Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorum Hoşea 3’ü yalnız İsrael’in uzun süre korban sunamayacağını bildiren bir metin olarak okumaz. İsa’nın ölümünden kısa süre sonra Bet HaMikdaş’ın, sunağın ve etkin kohenlik düzeninin ortadan kalkmasını Sinay antlaşmasının artık sürdürülemeyeceğinin tarihsel işareti sayar. Hoşea 3:4–5’i de buna ekler: İsrael uzun süre kral, önder ve korban olmadan kalacak, son günlerde teşuva edecektir. Hristiyan yoruma göre bu uzun dönemde yaşayan İsrael eski antlaşmanın imkanlarına sahip değildir; çözüm, İsa’nın ölümüyle kurulmuş olduğunu düşündüğü yeni antlaşmadır. Seçeneği sonunda ikiye indirir: ya korbanları ve eski düzenin gereklerini sürdürebilmek gerekir ya da vaat edilen Maşiah’ın gelmiş olduğu kabul edilmelidir.⁹⁰⁷ Hoşea gerçekten uzun bir yoksunluk dönemi anlatır: כִּי יָמִים רַבִּים יֵשְׁבוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל אֵין מֶלֶךְ וְאֵין שַׂר וְאֵין זֶבַח וְאֵין מַצֵּבָה וְאֵין אֵפוֹד וּתְרָפִים “İsrael oğulları uzun günler boyunca kralsız, öndersiz, korbansız, matsevasız, efodsuz ve terafimsiz kalacaklar.” Fakat ayette berit, yani “antlaşma”, kelimesi yoktur ve antlaşmanın sona erdiği söylenmez. Listede terafim de vardır; terafim Sinay antlaşmasının yerine getirilmesi gereken bir kurumu değildir. Hoşea burada “Sinay antlaşmasını oluşturan altı unsur” saymıyor; İsrael’in siyasi ve dini düzeninden mahrum kaldığı uzun bir dönemi tasvir ediyor.

Aynı ayetteki “kral olmayacak” sözü bu ayrımı görmeyi kolaylaştırır. Hristiyan yorum bundan David soyuna verilen krallık sözünün sonsuza dek sona erdiği sonucunu çıkarmaz; gelecekte David kralını beklemeyi sürdürür. Çünkü sonraki ayet kralın yokluğunun kalıcı olmadığını söyler: אַחַר יָשֻׁבוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל וּבִקְשׁוּ אֶת־יְהוָה אֱלֹהֵיהֶם וְאֵת דָּוִד מַלְכָּם “Sonra İsrael oğulları dönecek, Tanrıları HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar.” İlk kelime ahar, “sonra”dır. 3:5, 3:4’teki mahrumiyet döneminin sonrasını anlatır. Kralsız dönem David soyunun sonu değilse, aynı cümledeki korbansız dönem de yalnız kendi varlığıyla korban düzeninin sonsuza dek kaldırıldığını gösteremez. Hoşea mahrumiyetle başlar ve dönüşle biter. Radak bu dönüşü son günlerdeki teşuva ve kurtuluşla ilişkilendirir; Hazal’dan aktardığı gelenekte İsrael’in yeniden HaŞem’in krallığını, David hanesini ve Bet HaMikdaş’ı araması gerekir. Hoşea’nın sonu yeni bir din düzenine geçiş değil, kaybedilen ilişkinin köklerine dönüşüdür: HaŞem, David ve Mikdaş. Targum da ayeti HaŞem’in hizmetini yeniden aramak yönünde açıklar.⁹⁰⁸

Hazal’ın başka bir kullanımında da aynı hareket görülür. Megilla’daki beraha sıralaması açıklanırken Yeruşalayim’in yeniden kuruluşundan sonra “David”in, yani Maşiah’ın gelişi Hoşea 3:5 ile ilişkilendirilir. Yeruşalmi geleneği de “HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar” sözünü Maşiah geleceği içinde okur. Yahudi yorumunun yönü, İsrael’in antlaşma dışına çıkarılması değil, kaybettiği düzenin gelecekte onarılmasıdır.⁹⁰⁹ Fakat Hristiyan iddiasının asıl güçlüğü Hoşea’dan bile önce, Tora’nın kendisinde ortaya çıkar. Çünkü Tora İsrael’in günah işleyeceğini, ağır cezalar göreceğini ve düşmanlarının ülkesinde bulunacağını zaten öngörür. Tam bu bağlamda Vayikra 26:44 şöyle der: וְאַף־גַּם־זֹאת בִּהְיוֹתָם בְּאֶרֶץ אֹיְבֵיהֶם לֹא־מְאַסְתִּים וְלֹא־גְעַלְתִּים לְכַלֹּתָם לְהָפֵר בְּרִיתִי אִתָּם İsrael düşmanlarının ülkesindeyken bile HaŞem onları yok edecek ölçüde reddetmeyeceğini ve “onlarla olan antlaşmamı bozmak için” bırakmayacağını söyler. Hristiyan yorumun akıl yürütmesi ise İsrael’in günahı, sürgün ve Mikdaş’ın yıkımından antlaşmanın sona erdiği sonucuna gider. Tora tam bu durumu önceden anlatır: günah ve sürgün vardır, fakat HaŞem “antlaşmamı bozmak için onları reddetmeyeceğim” der. Raşi de ağır cezalar düşman ülkesinde gerçekleşse bile HaŞem’in İsrael’le antlaşmasını sona erdirmediğini açıklar.⁹¹⁰ Hazal bu sözü yalnız Babil sürgünüyle sınırlamaz; Vayikra 26:44’ü Yunan, Roma ve sonraki baskı dönemleri boyunca HaŞem’in İsrael’le bağını korumasına uygular.

