96. İddia: Şoftim kitabındaki kurtarıcıların tümü İsa’yı önceden gösterir

İddia başlığının kaynak notları: ¹⁰⁷¹

Hristiyan iddiası

“The words ‘Philistine’ and ‘Palestine’ are linguistically connected; thus again we see the connection between an Arab victory over Israel and their acceptance of God’s true Messiah. – Similarly the book of Judges records many incidents in which Israel cried unto the Lord and repented due to the oppression by their Arab neighbours, which God responded to by sending them a ” saviour” -a Jesus. Many of these ” saviours” suffered experiences which Jesus, the ultimate saviour and judge of Israel, also experienced.”

Cevap

Hristiyan yorum, Şoftim kitabında İsrael baskı altına girdiğinde Tanrı’ya yakardığını ve Tanrı’nın onlara bir “kurtarıcı” gönderdiğini söyler. Ardından bu sözcüğü doğrudan İsa’ya bağlar. Şoftim’de gönderilen her “saviour”, onun ifadesiyle adeta “a Jesus” olur. Gid’on, Devora, Yiftah, İvsan ve Şimşon’un yaşamlarından aldığı ayrıntıları İsa’nın reddedilmesi, ölümü, dirilişi, gökte bulunması, ikinci gelişi ve gelecekte İsrael tarafından kabul edilmesiyle eşleştirir. Miha 5:1’deki “İsrael’in yargıcı” sözünü de bu bağlantının dayanaklarından biri yapar.¹⁰⁷² Şoftim kitabının anlattığı düzen gerçekten kurtuluş üzerine kuruludur. İsrael HaŞem’den uzaklaşır, düşman baskısı gelir, halk HaŞem’e yakarır ve HaŞem belirli bir tarihsel durumda bir önder çıkarır. Şoftim 2:16 bunu şöyle özetler: “HaŞem yargıçlar çıkardı ve onlar İsrael’i yağmacılarının elinden kurtardılar.” Şoftim 3:9’da ise Kuşan-Rişatayim baskısından sonra şöyle denir: “İsrael oğulları HaŞem’e yakardılar ve HaŞem İsrael oğulları için bir kurtarıcı çıkardı; onları kurtardı: Kenaz oğlu Otniel.”

¹⁰⁷³Burada kullanılan İbranice sözcük מוֹשִׁיע, moşia, yani “kurtaran, kurtarıcı”dır. İsa için kullanılan İbranice özel ad ise יֵשׁוּעַ, Yeşuadır. İki sözcük י־ש־ע kök ailesiyle ilişkilidir, fakat aynı sözcük değildir. Biri bir işlevi bildirir, diğeri özel addır. Bir insanın adının “Kurtuluş” olması, bir metindeki her “kurtarıcı” sözcüğünün o insanı anlattığı anlamına gelmez. Hristiyan yorum ise Şoftim’in “HaŞem onlar için bir kurtarıcı çıkardı” sözünü düşünsel olarak “HaŞem onlar için bir İsa çıkardı” biçimine dönüştürür. Kendi metnindeki “a saviour — a Jesus” ifadesi bunu açıkça gösterir. Üstelik Şoftim 3:9 bu kurtarıcının kim olduğunu hemen söyler: Otniel ben Kenaz. Başka biri değildir. Başka bir baskı döneminde Ehud gelir. Daha sonra Devora ve Barak gelir. Midraş Tanhuma da bu döngüyü aynı biçimde aktarır: İsrael yakarır, HaŞem Otniel’i kurtarıcı olarak çıkarır; başka bir dönemde Ehud gelir; daha sonra Devora ve Barak aracılığıyla kurtuluş gerçekleşir. Burada farklı çağlarda ortaya çıkan tek bir gizli kişi yoktur. Farklı tarihsel dönemlerde farklı kişiler İsrael’in kurtuluşunda görev alır.

