82. İddia: Yeşaya 11’in yalnız bazı bölümleri İsa’nın ilk gelişinde gerçekleşmiştir

İddia başlığının kaynak notları: ⁸⁵⁶

Hristiyan iddiası

“The prophecies about the Branch being perfect, having the Spirit of God and supreme understanding of Him received some fulfilment at the first coming of Jesus, as we have shown above. But those describing the lifting of the Edenic curse and His ruling over a worldwide Kingdom will be fulfilled at his second coming.”

Cevap

Hristiyan yorum, Yeşaya 11’in İsa açısından oluşturduğu güçlüğü açık biçimde kabul eder. Yişay’ın kökünden çıkan kişinin üzerinde HaŞem’in ruhunun bulunacağını, bilgelik ve güç taşıyacağını söyler; İsa’nın öğretisini ve kendisine atfedilen mucizeleri bunun ilk karşılığı olarak görür. Fakat aynı bölümde anlatılan İsrael’in toplanması, barış düzeni, kurt ile kuzunun birlikte yaşaması ve dünya çapındaki Maşiah krallığının İsa’nın yaşamında gerçekleşmediğini de kabul eder. Çözümü, bunları iki zamana ayırmaktır. Bilgelik, ruh ve benzeri nitelikler İsa’nın ilk gelişinde “küçük bir gerçekleşme” bulmuş; bölümün geri kalanı ise ikinci gelişine bırakılmıştır. Hristiyan yorum bunun yalnız Yeşaya 11’e özgü bir çözüm olmadığını da söyler. “Dal” metinlerinin önce tarihsel bir kişide sınırlı biçimde gerçekleşip daha sonra Maşiah’ta daha eksiksiz gerçekleşebildiğini ileri sürer. Zeharya 3 ve 6’daki Tsemakh sözlerini Zerubavel dönemindeki restorasyonla ilişkilendirir; fakat oradaki bütün vaatlerin Zerubavel’de gerçekleşmediğini söyleyerek bir metnin birden fazla gerçekleşmesi olabileceği sonucuna ulaşır. Ardından bu ilkeyi Yeşaya 11’e uygular: İsa’nın ilk yaşamında bazı unsurlar, ikinci gelişinde ise kalan unsurlar gerçekleşecektir.

⁸⁵⁷Yahudi yorum geleneğinde bir metnin erken tarihsel kişiye uygulanırken daha geniş bir gelecek anlamı taşıdığı örnekler vardır. Fakat bu, Yeşaya 11’in kişisel nitelikler ile tarihsel görevler arasından kesilerek iki ayrı gelişe dağıtılabileceğini göstermez. Bölümün başlangıcı şöyledir: וְיָצָא חֹטֶר מִגֵּזַע יִשָׁי וְנֵצֶר מִשָּׁרָשָׁיו יִפְרֶה Ve-yatsa hoter mi-geza Yişay, ve-netser mi-şoraşav yifreh. Yişay’ın kesilmiş gövdesinden yeni bir sürgün çıkar; köklerinden bir filiz büyür. Bunun üzerinde HaŞem’in ruhu bulunacaktır: bilgelik, anlayış, öğüt, güç, bilgi ve HaŞem korkusu ruhu. Ardından aynı kişi görünüşe veya yalnız işittiğine göre yargılamaz; yoksullara doğrulukla adalet getirir, dünyanın kötüleri üzerinde yetki kullanır ve doğruluk onun krallığının temel niteliği olur. Sonra kurt ile kuzu, leopar ile oğlak, buzağı ile aslan imgeleri gelir. Zarar verme sona erer. Bunun nedeni de açıklanır: כִּי־מָלְאָה הָאָרֶץ דֵּעָה אֶת־יְהוָה כַּמַּיִם לַיָּם מְכַסִּים “Çünkü yeryüzü, suların denizi kaplaması gibi HaŞem bilgisiyle dolacak.”

