Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorumun hesabı kesin bir tarihe ulaştırma iddiasıyla kurulur. MÖ 457’den başlanır; altmış dokuz hafta yediyle çarpılarak 483 yıl bulunur. Sonra “Yahudi zamanı”nın Ay döngüleriyle hesaplandığı söylenir ve 483 yıl, 486,5 “ay yılı”na çevrilir. MÖ/MS takviminde bulunduğu ileri sürülen dört yıllık hata eklenince MS 33,5 elde edilir. Hristiyan yorumcu bunu İsa’nın çarmıha gerildiği tarihle tam uyum olarak sunar.¹⁴⁵⁶

Bu hesapta birbirinden bağımsız birkaç karar üst üste gelmektedir. İlki, 121. iddiada görülen MÖ 457 başlangıcıdır. İkincisi, Daniel 9:25’teki yedi hafta ile altmış iki haftanın kesintisiz tek 69 haftalık blok sayılmasıdır. Masoretik vurgu düzeni yedi haftanın sonunda güçlü bir durak koyar; birçok modern çeviri de “meshedilmiş bir öndere kadar yedi hafta; altmış iki hafta boyunca…” şeklinde ayırır. Buna karşılık eski çeviri geleneklerinden ve bazı modern Hristiyan yorumlardan 7+62’yi kümülatif okuyanlar da vardır. Bu nedenle Hristiyan yorumun 69 haftayı “Daniel’in tartışmasız tek sayımı” gibi kullanması doğru değildir.¹⁴⁵⁷

Daha önemlisi, 9:26 “altmış iki haftadan sonra meshedilmiş biri kesilecek” der. İbranice ve-aharei ha-şavuim şişim u-şnayimdir. “Altmış dokuz haftadan sonra” denmez. Hristiyan yorumcu yedi haftayı ilk yeniden inşa dönemiyle ilişkilendirerek metindeki ayrılığı kendisi de kabul eder; buna rağmen İsa’ya giden hesapta iki süreyi tek sayı olarak kullanır. Bu birleştirme ayrıca gerekçelendirilmesi gereken bir yorum tercihidir; hesap makinesine verilmiş tartışmasız veri değildir.¹⁴⁵⁸

483 Sayısını kabul etsek bile 486,5 “ay yılı” dönüşümü matematiksel olarak açıklanmamaktadır. Ortalama on iki aylık bir ay yılı yaklaşık 354,37 gündür. 483 güneş yılının gün sayısı bu uzunluktaki ay yıllarına bölündüğünde yaklaşık 497,8 ay yılı çıkar; 486,5 değil. Ters yönden bakılırsa 486,5 ay yılı yaklaşık 472 güneş yılı eder. Hristiyan yorumun merkezde kullandığı 486,5 rakamı ne Daniel’in metninden ne de sıradan güneş-yıl/ay-yıl dönüşümünden çıkar.¹⁴⁵⁹

“Yahudiler zamanı Ay’a göre hesaplar” cümlesi de bunu kurtarmaz. Yahudi takviminde aylar Ay döngüsüne göre belirlenir, fakat yıl saf ay takvimi değildir. Tora Pesah’ın Aviv mevsiminde kalmasını ister; bunun için gerekli yıllarda ek ay konur ve ay takvimi güneş mevsimleriyle eşlenir. Rabbinik kaynaklar sıradan ay yılını yaklaşık 354 gün olarak tanıyıp güneş yılıyla farkını ayrıca bilir; takvim sistemi bu farkı yok saymak yerine artık aylarla dengeler. Yüzyıllık bir kronolojiyi saf ay yıllarına dönüştürmek “Yahudi takvimini kullanmak” değildir; Yahudi takviminin güneş mevsimiyle kurduğu bağı kaldırmaktır.^14601461

Burada bir ölçü birimi benzetmesi yararlıdır. On kilometrelik bir mesafeyi mile çevirmek mesafeyi değiştirmez; yalnız birimi değiştirir. 483 güneş yılını gerçek bir ay-yıl birimine çevirmek de aynı tarih aralığını korumalıdır. Sonucu hedef tarihe yaklaştırmak için 483 sayısını 486,5’e dönüştürüp aralığın kendisini değiştirmek birim dönüşümü değildir. Aynı zamanın başka bir ölçüsünü bulmak yerine farklı bir zaman uzunluğu üretir.