¹⁰⁷⁴Rabbinik gelenek de bu kişileri tek bir gelecekteki Maşiah’ın farklı suretleri haline getirmez. I. Şemuel 12:11 geçmiş önderleri Yerubaal, Bedan, Yiftah ve Şemuel olarak birbirlerinden ayrı biçimde anar. Bavli Roş HaŞana’daki tartışmada Yerubaal Gid’on, Bedan Şimşon olarak açıklanır ve Yiftah da ayrıca anılır. Buradaki amaç bu kişilerin hepsini tek bir gelecekteki kurtarıcıya dönüştürmek değildir. Talmud, Gid’on, Şimşon ve Yiftah gibi daha düşük düzeyde görülen önderlerin bile kendi kuşaklarında topluluğun başına geçirildiklerinde otoritelerinin tanınması gerektiğini öğretir. Kurtarıcı olmak, Maşiah olmak anlamına gelmez. Tanrı belirli bir dönemde kusurlu bir insanı da halkının kurtuluşunda kullanabilir. Şoftim kitabının önemli temalarından biri tam olarak budur. Hristiyan yorumun ilk örneği Gid’on’dur. Gid’on babasının Baal sunağını yıkar. Şehrin adamları onun öldürülmesini isterler. Hristiyan yorum, Gid’on’un babasının araya girdiğini, ardından Gid’on’un “garip, kaydedilmemiş bir biçimde” ölüm cezasından kurtulduğunu ve bunun İsa’nın Tanrı tarafından ölümden diriltilmesine benzediğini söyler. Fakat olay kaydedilmemiş değildir. Şoftim 6, Gid’on’un nasıl kurtulduğunu açıkça anlatır. Şehrin adamları Yoaş’a, “Oğlunu çıkar, ölsün; çünkü Baal’ın sunağını yıktı” derler. Yoaş ise kalabalığa karşı çıkar ve “Baal için siz mi mücadele edeceksiniz? Onu siz mi kurtaracaksınız? Eğer o bir tanrıysa sunağı yıkıldığı için kendi adına mücadele etsin” der. Bunun üzerine Gid’on’a Yerubaal adı verilir. Rabbinik kaynaklar da bu adı doğrudan Şoftim 6:32’ye bağlar.¹⁰⁷⁵

Daha önemlisi, Gid’on ölmez. Hristiyan anlatısındaki yapı ölüm ve ardından diriliştir. Gid’on anlatısında ise ölüm tehdidi vardır, babasının müdahalesi vardır ve Gid’on yaşamaya devam eder. Ölmeyen insan dirilmez. Gid’on daha sonra Midyan’a karşı savaşır, İsrael’e uzun süre önderlik eder ve yaşlılığında ölür. Rabbinik kaynaklar Şoftim 8:32’deki “iyi bir yaşlılıkta öldü” sözünü de aktarır. Hristiyan yorum böylece öldürülmemeyi ölümden dirilmeye benzeder. Hristiyan diriliş öğretisi Gid’on anlatısında bulunmadığı için ölüm tehdidi, ölümün yerine geçirilmiştir. Gid’on’un küçük bir aileden geldiğini söylemesi de İsa’yı göstermez. Gid’on, ailesinin Menaşe’de en zayıf aile olduğunu ve kendisinin de babasının evinde en küçük kişi bulunduğunu söyler. Bu onun başlangıçtaki toplumsal gücünü ve kendi yetersizlik duygusunu anlatır. Fakat Tanah, “gelecek Maşiah de Gid’on gibi küçük bir aileden gelecektir” demez. Üstelik zaferden sonra İsrael ona kalıcı yönetim teklif ettiğinde Gid’on, “Ben üzerinizde yönetici olmayacağım, oğlum da olmayacak; HaŞem üzerinizde yönetici olacaktır” diye cevap verir. Midraş da bu olayı aynı biçimde aktarır. Şoftim’in burada öne çıkardığı düşünce Gid’on’un gelecekteki İsa’nın gizli biçimi olması değil, İsrael’in gerçek yöneticisinin HaŞem olmasıdır.

Hristiyan yorumun ikinci örneği Devora’dır. Şoftim 5:15–17’de bazı kabilelerin savaşa katılmaması, İsrael’in Devora ve Barak’ın mücadelesine tam destek vermemesi olarak görülür. Fakat Devora öldürülmez, dirilmez, göğe çıkmaz, sürgüne gönderilmez ve ikinci kez gelmez. Bazı kabilelerin askeri bir savaşa katılmaması, gelecekte Maşiah’ın İsrael tarafından reddedileceğini gösteren bir kehanet değildir. Eğer bir önderin çağrısına toplumun tamamının karşılık vermemesi onu İsa’nın tipi yapıyorsa, tarih boyunca sayısız önder aynı ölçüte uyacaktır. Bu özellik kimlik belirleyici değildir.¹⁰⁷⁶ Yiftah örneğinde reddedilme ve geri çağrılma motifleri daha belirgindir. Yiftah, Şoftim 11:1’de “zona bir kadının oğlu” olarak tanıtılır. Babasının diğer oğulları onu mirastan uzaklaştırır ve Yiftah Tov ülkesine gider. Ammon tehdidi ortaya çıktığında Gilad ileri gelenleri onu geri çağırırlar. Yiftah da onlara, “Benden nefret edip beni babamın evinden kovan siz değil miydiniz? Sıkıntıya düştüğünüzde neden şimdi bana geldiniz?” der. Deraşot HaRan bu sözü, insanın sıkıntı zamanında geri dönüşe nasıl baktığıyla Tanrı’nın teşuvayı kabul edişi arasındaki farkı açıklarken kullanır.