Ardından Yişay’ın kökü uluslar için bir işaret olur; uluslar ona yönelir. Sonra HaŞem İsrael’in kalanını yeniden toplar ve: וְאָסַף נִדְחֵי יִשְׂרָאֵל וּנְפֻצוֹת יְהוּדָה יְקַבֵּץ מֵאַרְבַּע כַּנְפוֹת הָאָרֶץ “İsrael’in sürgünlerini toplayacak, Yehuda’nın dağılmışlarını yeryüzünün dört ucundan bir araya getirecek.” denir. Yahudi kaynaklarında bu son bölüm gelecekteki büyük toplanmayla açıkça ilişkilendirilmiştir. Targum Yonatan daha ilk ayette Yişay soyundan çıkacak kralı açıkça Maşiah diye adlandırır. Aynı Targum 11:6’ya ulaştığında da barış görüntüsünü başka bir çağa taşımaz; “İsrael’in Maşiah’ının günlerinde yeryüzünde barış çoğalacak” diye açıklar.⁸⁵⁸ Raşi de 11:1’i doğrudan gelecekteki Maşiah kralıyla açıklar. Aşur tarafından sürgüne götürülenlerin umudunun kaybolmadığını, sonunda Melekh Maşiah’ın gelip onları kurtaracağını söyler. Daha da önemlisi, Raşi bölümün sonundaki İsrael’in yeniden toplanmasını başlangıçtaki Yişay filizinden ayırmaz. 11:1 üzerindeki açıklamasında 11:11’e kadar uzanan bütün anlatının Aşur sürgünlerine teselli olduğunu açıkça belirtir. Radak aynı bağlantıyı daha açık biçimde kurar. Ona göre Yeşaya 11, Hizkiya dönemindeki Aşur yenilgisinin ardından gelecekte Maşiah günlerinde gerçekleşecek daha büyük kurtuluşu, özellikle sürgünlerin toplanmasını anlatmaktadır. Yişay’ın kesilmiş ağacı yeniden filiz verecek ve İsrael üzerinde yeniden bir kral bulunacaktır.

Bu kaynakların önemi yalnız Yeşaya 11’in Maşiah ile ilgili olduğunu göstermeleri değildir. Hristiyan yorum da zaten bunu kabul eder. Daha önemli nokta, Maşiah’ın kişisel nitelikleri ile tarihsel görevlerinin aynı görüntü içinde tutulmasıdır.⁸⁵⁹ Bir kralın nasıl bir insan olduğu ile kral olarak ne yaptığı farklı sorulardır; fakat bir krallık metninde birbirinden kopuk değildir. “Adildir” kişisel bir niteliktir. “Yoksulları adaletle yargılayacak, kötüyü ortadan kaldıracak ve ülkede güvenlik kuracak” denildiğinde aynı niteliğin yönetimdeki sonucu anlatılır. Yeşaya 11 tam olarak böyle ilerler. HaŞem’in ruhu onun üzerindedir. Bu nedenle doğru yargılar. Doğru yargıladığı için zayıfın hakkı korunur. Onun yönetimi şiddetin sona erdiği düzenin parçasıdır. Bu düzen HaŞem bilgisinin dünyayı doldurmasıyla açıklanır. Aynı Yişay kökü ulusların yöneldiği bir işaret olur. İsrael’in dağılmışları toplanır. Bunlar rastgele yan yana konmuş bağımsız işaretler değildir. Bir kralın karakteri, yönetimi ve meydana getirdiği tarihsel durum birbirini tamamlamaktadır. Yahudi bir eserde Yeşaya 11’in Maşiah kralının tam krallık tasviri olarak aktarılması da bu bütünlüğü korur: ruh, bilgelik, adalet, dünya üzerindeki etkisi ve ulusların ona yönelmesi aynı kişinin krallık niteliği olarak verilir.⁸⁶⁰

Hristiyan yorumun ilk geliş için seçtiği ayetler incelendiğinde sorun daha da belirginleşir. O, 11:2’deki: רוּחַ עֵצָה וּגְבוּרָה — ruah etsa u-gevura ifadesindeki gevurayı İsa’nın mucize yapma gücüyle ilişkilendirir. Fakat gevura bu cümlede “mucize yapma yeteneği” anlamına gelen özel bir sözcük değildir. Güç, kudret, krallık yetkinliği anlam alanındadır. Radak da 11:2’yi bilgelik, anlayış, öğüt, güç, bilgi ve HaŞem korkusundan oluşan krallık donanımı olarak açıklar; kelimeyi mucize göstermek şeklinde tanımlamaz.⁸⁶¹ Üstelik 11:2’yi 11:3–5’ten ayırmak da kolay değildir. Ruhun kralın üzerine yerleşmesinin ardından metin hemen onun nasıl yargılayacağını açıklar. Yoksulu doğrulukla yargılar, güçlü karşısında ezileni korur ve kötülüğü bastırır. Radak 11:4’ü özellikle zengin ve güçlü karşısında yoksulun hakkını koruyan gerçek krallık adaleti olarak açıklar. Dolayısıyla ilk gelişte gerçekleştiği söylenen şey yalnız: “Bilgeydi.” şeklinde daraltıldığında Yeşaya’nın kendi düşüncesi yarıda bırakılmış olur. Yeşaya’nın söylediği, bilgelik sahibi bir öğretmenin ortaya çıkması değil, bu İlahi ruhla gerçek adalet düzenini kuran David soyundan bir kralın ortaya çıkmasıdır. Kurt ile kuzu meselesinde de yorum farklılıkları sonucu değiştirmez. Yahudi yorumcular bunun fiziksel hayvan doğasının değişmesi mi, yoksa insan toplumundaki şiddetin sona ermesinin bir benzetmesi mi olduğu konusunda farklı açıklamalar vermiştir. Radak iki yaklaşımı da aktarır. Fakat her iki okumanın ortak noktası aynıdır: Maşiah döneminde gerçek zarar ve şiddet düzeni sona erer. Radak kendi açıklamasında İsrael ülkesindeki vahşi hayvanların artık zarar vermeyeceğini, ayrıca Maşiah döneminde dünya çapındaki barışı Yeşaya 2 ve Zeharya 9 gibi metinlerle birlikte ele alır.⁸⁶²

