider: hayvan korbanlarının kendi başlarına günah için yeterli olmadığını, yalnız gelecekteki kusursuz insan korbanına yöneldikleri için geçici değer taşıdıklarını ve sonunda bu insan korbanının onların yerini aldığını bildirir. Tehillim 40’ın konuşanı da bu yeni korban olur. HaŞem hayvan korbanını değil, bütünüyle itaatkar insanın sunulmasını istemiştir. Fakat mezmurun kendi cümlesi “hayvan korbanlarının dönemi sona erecek ve onların yerini insan korbanı alacak” demez.³⁰³

Metnin hareketi daha yakındır: “Zevah ve minha istemedin; bana kulaklar açtın; ola ve hatat talep etmedin. O zaman dedim: İşte geldim… Tanrım, Senin isteğini yapmaktan hoşnutum ve Tora’n içimdedir.” Korban cümlesinin ardından yeni bir korban türü gelmez. Konuşan “bedenimi korban olarak veriyorum” demez. HaŞem’in ona işitecek kulak verdiğini, kendisinin de HaŞem’in isteğini yapmak istediğini söyler. Karşı karşıya getirilen şey hayvan ile insan korbanı değil, dışsal ritüel ile işiten ve Tora’yı içine alan insanın itaati gibi görünür.

Hristiyan yorumun kendisi I. Şemuel 15:22 ile bu mezmur arasındaki dil bağını fark eder. Şemuel, Şaul’a “HaŞem olalardan ve zevahlardan, HaŞem’in sesini işitmek kadar hoşnut olur mu? İşte, işitmek zevahtan iyidir; kulak vermek koçların yağından iyidir” der. Burada kullanılan hafetz, “istemek, hoşnut olmak” kökü Tehillim 40’taki “korban ve minha istemedin” ile “Senin isteğini yapmaktan hoşnutum” sözlerinde de yer alır. Kelime bağı gerçektir. Fakat bağın yönü, Hristiyan yorumun çıkardığı sonuçtan farklıdır.³⁰⁴

I. Şemuel 15’te sorun korban sisteminin yetersizliği değildir. Şaul’a Amalek konusunda açık bir emir verilmiştir. Şaul emri tam yerine getirmemiş, hayvanların en iyilerini bırakmış ve bunları HaŞem’e korban sunmak için ayırdığını söylemiştir. Şemuel ona daha üstün bir korban türü önermez. “İşitmek zevahtan iyidir.” Şaul’un yanılgısı korban getirmesi değil, korbanı itaate alternatif saymasıdır. İnsan HaŞem’in sözünü reddedip sonra aynı HaŞem’e korban getirerek itaatsizliğini dini bir işlemle örtemez.

Tehillim 40’taki hafetz kökü bu ışıkta daha anlamlı hale gelir. I. Şemuel’de soru HaŞem’in neyi istediğidir; cevap O’nun sesini işitmektir. Tehillim’de konuşan “korban ve minha istemedin; bana kulaklar açtın” der, sonra “Senin isteğini yapmaktan hoşnutum; Tora’n içimdedir” diye devam eder. HaŞem’in isteği ile insanın O’nun isteğini yapma arzusu birbirine bağlanır; kulak da bu bağın tam ortasındadır. Kelime örgüsü hayvanın yerini insan korbanının alışını değil, korban ile itaat arasındaki doğru düzeni gösterir.³⁰⁵

Menahem ben Saruk’un eski İbranice açıklaması da aynı yolu izler. “Korban ve minha istemedin; bana kulaklar açtın” sözünü, HaŞem’in insana sözlerini işitmek ve yapmak için kulak vermesi olarak açıklar. “İşte geldim” ifadesini kitapta yazılı olan İlahi emirleri yerine getirmeye, “Senin isteğini yapmaktan hoşnutum ve Tora’n içimdedir” sözünü de bu itaate bağlar. Üstelik doğrudan I. Şemuel 15:22’deki “işitmek zevahtan iyidir” cümlesine başvurur.³⁰⁶

Bu yorum korbanları değersizleştirmez. Emredilen korban ile itaatin yerine geçirilmek istenen korbanı ayırır. Tora belirli zamanda belirli korbanları emretmiştir; o korbanı getirmek zaten itaattir. Sorun, başka yerde HaŞem’e karşı gelmeye devam ederken korbanı bağımsız bir dinsel ödeme aracı haline getirmektir. Şaul’un yaptığı tam budur. HaŞem’in emrini bozmuş, sonra elde tuttuğu hayvanları HaŞem’e sunmayı gerekçe göstermiştir. Şemuel’in cevabı “hayvan yerine insan getir” değildir; “HaŞem’in sesini işit”tir.