Yiftah’ın öyküsünde aile dışlanması, miras çatışması, askeri yetenek, Ammon tehdidi ve toplumun daha önce dışladığı bir savaşçıyı ihtiyaç anında geri çağırması vardır. Fakat Yiftah’ı bütün İsrael Maşiah iddiası nedeniyle reddetmemiştir. Onu babasının diğer oğulları miras yüzünden dışlamıştır. Sorun peygamberlik, Maşiah kimliği veya dini öğreti değildir. Daha sonra onu geri çağırmalarının nedeni de onun Maşiah olduğunu anlamaları değil, askeri önderliğine ihtiyaç duymalarıdır. Yahudi kaynakları da Yiftah’ı bu tarihsel çerçevede ele alır. Aile içindeki miras çatışmasını İsrael’in Maşiah’ı ulusal ölçekte reddetmesine çevirmek, olayın niteliğini değiştirir. Hristiyan yorum Yiftah’ın sürgünde yaşadığı Tov ülkesini, sözcüğün “iyi, hoş” anlamlarından hareketle göğe benzetir ve Yiftah’ın orada bulunmasını İsa’nın reddedildikten sonra gökte bulunmasına paralel sayar. Fakat Erets Tov bir yer adıdır ve Yahudi kaynakları onu coğrafi bölge olarak ele alır. Yiftah göğe çıkmaz; Tov ülkesine gider, orada yaşar ve Gilad ileri gelenleri daha sonra fiziksel olarak gidip onu geri çağırır. Hristiyan göğe yükseliş ve ikinci geliş öğretisini bu harekete Şoftim eklemez.

Hristiyan yorumun Yiftah’ın annesiyle İsa hakkındaki daha sonraki polemikler arasında kurduğu ilişki de aynı sorunu taşır. Yiftah’ın annesi hakkındaki ifade Şoftim’de vardır. İsa’nın doğumu hakkında yüzyıllar sonra ortaya çıkan Yahudi-Hristiyan polemiklerindeki ağır suçlamalar ise başka bir tarihsel bağlama aittir. Daha sonra ortaya çıkan bir polemiği geçmişe taşıyıp, “ikisinin de ebeveynliği aşağılandı, demek Yiftah İsa’yı haber veriyordu” denemez. Böyle bir ilişkinin kehanet sayılabilmesi için Şoftim’in kendisinin bu bağlantıyı kurması gerekir. Kurmaz. İvsan örneğinde yöntem daha da belirginleşir. Şoftim 12:8, “Ondan sonra Bet Lehemli İvsan İsrael’i yargıladı” der. Şoftim 12:10 da onun öldüğünü ve Bet Lehem’de gömüldüğünü söyler. Hristiyan yorum Bet Lehem’in iki kez anılmasını Maşiah’a işaret sayar. Fakat ilk ayet kişinin nereli olduğunu, ikinci ayet nerede gömüldüğünü bildirir. Bu normal bir biyografik bilgidir. Üstelik Talmud’da İvsan’ın Boaz olduğu yönünde bir gelenek vardır ve aynı tartışma onun ailesini ve yaşamını tarihsel kişi olarak ele alır. Bet Lehem’de yaşamış veya Bet Lehem’le ilişkili her insan Maşiah kehaneti değildir. David de Bet Lehem’le ilişkilidir, Boaz da. Bir şehrin adı tek başına kimlik kanıtı oluşturmaz.