“Antlaşmamı bozmak için” sözü Roma dönemindeki İsrael’in devamlılığıyla da ilişkilendirilir. Bu, Roma döneminden sonra İsrael’in antlaşmasız kaldığı görüşüne açıkça aykırıdır. Antlaşmayı ihlal etmek ile HaŞem’in antlaşma ilişkisini sona erdirmesi aynı şey değildir. Evlilik sadakatini bozan kişi ilişkiyi ağır biçimde yaralar; fakat ilişkinin son durumunu yalnız ihlal değil, antlaşmanın diğer tarafının sözü belirler. Vayikra 26’da HaŞem günahı ve sürgünü bildirirken antlaşmayı bozacak bir reddedişi açıkça reddeder. “İsrael bozdu, öyleyse antlaşma artık yoktur” sonucu Tora’nın kendi açıklamasını atlar.⁹¹¹ Devarim 30 aynı düşünceyi geleceğe taşır. Tora bereket ve lanetlerin gerçekleşeceğini, İsrael’in uluslar arasına dağılacağını ve sonra HaŞem’e dönerek yeniden toplanacağını söyler. Dönüşten sonra uygulanacak düzen de açıkça belirtilir: וְעָשִׂיתָ אֶת־כָּל־מִצְוֹתָיו אֲשֶׁר אָנֹכִי מְצַוְּךָ הַיּוֹם “Bugün sana emrettiğim bütün mitsvalarını yerine getireceksin.” Birkaç kelime sonra da bunların: הַכְּתוּבָה בְּסֵפֶר הַתּוֹרָה הַזֶּה yani “bu Tora kitabında yazılı” mitsvot ve yasalar olduğu belirtilir. Tora’nın kendi gelecek tasvirinde sürgün, Sinay’da verilen emirlerin yerine başka bir din düzeninin geçirilmesine götürmez. Sürgünden dönüş, yeniden “bugün sana emrettiğim” mitsvalara dönüş olarak anlatılır.

Gündelik bir örnek bunu berraklaştırır. Bir mitsva belirli bir mekana, kuruma veya görevliye bağlıysa bu şartların geçici olarak bulunmaması mitsvanın Tora’dan silindiği anlamına gelmez. Erets İsrael dışında yalnız ülkeye bağlı bir uygulamanın yapılamaması nasıl Tora’nın o mitsvayı sona erdirdiğini göstermiyorsa, Mikdaş yokken Mikdaş’a bağlı korbanların sunulamaması da Sinay antlaşmasının sona erdiğini göstermez. Devarim 30 sürgün ile aynı Tora’nın emirlerine dönüşü tek gelecek tablosu içinde verir.⁹¹² Tanah’ın tarihinin kendisi de bunun bir örneğini daha önce vermiştir. Birinci Bet HaMikdaş yıkıldıktan sonra korban hizmeti kesintiye uğramıştı. Babil sürgününden dönenler, bunun eski düzenin sona erdiği anlamına geldiğini düşünmediler. Ezra 3’te Yeşua ben Yotsadak ve Zerubavel sunağı yeniden kurar ve üzerinde HaŞem’e olot sunmaya başlarlar. Metin, bunun Moşe’nin Tora’sında yazılı olana göre yapıldığını özellikle belirtir. Daha Mikdaş bütünüyle yeniden kurulmadan bile sunak eski yerinde ayağa kaldırılır ve günlük korban düzeni geri döner.

Bu tarihsel örnek de aynı ölçüyü sınar. Eğer “Mikdaş yıkıldı, korban sunulamıyor, öyleyse Sinay antlaşması sona erdi” sonucu doğru olsaydı Babil yıkımında da aynı sonuca ulaşmak gerekirdi. Tanah ise birinci yıkımı antlaşmanın sonu olarak değil, sürgün ve ardından yeniden kuruluş olarak anlatır. İkinci Mikdaş’ın yıkımı tek başına farklı bir teolojik sonuç doğurmaz; bunun için Tanah’ın antlaşmanın artık sona erdiğini ayrıca söylemesi gerekir. Yeremya 33 daha da ileri gider. Gelecekte David soyunun yeniden yükselişini anlattığı aynı metinde Levi soyundan kohenlerin de HaŞem’in önünde hizmet edeceğini söyler. Kullanılan kelimeler somuttur: ola sunmak, minha yakmak ve zevah yapmak. Ardından David’le ve hizmet eden Levilerle olan bu düzeni, gündüz ile gecenin değişmezliğine benzetir. Metin daha sonra “HaŞem’in seçtiği iki aileyi reddettiği” iddiasını aktarır ve buna karşı Yaakov soyunun ve David’in reddedilmeyeceğini, halkın durumunun yeniden düzeltileceğini söyler.⁹¹³ Hoşea’da kral da korban da yoktur; Yeremya’nın gelecek tasvirinde David hanesi de Levi hizmeti de vardır. Hristiyan yorum ilk kaybın gelecekte David kralıyla giderileceğini kabul ederken ikinci kaybın kalıcı olduğunu varsayar. Yeremya 33 bu ayrımı kurmaz; David soyunun sürekliliği ile Levi hizmetinin sürekliliğini aynı İlahi güvence içinde yan yana verir.