Yeşaya 1 aynı düşünceyi daha sert bir peygamberlik diliyle verir. HaŞem “Bana korbanlarınızın çokluğu ne?” diye sorar; koçların olalarından, besili hayvanların yağından ve kanlarından hoşnut olmadığını söyler. Cümle burada bitseydi korbanların sonunu ilan ettiği düşünülebilirdi. Fakat peygamber hemen sorunun ne olduğunu açıklar: “Yıkanın, temizlenin, kötü eylemlerinizi gözümün önünden kaldırın, kötülük yapmayı bırakın, iyilik yapmayı öğrenin, adaleti arayın, ezilene yardım edin, yetimin davasını görün, dulun hakkını savunun.” Korbanın kendisi değil, kötülüğü sürdürürken ritüeli ahlaki hayatın yerine koymak reddedilir.³⁰⁷

Aynı Yeşaya kitabı ileride gelecekte kabul edilecek korbanlardan söz eder: “olaları ve zevahları mizbeahım üzerinde kabul görecektir; çünkü evim bütün halklar için dua evi diye anılacaktır” (Yeşaya 56:7). Menorat HaMaor bu ayeti Kudüs’e dönüş, dua ve avodanın yeniden varlığıyla ilişkilendirir. Bir kitabın başında “korbanlarınızın çokluğu Bana ne?” denip ileride kabul edilen korbanlardan söz edilebiliyorsa, ilk cümlenin anlamı “hayvan korbanı artık İlahi düzende yoktur” olamaz.³⁰⁸

Hoşea 6:6’daki “Hesed istedim, zevah değil; Tanrı bilgisi olalardan daha çok” sözü de aynı dil ailesine aittir. Menorat HaMaor bunu hesed ile Tanrı bilgisinin korbanlardan üstün değerini göstermek için kullanır. “Hesed istedim, zevah değil” cümlesi Tora’daki zevah emirlerini geçersiz kılmaz. Değer sırasını düzeltir. Korban, HaŞem’in istediği ahlaki ve ruhsal hayatın yerine konamaz.³⁰⁹

Miha 6 düşünceyi son sınırına kadar götürür. Konuşan bir yıllık buzağıdan binlerce koça, on binlerce yağ ırmağına ve sonunda kendi ilk doğanına kadar yükselir. Eğer daha ağır sunu daha büyük kabul demekse insan çocuğu bu dizinin doruğu olabilir. Fakat peygamberin cevabı daha üstün bir korban değildir: “Ey insan, sana neyin iyi olduğunu bildirdi: adalet yapman, hesedi sevmen ve Tanrınla alçakgönüllülükle yürümen.” Akedat Yitshak bu sözleri, çocukların kesilmesinin HaŞem’in istediği şey olmadığı; istenenin teslimiyet, adalet, hesed ve HaŞem’le yürümek olduğu yönünde açıklar.³¹⁰

Bu metinler aynı retorik biçimi farklı durumlarda kullanır. I. Şemuel 15 korbanı itaate karşı koyar. Yeşaya 1 ritüeli toplumsal kötülükle yan yana getirir. Hoşea 6 hesed ve Tanrı bilgisini öne çıkarır. Miha 6 giderek büyüyen sunu düşüncesini insanın kendi ahlaki değişimine yöneltir. Bunların ortak konusu korbanların tarihsel sonu değildir. Hepsinde ritüelin HaŞem’e sadakat, adalet ve teşuvadan koparılması reddedilir.³¹¹

Tehillim 40 bu çerçeveye doğal biçimde oturur. “Korban ve minha istemedin” sözünün hemen ardından “bana kulaklar açtın” gelir. Kulaktan sonra “işte geldim”, ardından “Senin isteğini yapmaktan hoşnutum” ve “Tora’n içimdedir.” Şiirin kendi kelime sırası korban eleştirisinden yeni bir insan korbanına değil, işitmeye ve Tora’ya ilerler.