Geleneksel Yahudi Daniel kronolojileri de Hristiyan yorumun yöntemini kullanmaz. Seder Olam yedi, altmış iki ve son haftayı sürgün ile İkinci Bet HaMikdaş tarihine yerleştirir; Saadya Gaon yetmiş haftayı 490 yıllık tarihsel bir bütün olarak ele alır, 434 yılı inşa/İkinci Bet HaMikdaş sürecine, son haftayı barış, savaş ve antlaşma kırılmasına bağlar. Saadya’nın kronolojik şeması modern tarih biliminin Pers dönemi tarihlemesiyle özdeş değildir; burada önemli olan, klasik Yahudi hesabın 483 yılı “Yahudi ay yılı” adıyla 486,5’e dönüştürmemesidir.¹⁴⁶²

Dört yıllık “MÖ/MS takvim hatası” da ayrı bir müdahaledir. Daniel böyle bir düzeltme vermez. Üstelik Hristiyan yorumcu aynı hesapta MS 33,5’in İsa’nın doğumundan tam 33,5 yıl sonrası olduğunu söyler. Eğer kullanılan takvim İsa’nın doğumunu dört yıl kaydırıyorsa, takvim üzerindeki 33,5 sayısını aynı anda hem dört yıl düzeltilmiş sonuç hem de doğumdan 33,5 yıl sonraki yaş olarak kullanmak tutarlı değildir.¹⁴⁶³

MÖ ile MS arasında sıfır yılı bulunmaması da hesaba dikkat gerektirir. Tarihsel BCE/CE numaralandırmasında MÖ 1’in ardından doğrudan MS 1 gelir. MÖ 457’den 486,5 yıllık gerçek bir süre ileri gidildiğinde yaklaşık MS 30,5 civarına ulaşılır; dört yıl daha eklemek yaklaşık MS 34,5 eder. Hristiyan yorumun MS 33,5 sonucuna ulaşan basit toplaması, astronomik sayı sistemindeki “0 yılı” mantığını kullanıp sonra tarihsel MÖ/MS takvimiyle konuşmaktadır. “Tam isabet” görünümünde bir yıllık fark bile bu yöntem karışımından doğar.¹⁴⁶⁴

Sonra yetmişinci hafta sorunu belirir. Daniel yetmiş hafta verir. Hristiyan yorumcu 69 haftayı MS 33,5’te bitirdikten sonra son haftanın yarısını MS 66,5–70 dönemine taşır ve iki bölüm arasında olağanüstü bir boşluk bulunduğunu kabul eder. Bu boşluğa İsa’nın ölümünden sonra İsrael’e teşuva için zaman verildiği anlamını yükler. Daniel 9 ise 69. haftadan sonra otuz üç yıllık bir duraklama, peygamberlik saatinin durması veya İsrael’in İsa’yı kabul etmesini bekleyen özel bir ara dönem vermez.¹⁴⁶⁵

Burada sorun tek tek her yorum seçeneğinin varlığı değildir. Tarihsel kehanetler üzerinde farklı başlangıçlar, bölümlendirmeler ve kronolojiler tartışılabilir. Sorun, birbirinden bağımsız bütün esnek noktaların aynı hedefe doğru ayarlanıp sonra sonucun “Daniel’in tam verdiği tarih” diye sunulmasıdır. Önce MÖ 457 seçilir. 7+62 tek 69 yapılır. 483 yıl açıklanmayan biçimde 486,5 ay yılına çevrilir. Dört yıl eklenir. Sıfır yılı sorunu gözden kaçar. Yetmişinci hafta sığmayınca zaman çizgisine otuz üç yıllık boşluk konur.¹⁴⁶⁶

Bu işlemler sonunda İsa’ya ulaşılması, İsa’nın Daniel’den bağımsız biçimde öngörüldüğünü göstermez. Hedef tarih önceden biliniyor ve başlangıç noktası, zaman birimi, takvim ayarı ile ara boşluk hedefe göre seçiliyorsa hesap geriye dönük hale gelir. Hristiyan yorumcu burada Tanah’ı Hristiyan kronolojisine uydurmaya çalışmaktadır. Daniel’in verdiği tarih örgüsü Yeruşalayim, sürgün, kutsal yer ve İsrael tarihidir; “MÖ 457 + 486,5 ay yılı + dört yıl + otuz üç yıllık boşluk” formülü Daniel’in cümlesi değildir.¹⁴⁶⁷