11:6–9’u mecazi okumak ayetleri İsa’nın ilk yaşamında gerçekleşmiş hale getirmez. Mecazın gösterdiği gerçeklik yine tarihsel ve toplumsaldır: şiddetin sona ermesi ve HaŞem bilgisinin yeryüzünü doldurması. Hristiyan yorum buna, peygamberliğin birden fazla gerçekleşme yaşayabileceğini söyleyerek karşılık verir. Zeharya’daki Tsemakh sözlerinin Zerubavel dönemiyle ilişkisi varsa, Yeşaya 11’in bir bölümü neden İsa’nın ilk gelişinde, bütünü ise ikinci gelişinde gerçekleşmesin? Bu benzerlik iki ayrı yorum işlemini birbirine yaklaştırır. Öncelikle Hristiyan yorumun İngilizce branch başlığı altında topladığı metinlerin İbranicesi aynı değildir. Zeharya 3 ve 6 ile Yeremya 23’te kullanılan sözcük:⁸⁶³ צֶמַח — tsemakhtır. Yeşaya 11:1 ise:⁸⁶⁴ חֹטֶר — hoter ve: נֵצֶר — netser kelimelerini kullanır. Bunların hepsi bitki ve filiz dünyasına ait imgeler olabilir; fakat aynı İbranice teknik terim değildir. Bu nedenle Zeharya’daki tsemakh metninin tarihsel bir restorasyon kişisine uygulanabilmesi, kendi başına Yeşaya 11’deki her cümlenin farklı tarihlere dağıtılabileceği genel bir gramer kuralı oluşturmaz. Yeşaya’daki hoter sözcüğünün “sürgün/değnek” anlam alanı taşıdığı eski İbrani sözlük geleneğinde de görülür.⁸⁶⁵ Bir metnin daha önceki bir tarihsel örüntüsü bulunması ile aynı kişinin görevlerinin yarısının birinci gelişe, yarısının ikinci gelişe ayrılması aynı yorum işlemi değildir. Zerubavel bir restorasyon örneği olabilir ve daha büyük gelecek kurtuluşunu önceden biçimlendirebilir. Hizkiya bile rabbinik düşüncede Maşiah ile ilgili bir imkanla ilişkilendirilmiştir. Sanhedrin’de HaŞem’in Hizkiya’yı Maşiah, Sanheriv’i de Gog ve Magog yapmayı istediğini anlatan deraş bulunur. Fakat gelenek Hizkiya’nın görevlerin bir kısmını yaptığı için “Maşiah’ın ilk gelişi gerçekleşti, daha sonra aynı Hizkiya geri dönüp kalanını tamamlayacak” sonucuna gitmez. Tarihsel bir ön örnek ile aynı kişinin gerçekleşmeyen görevlerini başka bir gelişe ertelemek aynı şey değildir. Hristiyan yorumun Yeşaya 11 için yaptığı ikincisidir.⁸⁶⁶