Hristiyan yorumun belirleyici adımı metnin sormadığı bir soruyu sormaktır: “Tanrı hayvan korbanlarını hangi amaç için istemedi?” Sonra cevabı “günah için tam ve nihai kapara olmak üzere” diye verir. Fakat mezmur “hayvan korbanı hangi kapara düzeyine ulaşamadı?” diye sormaz. Onların yerine gelecek insan korbanından da söz etmez. Soru Hristiyan yorumun teolojik sisteminden gelir; cevap da aynı sistemden alınır.

Aynı şey “işte geldim” cümlesinde daha açık görünür. Hristiyan yorum bunu “Tanrı’nın istediği korbanı sağlamaya geldim” biçiminde okur. Oysa konuşanın devamındaki kendi açıklaması “Senin isteğini yapmak”tır. Menahem ben Saruk da “işte geldim” sözünü yazılı emirleri işitmek ve yerine getirmek yönünde açıklar. Metin “işte geldim, öldürülmeye” demez; “işte geldim… isteğini yapmaktan hoşnutum” der.³¹²

Üstelik 41. iddiada görülen güçlük yerinde kalır. Hristiyan yorum aynı konuşanı kusursuz insan korbanı sayar; fakat birkaç ayet sonra aynı “ben” “suçlarım beni yakaladı… başımın saçlarından daha çok oldular” der. “Korban istemedin” cümlesini kusursuz insan korbanının gelişi yapmak için iki ek adım gerekir: önce “işte geldim” sözü “kendimi korban olarak sunmaya geldim” haline çevrilir, sonra kişinin kendi suçlarından söz etmesi başkalarının suçlarını taşıması biçiminde açıklanır. Mezmurun yalın akışı bunların hiçbirini zorunlu kılmaz.

Daha sonraki Yahudi yorumları da ayeti korbanların sonu olarak okumak zorunda değildir. Arvei Nahal, fiziksel korban sunmanın mümkün olmadığı zamanda “korban ve minha istemedin” sözünü korbanların Tora’sını öğrenmeye ve onları yerine getirme arzusunu korumaya bağlar; fiziki avoda mümkün olduğunda korbanın fiilen yapılmasının HaŞem tarafından emredildiğini de belirtir. Bu daha geç bir yorumdur ve mezmurun tek anlamı değildir. Fakat ayetin “korbanlar artık geçersizdir” diye anlaşılmasının zorunlu olmadığını gösterir.³¹³

Tiferet Şlomo başka bir yönden aynı sınırı korur. İnsan günah işlemeye devam edip “nasıl olsa korban getiririm” diye düşündüğünde korbanın amacı bozulur; Tehillim 40, Yeşaya 1 ve Şemuel’in Şaul’a verdiği cevap birlikte okunur. Korban günaha izin veren bir güvence değildir. İnsan HaŞem’in iradesine karşı gelirken ritüel işlemin kendisini kurtaracağını düşünürse avodanın ruhsal anlamını kendi davranışıyla boşaltır.³¹⁴

Tanah’ın geleceğe dönük dili de “Tehillim 40 korbanların biteceğini bildirir” sonucuna uymaz. Yeşaya 56 gelecekte kabul edilecek ola ve zevahlardan söz eder. Malahi, gelecekteki arınma bağlamında “Yehuda ve Yeruşalayim’in minhası eski günlerde ve geçmiş yıllarda olduğu gibi HaŞem’e hoş gelecektir” der. Yeremya 33 de Levi kohenleriyle birlikte “ola yükselten, minha yakan ve bütün günlerde zevah yapan” kişiden söz etmeyi sürdürür; Yalkut Şimoni, Bet HaMikdaş’ın yıkıldığı dönemle bağlantı kurarken korban Tora’sının sürekliliğini korur.³¹⁵

Bu gelecek metinlerinin her birinin kendi yorum ayrıntıları vardır. Fakat ortak gerçek basittir: Tanah, geleceğe ilişkin korban dilini kullanmaya devam eder. Bu yüzden Tehillim 40:7’nin tek başına “hayvan korbanları Maşiah geldiğinde sona erecek” diye açık bir bildirim olduğu söylenemez. Böyle bir sona eriş düşüncesi önce başka bir yerden getirilmeli, sonra mezmura uygulanmalıdır.