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 122, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 42–47: 69 × 7 = 483; bunu 486,5 “lunar years”a dönüştürme; dört yıllık takvim düzeltmesi ve MS 33,5 sonucu.
• Daniel 9:25’in Masoretik vurgu düzeni; NRSV ve benzeri birçok modern çeviri yedi haftadan sonra durak verir. Eski Theodotion/Vulgata geleneği ve bazı Hristiyan yorumlar ise 7+62’yi kümülatif okur; bu nedenle bölümlendirme bir yorum tartışmasıdır.
• Daniel 9:26: ve-aharei ha-şavuim şişim u-şnayim yikkaret maşiah.
• Ortalama yıl uzunluklarıyla aritmetik: 483 × 365,2425 / 354,367 ≈ 497,8 ay yılı; 486,5 × 354,367 / 365,2425 ≈ 472 güneş yılı. Burada yalnız Heaster’ın “birim dönüşümü” iddiasının matematiği sınanmaktadır.
• Devarim 16:1; Sifrei Devarim, Devarim 16:1 üzerine; Mekhilta de-Rabbi Yişmael, Bo 2; ayrıca Bavli Sanhedrin 12b–13a. Pesahın Aviv mevsiminde kalması için yılın artık ayla uzatılması.
• Bavli Arakhin 9b: sıradan on iki aylık ay yılı 354 gün, olası düzenlemelerde 352–356 gün; aynı sugya güneş yılı için 365 günü ayrı ölçü olarak anar.
• Seder Olam Rabba, ilgili İkinci Bet HaMikdaş kronolojisi; Saadya Gaon, HaEmunot veHaDeot, VIII/9:1: yetmiş hafta = 490 yıl, 62 hafta = 434 yıl ve son hafta için ayrı tarihsel açıklama.
• Heaster, Jesus for Jews, s. 42–47; “AD 33.5” ve bunun İsa’nın doğumundan 33,5 yıl sonrası olduğu iddiası.
• BCE/CE tarih numaralandırmasında sıfır yılı yoktur. MÖ 457’den 486,5 gerçek yıl ileri gitmek yaklaşık MS 30,5; buna dört yıl eklemek yaklaşık MS 34,5 verir. Heaster’ın işlemi astronomik yıl numaralandırması ile tarihsel MÖ/MS gösterimini karıştırır.
• Heaster, Jesus for Jews, Daniel 9 tartışması; MS 33,5 ile yaklaşık MS 66,5 arasında olağanüstü ara ve 70. haftanın son kısmını Roma savaşı/yıkımla ilişkilendirmesi.
• Daniel 9:24–27 ile Heaster’ın MÖ 457, 486,5 ay yılı, dört yıllık düzeltme ve 70. hafta boşluğu modeli karşılaştırması.
• Daniel 9:24–27; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 42–47.

Hristiyan yorumcu Daniel 9 için çok belirli bir kronoloji kurar. Artahşasta’nın Yeruşalayim’i yeniden inşa etmeye ilişkin buyruğunu MÖ 457’ye yerleştirir; 69 ‘yedi’yi 483 yıl sayar; sonra Yahudi zaman hesabının ay döngülerine dayandığını ileri sürerek bunu yaklaşık 486,5 ‘ay yılı’na dönüştürür. Miladi takvimde İsa’nın doğumuna ilişkin dört yıllık bir hata bulunduğunu da ekleyip MS 33,5’e ulaştığını ve bunun İsa’nın çarmıha gerildiği tarihe tam olarak uyduğunu söyler. Burada sorun sayı kullanılması değil, hesabın değişkenlerinin Daniel tarafından verilmiş gibi sunulmasıdır.²⁵⁴⁹

İlk güçlük başlangıç tarihidir. Daniel 9:25 “Yeruşalayim’i geri döndürmek ve yeniden inşa etmek için sözün çıkışından” söz eder; fakat MÖ 457 yazmaz. Tarihsel ve Hristiyan yorum geleneğinde Koreş’in buyruğu, Artahşasta’nın Ezra’ya verdiği yetki ve Nehemya’ya verilen daha sonraki izin dahil farklı başlangıç noktaları önerilmiştir. MÖ 457, yorum tarihinde önerilen başlangıç tarihlerinden biridir; Daniel’in kendi tarih damgası değildir. Başlangıç seçimi sonucu onlarca yıl değiştirir.²⁵⁵⁰

İkinci güçlük ‘Yahudi ay yılı’ ifadesidir. Yahudi takvimi salt ay takvimi değildir; aylar ay döngüsüne, yıl ise mevsimlere bağlı Ay aylarını Güneş mevsimleriyle uzlaştırır. Pesahın baharda kalması için artık ay eklenir. Bu yüzden yüzyıllar boyunca 12 aylık yaklaşık 354 günlük yılları arka arkaya saymak Yahudi tarih hesabının normal biçimi değildir. Tora Aviv ayını gözet diyerek Pesahı tarımsal mevsime bağlar; klasik takvim de ay ve güneş döngüsünü uzlaştırır.²⁵⁵¹

Basit aritmetik de Hristiyan yorumun ‘tam’ uyum iddiasını sınar. 69×7, 483 yıldır. MÖ 457’den 483 normal takvim yılı ileri gidildiğinde, sıfır yılı bulunmadığı hesaba katılırsa yaklaşık MS 27’ye ulaşılır; MS 33,5’e değil. Hristiyan yorumun kendi 486,5 sayısına dört yıl ekleyerek 33,5 sonucuna varması da BCE/CE geçişinde yıl 0 varmış gibi işlem yapılmasına dayanır: tarihsel numaralandırmada MÖ 1’den sonra doğrudan MS 1 gelir. MS 33 civarına ulaşmak için yıl uzunluğunu, başlangıcı veya ek düzeltmeleri ayrıca seçmek gerekir. Sonucu hedef tarihe yaklaştıran her ayar Daniel’in açık sözü sayılamaz.²⁵⁵²