⁹¹⁴Yehezkel’in gelecekteki Mikdaş görümü de aynı sorunu doğurur. Yehezkel 45–46’da nasi, bayramlar, Şabat, ola, minha ve şelamim gibi korban türleriyle birlikte anlatılır. Nasi için gönüllü ola ve şelamim sunularından bile söz edilir. Bu metinlerin bütün ayrıntılarının gelecekte nasıl gerçekleşeceği üzerine farklı yorumlar bulunabilir; fakat metnin açık dili gelecekteki kutsal hizmeti korban terminolojisiyle anlatır. Hristiyan yorum buna iki biçimde karşılık verebilir. Yeremya ve Yehezkel’deki gelecekteki korbanların yalnız sembolik veya anımsatıcı olduğu, İsa’nın korbanının yerini almadığı söylenebilir; ayrıca Hoşea 3:5’teki “David”in İsa olduğu ve İsrael’in HaŞem’e dönüşünün İsa’yı kabul ederek gerçekleşeceği ileri sürülebilir. Bu yorumlar, Hristiyan teolojisinin önceden kabul ettiği sonuçların peygamberlik metinlerine uygulanmasıyla kurulur. Fakat Hoşea 3:5 “David”i İsa diye tanımlamaz ve yeni bir antlaşmadan söz etmez. Yeremya 33 gelecekteki Levi hizmetine “anımsatıcı” demez; ola, minha ve zevah kelimelerini kullanır. Yehezkel de gerçek korban terimleri verir. Sonraki Hristiyan yorum bunları başka anlamlara taşıyabilir; fakat Hoşea 3:4’ün kendi başına Sinay antlaşmasının sona erdiğini söylediği sonucu bundan çıkmaz.⁹¹⁵

Hristiyan iddiasındaki karışıklık, bir hizmetin belirli tarihsel şartlarda yapılamaması ile o hizmeti düzenleyen antlaşmanın sona ermesini aynı saymasıdır. Hoşea tam tersini anlatır. İsrael kraldan da korbandan da mahrum kalır; fakat anlatı kayıpla bitmez. Ahar, “sonra”, yeni aşamayı açar ve aynı İsrael yeniden HaŞem’i ve David kralını arar. Radak’ın aktardığı eski yorum bunu HaŞem’in krallığına, David hanesine ve Bet HaMikdaş’a dönüş olarak okur. Tora daha da kesin konuşur. İsrael düşmanlarının ülkesinde olsa bile HaŞem “antlaşmamı bozmak için onları reddetmeyeceğim” der. Devarim 30 sürgünden dönen İsrael’in yine “bugün sana emrettiğim” mitsvaları ve “bu Tora kitabında yazılı” yasaları yerine getireceğini bildirir. Yeremya 33 gelecekte David soyuyla birlikte Levi hizmetini de korur. Mikdaş’ın tarihsel olarak bulunmamasından Sinay antlaşmasının sona erdiği sonucu bu metinlere karşı kurulamaz.⁹¹⁶ Hoşea 3 İsrael’in antlaşmasız kalacağını değil, uzun süre krallık ve kutsal hizmet düzeninden mahrum kalacağını anlatır. Sonunda aynı “İsrael oğulları” HaŞem’e ve David kralına döner. Peygamberliğin modeli sona erme değil, mahrumiyet ve dönüş modelidir. Tora bunu daha da kesinleştirir: sürgün antlaşmanın dışına atılmak değil, antlaşma içinde öngörülmüş bir ceza dönemidir; dönüş de HaŞem’e, Tora’ya ve İsrael’in kendi onarımına doğrudur.