¹⁰⁷⁷Şimşon örneğinde Hristiyan yorum, onun doğumunda Tanrı’nın özel müdahalesi bulunmasını İsa’nın doğumuna benzetir. Şimşon’un doğumu gerçekten olağanüstüdür. Annesi kısırdır, bir melek çocuk sahibi olacağını bildirir ve çocuk daha doğmadan özel bir göreve ayrılır. Fakat bu bakireden doğum değildir. Şimşon’un babasının adı bile açıkça verilir: Manoah. Şoftim 13:2, “Tsora’dan, Dan ailesinden Manoah adında bir adam vardı; karısı kısırdı ve çocuk doğurmamıştı” der. Bamidbar Rabba da Manoah ile eşinin çocuk sahibi olamama konusunda birbirlerini suçladığını anlatır ve kadının kısır olduğunu belirtir. Gebelik evlilik içindeki doğal babalık bağlamında gerçekleşir. Kısırlığın Tanrı tarafından giderilmesi ile erkek olmadan gebe kalma aynı şey değildir. Sarah, Rivka, Rahel ve Hanna gibi başka Tanah kadınlarında da Tanrı’nın doğum engelini kaldırması anlatılır. Bunların hiçbiri bakireden doğum değildir.¹⁰⁷⁸

Hristiyan yorum Şimşon’un Yehuda adamları tarafından bağlanıp Peliştilere teslim edilmesini de İsa’nın ihanete uğramasına benzetir. Fakat Şimşon ne olacağını bilir. Yehuda adamlarından kendisini öldürmeyeceklerine dair yemin alır ve sonra bağlanmasına izin verir. Bereşit Rabba da bu ayrıntıyı açıkça aktarır. Başka bir klasik anlatımda da Şimşon, onların niçin geldiğini bilir, kendisine zarar vermeyeceklerine dair güvence ister ve ancak bundan sonra onların kendisini bağlamasına izin verir. Bu gizli ihanet değildir. Daha sonra Şimşon ölümünde binayı Peliştilerin üzerine yıkar. Şoftim 16:31, “Kardeşleri ve babasının bütün ailesi geldiler; onu alıp yukarı çıkardılar ve babası Manoah’ın mezarına gömdüler” der. Hristiyan yorum bundan Şimşon’un sonunda kardeşleri tarafından kabul edildiğini çıkarır. Fakat ayet kabul edilmeden söz etmez. Cenazeden söz eder. Bereşit Rabba da aynı ayeti Şimşon’un bedeninin büyük yıkıntı içinden bulunup ailesi tarafından gömülmesi bağlamında ele alır. Şimşon’un kardeşleri onun önünde toplanıp, “Seni şimdi İsrael’in gerçek kurtarıcısı olarak kabul ediyoruz” demezler. Ölmüş Şimşon geri dönmez. Ailesi bedenini alır ve gömer. Aile cenazesini gelecekte İsrael’in Maşiah’ı kabul etmesinin işaretine dönüştürmek, metnin söylediğini aşar.

¹⁰⁷⁹Şimşon örneğinin başka bir önemli yönü daha vardır. Şimşon ölür ve geri dönmez. Şoftim onun dirildiğini, göğe yükseldiğini veya ikinci kez geleceğini söylemez. Ailesi onu gömer. Hristiyan yorum ise olağanüstü doğum, bağlanma, düşmanlara karşı zafer ve cenaze gibi birbirinden ayrı ayrıntıları alarak İsa benzerliği meydana getirir. Fakat Hristiyan iki-geliş öğretisinin temel olayları Şimşon anlatısında yoktur. Şoftim kitabının kendi önderlerini kusursuz kişiler olarak sunmaması da önemlidir. Gid’on büyük bir kurtuluş gerçekleştirir, fakat daha sonra yaptığı efod İsrael için bir tuzağa dönüşür. Yiftah büyük askeri başarı kazanır, fakat verdiği adak anlatının trajik merkezlerinden biridir. Şimşon Tanrı tarafından Peliştilere karşı kullanılır, fakat arzularıyla ilgili ağır sorunlar yaşar. Bavli Sota da Şimşon’un Gazze ve Delila ile ilgili davranışlarını açıkça eleştirir. Roş HaŞana’daki rabbinik tartışma Gid’on, Şimşon ve Yiftah’ı Moşe, Aharon ve Şemuel ile aynı kişisel büyüklük düzeyinde görmez; buna rağmen kendi kuşaklarının atanmış önderleri olarak otoritelerinin tanınması gerektiğini öğretir. Tanrı’nın bir insan aracılığıyla kurtuluş sağlaması o insanı kusursuz yapmaz. Hele onu gelecekteki İsa’nın gizli biçimi haline hiç getirmez.