11:10’daki “o gün” ifadesi aynı yirmi dört saat içinde gerçekleşen olaylarla sınırlı değildir; peygamberlikte bayom hahu daha geniş bir dönem gösterebilir. Hristiyan yorum bu zaman genişliğini iki geliş öğretisi lehine kullanır. Fakat bundan binlerce yıllık iki ayrı Maşiah gelişi sonucu çıkmaz. Üstelik 11:10 yeni ve ilgisiz bir özneye geçmez; bölümün ilk ayetindeki Yişay imgesini yeniden alır: “O gün Yişay’ın kökü uluslar için bir işaret olarak duracak.” Targum da bu kişiyi Yişay’ın soyundan gelen aynı krallık figürü olarak okur. 11:11’de bir kez daha “o gün” denir ve HaŞem’in İsrael’in kalanını toplaması anlatılır. 11:12 bunu İsrael ve Yehuda’nın yeryüzünün dört ucundan toplanmasıyla açıklar. Raşi’nin 11:1’i daha baştan bu sürgünlerin kurtuluşuna bağlaması tesadüf değildir.⁸⁶⁷ Yeşaya 11 Hristiyan yorumun önerdiği biçimde ruh ve bilgeliği ilk gelişe, gerçek krallığı, barışı, dünya bilgisini ve sürgünlerin toplanmasını ikinci gelişe bölmez. Metin tek bir hareket izler: HaŞem’in ruhuyla donatılmış David soyundan kral adil biçimde yönetir; kötülük bastırılır, barış yayılır, HaŞem bilgisi dünyayı doldurur, uluslar Yişay’ın köküne yönelir ve İsrael’in dağılmışları toplanır.

Bir ağacın ilk birkaç dalını bir kişiye, gövdesini ve meyvesini başka bir zamana ait saydığınızda ağacı iki kez görmüş olmazsınız. Yalnız tek ağacın parçalarını iki ayrı zamana dağıtmış olursunuz. Yeşaya 11’de de mesele budur. Kralın ruhsal nitelikleri onun daha sonra yerine getireceği görevlerden kopuk süslemeler değildir; o görevleri gerçekleştirecek kral olmasının nedenidir.⁸⁶⁸ Hristiyan yorumun iki geliş modeli Yeşaya 11’den çıkmaz; Hristiyan iki-geliş öğretisi önceden kabul edilip bölümün unsurları bu iki tarihe dağıtıldığında ortaya çıkar. Fakat Yeşaya 11 bu modeli kendi içinden üretmez. Metinde Maşiah’ın ilk kez ortaya çıkıp yalnız ruhsal niteliklerini göstereceği, sonra ayrılacağı ve çok uzun bir zaman sonra yeniden gelip krallık görevlerini tamamlayacağı söylenmez. Yeşaya’nın Maşiah’ı, yalnız bilge veya ruhsal güce sahip biri olarak değil, bu niteliklerle dünyada belirli sonuçlar meydana getiren David soyundan kral olarak tanımlanır. Barış, HaŞem bilgisinin yayılması ve İsrael’in toplanması bu portreye sonradan eklenmiş ayrıntılar değildir. Raşi, Radak ve Targum Yonatan’ın okumalarında da aynı Maşiah çağına bağlıdır.⁸⁶⁹ Bu nedenle İsa’nın bazı kişisel özelliklerini Yeşaya 11:2’ye benzetip bölümün açık tarihsel sonuçlarını ikinci gelişe bırakmak, Yeşaya 11’in kısmen gerçekleştiğini göstermemektedir. Gerçekleşmeyen unsurlar, Maşiah kimliğini sınayan metnin tam da en belirgin unsurlarıdır. İkinci geliş düşüncesi bunların gerçekleştiğine dair kanıt değil, neden henüz gerçekleşmediklerini açıklamak için getirilen Hristiyan cevaptır.⁸⁷⁰

Kaynaklar

856. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 35–41. ↩

857. Kaynaklar: Yeşaya 11; Zeharya 3. ↩

858. Kaynaklar: Targum Yonatan; Targum. ↩

859. Kaynaklar: Yeşaya 11; Radak, Yeşaya 11 yorumu. ↩

860. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

861. Kaynak: Radak. ↩

862. Kaynaklar: Yeşaya 2; Zeharya 9; Radak, Yeşaya 2 yorumu. ↩

863. Kaynaklar: Zeharya 3; Yeremya 23. ↩

864. Kaynak: Yeşaya 11:1. ↩

865. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

866. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

867. Kaynaklar: Targum; Raşi. ↩

868. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

869. Kaynaklar: Yeşaya 11; Targum Yonatan; Targum; Raşi, Yeşaya 11 yorumu; Radak, Yeşaya 11 yorumu. ↩

870. Kaynaklar: Yeşaya 11:2; Yeşaya 11. ↩