Kaynaklar

906. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 35–41. ↩

907. Kaynaklar: Hoşea 3; Hoşea 3:4–5. ↩

908. Kaynaklar: Targum; Radak. ↩

909. Kaynaklar: Hoşea 3:5; Hoşea 3. ↩

910. Kaynaklar: Hoşea 3; Raşi, Hoşea 3 yorumu. ↩

911. Kaynak: Vayikra 26. ↩

912. Kaynak: Devarim 30. ↩

913. Kaynak: Yeremya 33. ↩

914. Kaynaklar: Hoşea 3; Yeremya 33. ↩

915. Kaynaklar: Hoşea 3:5; Yeremya 33; Hoşea 3:4. ↩

916. Kaynaklar: Devarim 30; Yeremya 33. ↩

Hristiyan yorum, Sinay beritini evlilik bağına benzetir ve İsrael’in sadakatsizliği sonucunda HaŞem’in bu ilişkiyi sonunda sona erdirdiğini ileri sürer. Zeharya 11:10’u eski beritin resmen bozulması, Hoşea’daki Lo-Ammi adını İsrael’in artık Tanrı’nın halkı olmaması, İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkılışını da bunun tarihsel işareti olarak kullanır. Daniel 9:26’dan ayrıca Maşiah öldürüldükten sonra Yahudilerin artık onun halkı olmayacağı anlamını çıkarır. Hristiyan yorum sonsuz bir reddediliş savunmaz; İsrael’in daha sonra İsa konusunda teşuva edip yeniden kabul edileceğini söyler.¹³⁸⁵

Tora tam bu sorunun merkezine son derece açık bir cümle yerleştirir. Vayikra 26, berite sadakatsizliğin en ağır sonuçlarını anlatır: yenilgi, şehirlerin harap olması, kutsal yerin yıkımı, ülkenin ıssızlaşması ve halkın düşman ülkelerine dağılması. Yani Hristiyan yorumun günah, ceza, ülke kaybı ve sürgün diye gösterebileceği şartların hepsi zaten bölümün içindedir. Sonra HaŞem, İsrael tam düşmanlarının ülkesindeyken şöyle der: “Bütün bunlara rağmen onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları bütünüyle yok edip onlarla olan beritimi bozmayacağım. Çünkü Ben HaŞem onların Tanrısıyım.”¹³⁸⁶

Ayet, “sadık kaldıkları sürece beritimi bozmayacağım” demez. Sadakatsizlik ve sürgün gerçekleştikten sonra konuşur. Bu nedenle İsrael berite karşı geldi; öyleyse HaŞem de İsrael ile beritini sona erdirdi ve artık onları halkı saymıyor çıkarımı Vayikra 26’nın kendi sonuna Tanah’a açıkça aykırıdır. Ceza vardır; sürgün vardır; yakınlığın kaybı vardır. Fakat Tora özellikle “beritimi bozmayacağım” der.¹³⁸⁷

Bavli Megilla 11a ayeti tam bu yönde okur. “Onları reddetmeyeceğim... beritimi bozmayacağım” sözlerini Babil, Pers, Yunan ve Roma baskıları boyunca İsrael’in terk edilmemesiyle ilişkilendirir; Vespasian dönemini bile bu güvence içinde düşünür.¹³⁸⁸ Bu rabbinik okumayı peşatın kendisiyle karıştırmamak gerekir. Fakat İsa’dan sonraki Yahudi geleneğinin Vayikra 26’yı berit bitti diye değil, sürgünde bile beritin sürdüğü şeklinde anladığını açıkça gösterir.

Evlilik imgesinin kendisi de Hristiyan yorumun sonucunu zorunlu kılmaz. Yeremya 3, kuzey İsrael’in sadakatsizliğini boşanma diliyle anlatır; fakat aynı bölüm birkaç ayet sonra “Dön, ey dönek İsrael” diye çağırır ve İsrael ile Yehuda’nın yeniden bir araya gelmesini bekler.¹³⁸⁹ Yehezkel 16 daha da sert evlilik imgeleri kullanır; sonunda ise HaŞem “Gençlik günlerindeki seninle olan beritimi hatırlayacağım ve seninle sonsuz bir berit kuracağım” der.¹³⁹⁰ Peygamberlikte ayrılık imgesi ilişkinin korkunç derecede bozulmasını anlatabilir; aynı halkın daha sonra çağrılması, temizlenmesi ve yenilenmesi onun kimliğinin silinmediğini gösterir.

Zeharya 11:10’da daha somut bir metin sorunu vardır. İbranice ifade et beriti aşer karatti et kol ha-amimdir: “bütün halklarla kurduğum berit.” Ayet “İsrael ile Sinay’da kurduğum berit” demez; özne alanı kol ha-amim, bütün halklardır.¹³⁹¹ Raşi de bunu Sinay beriti olarak değil, diğer halkların İsrael’e zarar vermesini sınırlayan Tanrısal düzenle ilişkilendirir; Targum Yonatan da ayetin bütün halklar unsurunu korur. Hristiyan yorumun açıklamasında ayetin sözünü ettiği beritin tarafları değiştirilmiştir. Bütün halklarla olan berit, hiçbir metinsel gerekçe gösterilmeden Sinay’da İsrael ile yapılan berit haline getirilir.

Daniel 9:26’da sorun daha da açıktır. İlgili İbranice söz ve-ha'ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid habadır. Cümlenin öznesi am nagid haba — “gelecek önderin halkı”dır; bu halk kenti ve kutsal yeri yıkar.¹³⁹² Ayette “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” diye bir cümle yoktur. Raşi’nin açıklamasında da kenti ve kutsal yeri yıkan taraf gelecek önderin ordusu/halkıdır. Hristiyan yorumun İsrael’in Tanrısal statüsünün değiştiğine temel yaptığı ifade Masoretik cümlenin içinde bulunmamaktadır. Burada yorum farkından önce dilbilgisi sorunu vardır.