Şoftim’de insan kurtarıcılar vardır, fakat kurtuluşun kaynağı onlar değildir. HaŞem onları çıkarır, görevlendirir ve zafer verir. Tanhuma, İsrael teşuva ettiğinde Otniel, Ehud, Devora ve Barak gibi farklı kurtarıcıların ortaya çıktığını anlatır. Gid’on da İsrael kendisine kalıcı yönetim teklif ettiğinde, “Ben üzerinizde yönetici olmayacağım, oğlum da olmayacak; HaŞem üzerinizde yönetici olacaktır” der. Şoftim’in merkezi düşüncesi çeşitli insanların gizlice aynı gelecekteki kişiyi temsil etmesi değildir. HaŞem’in farklı zamanlarda farklı insanlar aracılığıyla halkını kurtarmasıdır. Hristiyan yorumun Miha’dan getirdiği “İsrael’in yargıcı” sözü de bu yapıyı İsa’ya bağlamaz. Masoretik bölümlemede ifade Miha 4:14’tedir: “İsrael’in yargıcının yanağına değnekle vururlar.”

Ayet bu kişinin Maşiah olduğunu açıkça söylemez. Üstelik erken bir Yahudi deraşı bu sözü peygamber Miha’nın kendisine uygular ve onun halk tarafından yanağına vurulmasından söz eder. Bu deraş ayetin tek açıklaması olmak zorunda değildir. Fakat “İsrael’in yargıcı” sözünün yalnız Maşiah’a ait özel bir kimlik işareti olmadığını göstermeye yeter. Şofet, yani yargıç, Tanah’ta geniş biçimde kullanılan bir görev sözüdür. Şoftim kitabının adı da buradan gelir.¹⁰⁸⁰ Hristiyan yorumun beş örneği yan yana konduğunda yöntem iyice belirginleşir. Gid’on’da öldürülmek istenmesi İsa’nın ölümüne, öldürülmemesi dirilişe; Devora’da bazı kabilelerin savaşa katılmaması İsa’nın reddedilmesine; Yiftah’ta aile tarafından mirastan dışlanma ulusal Maşiah reddine, Tov adlı coğrafi bölge göğe, askeri ihtiyaç nedeniyle geri çağrılma ikinci gelişe; İvsan’da Bet Lehem bağlantısı Maşiah doğumuna; Şimşon’da kısır kadının gebe kalması bakireden doğuma, bilinçli olarak kendisini bağlatması ihanete, ailesinin cesedini gömmesi ise sonunda İsrael tarafından kabul edilmeye dönüştürülür.

Hristiyan yorumun kurduğu benzerliklerin bir kısmı yüzeyseldir, bir kısmı çok uzaktır; bazılarında ise olayın niteliği değiştirilir. Gid’on ölmeden kurtulur ve bu, ölümden dirilişin tipi yapılır. Şimşon’un ailesi onun bedenini gömer ve bu, sonunda kabul edilmesinin işareti sayılır. Yiftah fiziksel bir coğrafi bölgeye gider ve bu bölge göğe dönüştürülür. Yeterince esnek bir yöntemle neredeyse her tarihsel kişiden Hristiyan tipolojisi üretilebilir. Sorunun mantıksal yönü de budur. Önce İsa gerçek Maşiah ve nihai kurtarıcı kabul edilir. Ardından Şoftim kitabında İsa’nın yaşamına benzeyen ayrıntılar aranır. Şoftim’deki ölüm tehdidi, küçük aile, dışlanmış çocuk, “iyi” anlamıyla ilişkilendirilen Tov adı, Bet Lehem bağlantısı ve kısır bir kadının olağanüstü biçimde çocuk sahibi olması sırayla İsa’nın ölümüne, kökenine, reddedilmesine, göğe, doğumuna ve bakireden doğum öğretisine bağlanır. Sonra toplanan bu benzerlikler, İsa’nın gerçek Maşiah olduğunun kanıtı olarak sunulur. Hristiyan yorumun kendi cümlesi yöntemi ele verir: Şoftim’in kurtarıcılarını incelemeden önce İsa’yı zaten “nihai kurtarıcı ve İsrael’in yargıcı” olarak tanımlar. Kanıtlanması gereken sonuç başlangıçta kabul edilmiştir.