Hristiyan yorumun I. Şemuel ile Tehillim 40 arasındaki hafetz bağını fark etmesi aslında mezmurun kendi yönünü gösteren en güçlü ipuçlarından biridir. Şemuel’in Şaul’a söylediği şey, HaŞem’in itaati korbanın önüne koyduğudur. Tehillim 40’ın konuşanı da aynı dille karşılık verir: HaŞem ona işitecek kulak vermiştir; o da “Senin isteğini yapmaktan hoşnutum; Tora’n içimdedir” der.³¹⁶

Korban ile itaat rakip kurumlar değildir. HaŞem korban emrettiğinde korban getirmek itaatin kendisidir. Fakat HaŞem adalet, teşuva, dürüstlük veya belirli bir eylem emrettiğinde, insan bunlara karşı gelip sonra korbanla durumu düzeltemez. Şaul’un yanılgısı korban istemesi değil, korbanı açık emri dinlememenin gerekçesi yapmasıdır. Yeşaya’nın eleştirdiği insanlar korban getirdikleri için değil, kötülüğü sürdürürken korbanın onları kabul edilir kılacağını düşündükleri için eleştirilir. Miha’nın büyüyen sunu zinciri de daha pahalı korbanla değil daha doğru yaşamla son bulur.

Tehillim 40’ın sözü bu nedenle hayvan korbanlarının ölüm ilanı değildir. Mezmur, korbanın HaŞem’e sadakati satın alan bağımsız bir işlem olmadığını söyler. Konuşan korbanların yerine bedenini koymaz; kulağını HaŞem’in sözüne açar, Tora’yı içine alır ve O’nun isteğini yapmayı ister. “Korban istemedin” ile “hayvan korbanlarını kaldırıp onların yerine kusursuz insan korbanını istedin” arasında mezmurun söylemediği bütün bir teolojik adım vardır. Hristiyan yorumun insan korbanı öğretisi bu boşluğa yerleştirilir; mezmurun kendi cevabı ise yanı başındadır: “Senin isteğini yapmaktan hoşnutum; Tora’n içimdedir.”³¹⁷³¹⁸

Kaynaklar

302. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 3–5 ve 28–32. ↩

303. Kaynaklar: Tehillim 40:7; Tehillim 40. ↩

304. Kaynaklar: I. Şemuel 15:22; Tehillim 40. ↩

305. Kaynak: Tehillim 40. ↩

306. Kaynaklar: Tehillim 40; I. Şemuel 15:22; Menahem ben Saruk, Tehillim 40 yorumu. ↩

307. Kaynak: Yeşaya 1. ↩

308. Kaynaklar: Yeşaya 56:7; Menorat HaMaor, Yeşaya 56:7 yorumu. ↩

309. Kaynaklar: Hoşea 6:6; Menorat HaMaor, Hoşea 6:6 yorumu. ↩

310. Kaynaklar: Miha 6; Akeidat Yitshak, Miha 6 yorumu. ↩

311. Kaynaklar: I. Şemuel 15:22; Hoşea 6:6. ↩

312. Kaynak: Menahem ben Saruk. ↩

313. Kaynaklar: Tehillim 40; Arvei Nahal, Tehillim 40 yorumu. ↩

314. Kaynaklar: Tehillim 40; Yeşaya 1; Tiferet Şlomo, Tehillim 40 yorumu. ↩

315. Kaynaklar: Tehillim 40; Yeşaya 56; Yalkut Şimoni. ↩

316. Kaynak: Tehillim 40. ↩

317. Kaynak: Tehillim 40. ↩

318. Kabalat.com, “Mezmurlar 40:6 – Bana bir beden hazırladın?”; “İsa, Nihai Kurban Mıdır?”; “Dürüstlerin Ölümü ile Aklanmak?”; “Fidye?”. ↩