Hoşea’daki Lo-Ammi ise gerçek ve ağır bir berit krizidir: “Siz Benim halkım değilsiniz.” Fakat kitabın devamı aynı İsrael için “Size ‘Halkım değilsiniz’ denilen yerde ‘Yaşayan Tanrı’nın çocukları’ denecek” der; Yehuda ile İsrael’in yeniden birleşmesini anlatır ve daha sonra HaŞem Lo-Ammi’ye ‘Sen halkımsın’ diyeceğim diye konuşur.¹³⁹³ Bir kitabın ortasındaki kriz adını kitabın kendi restorasyon sözlerinden ayırıp son kimlik bildirimi haline getirmek, Hoşea’nın edebi hareketini yarıda keser.

Pesahim’deki rabbinik anlatı da Hoşea’yı aynı yönde okur. Hoşea’nın İsrael yerine başka bir ulus düşünmesi kınanır; İsrael Avraam, Yitshak ve Yaakov’un çocukları olarak anılır ve Lo-Ammi sözünün hemen ardından gelen yeniden kabul ayetleri birlikte okunur.¹³⁹⁴ İsrael’in günahları antlaşmanın sona erdiği anlamına gelmez. Ama günahın başka bir halkla değiştirilme anlamına gelmediğini vurgulayan güçlü bir rabbinik hafıza vardır.

Yeremya 31, replacement düşüncesini daha da zor hale getirir. Hristiyan yorumun kendisinin de başvurduğu yeni berit açıkça İsrael evi ve Yehuda evi ile kurulacaktır. HaŞem “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım; Ben onların Tanrısı olacağım, onlar da Benim halkım olacak” der.¹³⁹⁵ Yeni olan halk değildir. Aynı İsrael ve Yehuda ile kurulan beritin içselleşme biçimidir. Sifra’nın sonraki okuması da önceki beritin bozulmasıyla gelecekte İsrael evi ve Yehuda eviyle kurulacak yeni beriti aynı çerçevede tutar. Metin “eski halkı bırakıp başka bir toplulukla berit kuracağım” demez.

Aynı bölüm birkaç ayet sonra güneşi, ayı ve yıldızları tanık yapar. Bu yaratılış düzenleri HaŞem’in önünden kalkarsa ancak o zaman İsrael soyu O’nun önünde ulus olmaktan çıkacaktır; gökler ölçülebilir ve yerin temelleri bütünüyle araştırılabilirse ancak o zaman İsrael’in bütün soyunun reddedilmesi düşünülebilir.¹³⁹⁶ Yeni berit ile İsrael’in ulusal devamlılığı aynı bölümde yan yana durur. Esther Rabba bu yaratılış dili üzerinden İsrael’i HaŞem önünde ulus olmaktan çıkarmanın gök ve yer düzenini ortadan kaldırmak kadar düşünülemez oluşunu vurgular. Rambam da zulüm altındaki Yahudilere yazdığı İgeret Teyman’da Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i yan yana getirerek İsrael’in bütünüyle reddedilmesi düşüncesine karşı kullanır.¹³⁹⁷ Birini kabul edip ötekini yok saymak bölümün bütünlüğünü bozar.

Yehezkel 36–37 de aynı yapıyı başka imgelerle kurar. Günah işlemiş ve ulusların arasına dağılmış İsrael toplanır, ülkesine getirilir, temizlenir ve yeni bir yürek alır. Sonra dağılmış bene İsrael tek halk olur; “Onlar Benim halkım olacak, Ben de onların Tanrısı olacağım” denir ve David kulunun onların üzerinde kral olması anlatılır.¹³⁹⁸ Eski İsrael ortadan kalkıp başka bir topluluk onun adını almaz. Günah işleyen İsrael temizlenir; sürgündeki İsrael toplanır; bölünmüş İsrael birleştirilir.

Zohar’ın Vayikra 26:44 üzerindeki açıklaması da sürgünde Şehina’nın İsrael ile birlikte bulunmasını ve HaŞem’in onları reddetmemesini öne çıkarır. Bu, geç rabbinik-mistik katmandır; ayetin peşatıyla özdeş değildir. Yine de İsa’dan sonra Yahudi gelenek İsrael’i artık Tanrı’nın halkı saymadı iddiasının karşısında önemli bir tanıktır.

Seçilmişlik bu nedenle ahlaki dokunulmazlık değildir. Amos, Yeşaya, Yeremya, Yehezkel ve Hoşea İsrael’i son derece sert biçimde yargılar. Berit sorumluluk doğurduğu için ceza da ağırdır. Fakat aynı peygamberler yargıladıkları İsraeli daha sonra toplar, temizler ve yeniden ülkeye getirir. Tanah’ın örgüsü berit → günah → ceza ve sürgün → teşuva → arınma → toplanma → yenilenme biçimindedir; özne baştan sona aynı İsrael’dir.¹³⁹⁹

Hristiyan yorumun eklediği belirleyici şart ise bu metinlerde yoktur. Ona göre İsrael, İsa’yı öldürdüğünü kabul edip İsa’ya döndüğünde yeniden Tanrı’nın halkı olacaktır. Vayikra 26 İsrael’i HaŞem’e ve berite bağlar; Hoşea restorasyonu HaŞem’in “Sen halkımsın” sözüyle anlatır; Yeremya yeni beriti İsrael ve Yehuda ile kurar; Yehezkel sürgündeki İsraeli toplayıp temizler.¹⁴⁰⁰ Bu kaynakların hiçbiri restorasyonu İsa’yı kabul etme şartına bağlamaz.