Üçüncü sorun İsa’nın ölüm tarihinin kendisidir. Tarihsel araştırmada çarmıh için en çok MS 30 ve MS 33 çevresindeki tarihler tartışılır; MS 33,5, İsa’nın doğumundan tam 33,5 yıl sonra bağımsız tarihsel kesinlik değildir. İsa’nın doğumu da Miladi çağ başlangıcından birkaç yıl önceye yerleştirilir. Hesabın sonunda tartışmalı bir tarih seçilip sonra bu tarihe tam oturduğu söylenirse, kehanetin kesinliği ile modern kronolojinin belirsizliği birbirine karışır.²⁵⁵³

İbranice metnin yapısı da hesabın yalnız matematikten ibaret olmadığını gösterir. Daniel 9:25 yedi ‘yedi’ ile altmış iki ‘yedi’yi ayrı ifadeler halinde verir; 9:26’da altmış iki yediden sonra bir maşiah — meshedilmiş kişi — kesilir. Maşiah Tanah’ta yalnız nihai Maşiah unvanı değildir; kohenler ve krallar dahil meshedilmiş kişiler için kullanılır. Metnin hangi meshedilmiş kişiyi, hangi tarihsel buyruğu ve hangi zaman düzenini anlattığı önce filolojik ve tarihsel olarak belirlenmeden yalnız son sayıdan İsa’ya gidilemez.²⁵⁵⁴

Hristiyan yorumun hesabı Hristiyan kronolojisinin Daniel 9’a uyguladığı bir tarih modelidir; Daniel’in kendi içinde yazılmış kesin tarih formülü değildir. MÖ 457 başlangıcı yorumla seçilir, saf ay yılı kullanımı Yahudi lunisolar takviminin yapısını karşılamaz, 483 normal yıl MS 27 civarına gider, İsa’nın ölüm yılı da bağımsız olarak tartışmalıdır. Bunların üzerine eklenen dört yıllık düzeltme sonucu aranan tarihe taşır. Kehanetin bir kişiyi tam olarak tarihlemesi için başlangıç noktası, yılın uzunluğu ve hedef olay metinden bağımsız olarak belirlenebilmelidir. Burada bu üçü de yorumcunun seçimine bağlıdır. Bu nedenle MS 33,5 Daniel’in açık tarihi değil, Hristiyan yorumun kurduğu hesabın sonucudur.²⁵⁵⁵

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 251, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 43–45. Heaster MÖ 457 başlangıcı, 69×7=483, ‘lunar time’ dönüşümü, dört yıllık takvim düzeltmesi ve MS 33,5 sonucunu kullanır.
• Daniel 9:25; Ezra 1:1–4; 7:11–26; Nehemya 2:1–8. Yorum tarihinde başlangıç buyruğunun hangi tarihsel karara karşılık geldiği tartışmalıdır.
• Şemot 12:2; Devarim 16:1; ayrıca İbn Ezra, Şemot 12:2. Yahudi takvimi ay aylarını mevsimsel güneş yılıyla uyumlu tutmak için interkalasyon kullanır; 19 yıllık döngüde 7 artık ay bulunur.
• Takvim aritmetiği: astronomik olmayan tarih sayımında yıl 0 yoktur; MÖ 457’den 483 yıl ilerlemek yaklaşık MS 27’ye ulaşır. Hristiyan kronoloji literatüründe MÖ 457 başlangıcını kullanan hesaplar çoğunlukla MS 26–27’yi İsa’nın hizmetinin başlangıcıyla ilişkilendirir.
• Colin J. Humphreys ve W. G. Waddington, ‘Dating the Crucifixion,’ Nature 306 (1983), 743–746, 3 Nisan MS 33 tarihini savunur; Helen K. Bond, ‘Dating the Death of Jesus: Memory and the Religious Imagination,’ New Testament Studies 59/4 (2013), 461–475, kesin tarihin geri kazanılamayacağını savunur ve MS 30 ile 33 seçeneklerini tartışır. Heaster’ın ‘MS 33,5’ ifadesi Daniel’in veya çağdaş bir tarih kaynağının verdiği kesin tarih değildir.
• Daniel 9:25–27; karşılaştırma için Vayikra 4:3, 5, 16; I Şemuel 24:7; Yeşayahu 45:1. Maşiah kelimesi Tanah’ta genel olarak ‘meshedilmiş kişi’ için de kullanılır.
• Daniel 9:24–27; MÖ 457, ay yılı, dört yıllık takvim düzeltmesi ve MS 33,5 metinde verilmez.