Bu döngüsel bir kanıttır. Bir ölçütün değeri yalnız doğru olduğu düşünülen kişiye benzerlik üretmesinde değildir. Yanlış adayları da eleyebilmelidir. Hristiyan yorumun kullandığı özellikler ise düşük toplumsal köken, reddedilme, aile çatışması, ölüm tehdidi, bir yerden ayrılma, geri dönme, kurtarıcı olma, olağanüstü doğum, Bet Lehem bağlantısı ve düşmanlarla savaşma gibi geniş unsurlardır. Bunların çeşitli birleşimleri tarih boyunca çok sayıda kişide bulunabilir. Nitekim Hristiyan yorum yalnız birkaç satır içinde beş farklı Şoftim kişisinde bunları bulur. Bu bolluk kanıtı güçlendirmez. Ölçütün ne kadar gevşek olduğunu gösterir. İsa’ya benzeyen ayrıntılar Moşe’de bulunur, Yosef’te bulunur, Eliyahu’da bulunur, David’de bulunur, Gid’on’da bulunur, Devora’da bulunur, Yiftah’ta bulunur, İvsan’da bulunur ve Şimşon’da bulunur. Bu durumda sorulması gereken soru artık “Tanah İsa’yı kaç kez önceden haber verdi?” değildir. Asıl soru şudur: Yeterince genel özellikler seçilir ve yeterince serbest benzerlik kurulursa, Tanah’taki hangi önemli kişi İsa’ya benzetilemez?

Şoftim’deki מוֹשִׁיע, moşia, “kurtarıcı” demektir; İsa özel adı değildir. Şoftim 3:9 o kurtarıcının Otniel ben Kenaz olduğunu açıkça söyler. Daha sonra Ehud, Devora, Barak ve başka önderler gelir. Tanhuma bu kişileri birbirinden ayrı kurtarıcılar olarak sıralar. Gid’on ölümden dirilmez; ölmez. Babası Yoaş onu kalabalığın elinden kurtarır. Hristiyan yorumun “kaydedilmemiş” dediği olay Şoftim’de kaydedilmiştir. Devora’nın bazı kabilelerden askeri destek alamaması Maşiah’ın reddedilmesi değildir. Yiftah’ı bütün İsrael değil, babasının diğer oğulları miras nedeniyle dışlar. Tov ülkesi gök değildir. İvsan’ın Bet Lehemli olması onu Maşiah kehaneti yapmaz. Şimşon bakireden doğmaz, kendisini bağlayacak adamların niyetini bilir ve ölümünden sonra kardeşleri tarafından “kabul edilmez”; ailesi bedenini gömer.¹⁰⁸¹ Hristiyan yorumun kurduğu bağlantıların güçlü görünmesi için olayların asıl niteliği tekrar tekrar değiştirilmek zorunda kalır: öldürülmemek dirilişe, coğrafi Tov ülkesi göğe, aile cenazesi kabul edilmeye, kısır kadının gebe kalması bakireden doğuma, aile miras kavgası Maşiah’ın ulusal reddine dönüşür. Bunları Şoftim söylemez. Hristiyan yorum söyler. Şoftim’in kendi anlatısı daha yalındır ve daha güçlüdür. İsrael günaha düşer, baskıya uğrar, HaŞem’e yakarır ve HaŞem farklı kuşaklarda farklı insanlar çıkararak halkını kurtarır. Bu insanların ortak noktası İsa olmaları değildir. Onları gönderenin HaŞem olmasıdır.

Hristiyan yorum ise Şoftim’in bu merkezini bırakıp tarihsel kurtarıcıların yaşamlarını Hristiyan Maşiah anlatısının parçalarına ayırır. Böylece İsa’nın biyografisi Tanah tarafından sınanmak yerine, Tanah’taki kişilerin biyografileri İsa’ya benzetilecek biçimde seçilir. Bu nedenle Şoftim’deki kurtarıcılar İsa’nın Maşiah olduğunu kanıtlamaz. Hristiyan yorumun Hristiyan teolojisini Şoftim kitabına sokabilmek için sözcükleri, coğrafyayı ve tarihsel olayları ne ölçüde yeniden anlamlandırmak zorunda kaldığını gösterir.

Kaynaklar

1071. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 37–38. ↩

1072. Kaynak: Miha 5:1. ↩

1073. Kaynaklar: Şoftim 2:16; Şoftim 3:9. ↩

1074. Kaynaklar: Şoftim 3:9; Midraş Tanhuma. ↩

1075. Kaynaklar: Şoftim 6; Şoftim 6:32. ↩

1076. Kaynak: Şoftim 5:15–17. ↩

1077. Kaynaklar: Şoftim 12:8; Şoftim 12:10. ↩

1078. Kaynaklar: Şoftim 13:2; Bamidbar Rabba. ↩

1079. Kaynaklar: Şoftim 16:31; Bereşit Rabba. ↩

1080. Kaynak: Miha 4:14. ↩

1081. Kaynak: Şoftim 3:9. ↩