İkinci Bet HaMikdaş’ın kaybı ağır bir Tanrısal ceza olarak okunabilir; bu, İsrael kimliğinin sona erdiğini göstermez. Zeharya 11:10’daki bütün halklar Sinay beriti değildir. Daniel 9:26, Yahudiler artık onun halkı olmayacak demez. Hoşea’nın Lo-Ammisi yeniden Halkımsın olur. Yeremya yeni beriti başka bir halkla değil İsrael ve Yehuda ile kurar. Ve Vayikra 26, sürgünün en karanlık yerinde son sözü kendisi söyler: “Onları reddetmeyeceğim... onlarla olan beritimi bozmayacağım.”

Kaynaklar

1385. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–55; Sinay beritinin evlilik bağı olarak bozulduğu, Lo-Ammi, Zeharya 11:10, Daniel 9:26 ve İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkılışı üzerinden İsrael’in statüsünü açıkladığı bölüm. Heaster gelecekte restorasyonu da kabul eder. ↩

1386. Vayikra 26:27–45; özellikle 26:44. ↩

1387. Vayikra 26:44–45; İsrael düşman ülkesindeyken bile HaŞem’in beritini bozmayacağını söylemesi. ↩

1388. Bavli Megilla 11a; Vayikra 26:44’ün Babil, Pers, Yunan ve Roma dönemleriyle ilişkilendirilmesi. ↩

1389. Yeremya 3:8–18; boşanma imgesi, “Dön, ey dönek İsrael” çağrısı ve İsrael-Yehuda restorasyonu. ↩

1390. Yehezkel 16:59–63; özellikle 16:60. ↩

1391. Zeharya 11:10; İbranice et beriti aşer karatti et kol ha-amim. Raşi, ayeti İsrael ile Sinay beriti olarak değil halkların İsrael’e zarar vermesini sınırlayan düzenle ilişkilendirir; Targum da “bütün halklar” unsurunu korur. ↩

1392. Daniel 9:26; İbranice ve-ha'ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid haba. Kent ve kutsal yeri yıkan özne “gelecek önderin halkı”dır; “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” cümlesi Masoretik metinde yoktur. Raşi de yıkımı gelecek önderin ordusu/halkı üzerinden açıklar. ↩

1393. Hoşea 1:9; 2:1–2; 2:25. Bölüm numaraları bazı Tanah baskılarında İngilizce numaralamadan bir ayet farklı olabilir. ↩

1394. Bavli Pesahim 87a–b; Hoşea, İsrael’in ataları ve Lo-Ammi sonrasındaki yeniden kabul ayetleri üzerine sugya. ↩

1395. Yeremya 31:31–34; yeni beritin İsrael evi ve Yehuda eviyle kurulması, Tora’nın yüreğe yazılması ve “onlar Benim halkım olacak” sözü. Karşılaştırma için Sifra’nın yeni beriti aynı İsrael-Yehuda çerçevesinde okuyan geleneği. ↩

1396. Yeremya 31:35–37; İsrael’in HaŞem önünde ulus olarak devamlılığının güneş, ay, yıldızlar ve yaratılış düzeniyle ilişkilendirilmesi; Esther Rabba’daki kullanım; Rambam, İgeret Teyman, Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i İsrael’in bütünüyle reddedilmesine karşı birlikte kullanır. ↩

1397. Esther Rabba, Yeremya 31:35–37’nin İsrael’in ulusal devamlılığıyla ilgili kullanımı; Rambam, İgeret Teyman, Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i İsrael’in bütünüyle reddedilmesine karşı kullanır. ↩

1398. Yehezkel 36:22–28; 37:21–28; sürgündeki İsrael’in toplanması, temizlenmesi, tek halk olması ve David kulunun yönetimi. ↩

1399. Karşılaştırma için Devarim 30:1–10; Yeremya 30–33; Yehezkel 36–37; Hoşea 1–3. Ceza ve sürgünün ardından aynı İsrael’in teşuvası ve restorasyonu. Zohar’ın Vayikra 26:44 açıklaması, sürgünde Şehina’nın İsrael ile bulunması temasını ekler. ↩

1400. Vayikra 26:44–45; Hoşea 2:25; Yeremya 31:31–37; Yehezkel 36:24–28, 37:21–28. Bu metinlerde restorasyonun şartı İsa’nın kabulü olarak verilmez. ↩

Hristiyan yorum İsrael’in hiçbir zaman geri dönemeyecek biçimde sonsuza dek terk edildiğini söylemez. İddiası daha belirgindir: İsrael sadakatsizliğiyle Sinay beritini bozmuş, Hoşea’daki Lo-Ammi — “Halkım değil” adıyla Tanrı’nın halkı olma statüsünü yitirmiş ve Tanrı ile İsrael arasında fiili bir boşanma meydana gelmiştir. Hoşea ilişkiyi yeniden kuran bir gelecek de anlatır; Hristiyan yorum ise bu dönüşü İsrael’in İsa’nın öldürülmesinden teşuva etmesine ve yeni berite girmesine bağlar.¹⁴⁰¹ Bu ikinci bağ, Hoşea’nın kendi sözünde bulunmaz. Sorun, Hoşea’nın aynı işareti birkaç ayet sonra ne hale getirdiği okununca başlar.

Hoşea 1:9 gerçekten ağırdır. HaŞem peygambere çocuğun adını Lo-Ammi koymasını söyler: “Çünkü siz halkım değilsiniz ve Ben sizin için olmayacağım.” İbranicesi ki atem lo ammi ve-anokhi lo ehye lakhemdir.¹⁴⁰² Hristiyan yorum ayetin sonunu “Ben sizin Tanrınız olmayacağım” diye verir. Bağlam nedeniyle bu açıklayıcı çeviri anlaşılabilir; fakat Masoretik İbranicede burada Elohim kelimesi yoktur. Cümle kelime kelime “Ben sizin için olmayacağım” der. Bu ayrıntı tek başına tartışmayı çözmez. Belirleyici olan, Hoşea’nın Lo-Ammi adını anlatının sonunda sabit bırakıp bırakmadığıdır.

Bırakmaz. Aynı halk için hemen şu gelecek açılır: “İsrael oğullarının sayısı ölçülemeyen ve sayılamayan deniz kumu gibi olacak; onlara ‘Siz halkım değilsiniz’ denilen yerde, ‘Yaşayan Tanrı’nın oğullarısınız’ denilecek.” Ardından Yehuda oğulları ile İsrael oğullarının birlikte toplanacağı söylenir.¹⁴⁰³ Ceza yok sayılmaz. Kuzey krallığının putperestliği, siyasi çözülmesi, Asur istilası ve sürgünü gerçektir. Peygamberlik işaretinin de gerçek bir tarihsel ağırlığı vardır. Fakat Lo-Ammi son söz değildir.

Hoşea bunu daha sonra işaretin adını tersine çevirerek gösterir: “Lo-Ammi’ye, ‘Ammi ata — Sen halkımsın’ diyeceğim; o da ‘Tanrım’ diyecek.” İbranice karşıtlık neredeyse görsel bir güç taşır: ve-amarti le-Lo-Ammi, Ammi ata.¹⁴⁰⁴ Önce Lo-Ammi, sonra aynı özneye Ammi. Eğer Lo-Ammi İsrael’in değişmez yeni kimliği olsaydı, peygamberin Lo-Ammi’ye Ammi diyeceğim sözü anlamsızlaşırdı.

Evlilik imgesi de aynı yönde ilerler. Hoşea, “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım; seni doğrulukla, adaletle, sevgiyle ve merhametle Kendime eş olarak alacağım. Seni sadakatle Kendime eş olarak alacağım ve HaŞem’i bileceksin” der.¹⁴⁰⁵ İlk sözler özellikle önemlidir: ve-erastikh li le-olam — “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım.” Hristiyan yorum evlilik benzetmesini kullanıyorsa, benzetmenin yalnız ayrılık cümlesini değil, yeniden bağlılık cümlesini de taşıması gerekir.

Hoşea’nın hareketi bu yüzden tek çizgili bir “sadakatsizlik → boşanma” anlatısı değildir. Sadakatsizlik cezaya, ceza uzaklaşmaya; uzaklaşma yeniden yakınlaşmaya, yeniden yakınlaşma da le-olam, kalıcı bağlılık diline açılır. Bir hikayenin ortasındaki “artık benim değilsin” sözünü nihai statü sayıp birkaç satır sonraki “seni Kendime sonsuza dek bağlayacağım” sözünü tali hale getirmek, metnin kendi hareketini keser.

Daha önemlisi, geri kabul edilen özne değiştirilmez. Hoşea başka bir topluluğa “Halkım” deneceğini söylemez. Bene İsrael — İsrael oğulları; ardından bene Yehuda u-vene İsrael — Yehuda oğulları ve İsrael oğulları der.¹⁴⁰⁶ Lo-Ammi denilen İsrael, “Yaşayan Tanrı’nın çocukları” denilen İsrael’dir. Dağılan İsrael toplanır. Merhametsiz bırakılan yeniden merhamet görür. Başka bir halkın İsrael’in yerine geçtiği bir cümle yoktur. ¹⁴⁰⁷

Hristiyan yorum ayrıca rabbilerin de Tanrı ile İsrael arasında bir boşanmayı kabul ettiğini ileri sürdüğü için, Hazal’ın bu ayeti nasıl okuduğu ayrı önem kazanır. Bavli Pesahim’de Hoşea, İsrael’in günahlarını görünce HaŞem’e onları başka bir ulusla değiştirmesini önermiş gibi tasvir edilir. HaŞem onu kendi ailesi üzerinden azarlar: Hoşea kendi eşi ve çocuklarından ayrılamıyorsa, Avraam, Yitshak ve Yaakov’un çocuklarından nasıl vazgeçilmesini önerebilir? Metin İsrael’i Tanrı’nın dünyadaki özel edinimlerinden biri olarak sayar ve Hoşea’ya özünde “Sen onları başka bir ulusla değiştirmemi söyledin” diye karşı çıkar.¹⁴⁰⁸ Ardından Hoşea dua eder ve sugya doğrudan geri dönüş ayetlerini getirir: “Halkım değilsiniz” denilenler “Yaşayan Tanrı’nın çocukları” olur; Yehuda ile İsrael toplanır; Lo-Ammiye yeniden Ammi denir.¹⁴⁰⁹

Bu, Hoşea’nın peşatı değildir; agadik bir yorum katmanıdır. Fakat Hristiyan yorumun “rabbiler boşanmayı kabul eder” genellemesini sınamak için tam da bu katman gerekir. Pesahim başka bir ulusla değiştirme düşüncesini anlatının içinde reddeder. Hoşea’nın öteki ceza adı Lo-Ruhama da aynı edebi dönüşü yaşar: merhametsizlik işareti kitabın devamında yeniden merhamet diliyle karşılanır. Böylece çocuk adları donmuş ontolojik kimlikler değil, peygamberlik krizinin ve restorasyonun hareketli işaretleridir. Bamidbar Rabba da aynı gerilimi bir kral ve eşi üzerinden somutlaştırır: kral öfkeyle boşanmadan söz eder, fakat hemen ardından eşi için mücevher hazırlanmasını ister. Sert söz gerçektir; gelecek için hazırlanan yakınlık da gerçektir.¹⁴¹⁰

Bamidbar Rabba’nın başka bir açıklaması daha ileri gider. Lo-Ammi sözünün teşuvaya yöneltmek için söylendiğini, hemen ardından “Yaşayan Tanrı’nın çocukları” vaadinin geldiğini belirtir. Rabbi Yitshak “Lo-Ammi’ye, Halkımsın diyeceğim” ayetini aktarır. Rabbi Hanina ise Hristiyan yorumun “Ben artık sizin Tanrınız olmayacağım” diye çevirdiği ve-anokhi lo ehye lakhem sözünü doğrudan ele alır ve bunu kalıcı Tanrısal ayrılık olarak okumaz. Yehezkel 20:32–33’te İsrael’in “Uluslar gibi olacağız” düşüncesine HaŞem’in “Aklınızdan geçen bu olmayacak… güçlü elle ve uzanmış kolla üzerinizde hükümran olacağım” diye karşılık vermesine bağlar.¹⁴¹¹ Bu bir deraştır; Hoşea’nın yalın anlamına geçirilmemelidir. Fakat klasik rabbinik gelenekte ayetin kalıcı boşanmanın kanıtı haline getirilmediğini açıkça gösterir.

Tora’nın daha eski berit metni de aynı sınırı koyar. Vayikra 26, İsrael’in en ağır sadakatsizliğini, ülkenin ıssızlaşmasını, kutsal yerin yıkımını ve düşman ülkelerine sürgünü anlattıktan sonra HaŞem’in şu sözünü verir: “Bütün bunlara rağmen, düşmanlarının ülkesindeyken onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları bütünüyle yok edip onlarla olan beritimi bozmayacağım.”¹⁴¹² Bu cümle günah gerçekleşmeden önceki masum İsrael’e değil, cezayı yaşamış sürgündeki İsrael’e söylenir. Sadakatsizlik beritin hükümlerini harekete geçirir; HaŞem’in beriti yok etmesiyle sonuçlanmaz.

Hoşea 3:5 gelecekteki yönü de korur: “Sonra İsrael oğulları dönecek, Tanrıları HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar.”¹⁴¹³ Özne yine bene İsraeldir. Aynı halk gelecekte HaŞem’e döner. Maharal daha sonraki bir yorum katmanında “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım” sözünü gelecekte İsrael ile HaŞem arasındaki bağın kesilmeyecek oluşuyla ilişkilendirir.¹⁴¹⁴ Bu yorum peşatın yerine konmaz; fakat klasik Yahudi düşüncesinin Lo-Ammiyi değişmez bir ontolojik reddedilişe dönüştürmediğini bir kez daha gösterir.

Zaman çizgisi de önemlidir. Hoşea MÖ sekizinci yüzyıldaki kuzey krallığına seslenir. Lo-Ammi bu tarihsel krizin işaretidir. Hristiyan yorum ise bu işareti yüzyıllar ileri taşıyarak İsa’nın öldürülmesini İsrael’in Tanrı’dan ayrılığını kesinleştiren olay haline getirir. Fakat Hoşea, İsa’dan yüzyıllar önce kendi krizinin çözümünü zaten verir: “Yaşayan Tanrı’nın çocukları”, “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım”, “Lo-Ammi’ye: Halkımsın diyeceğim.”¹⁴¹⁵

iki şeyi aynı anda tutmak gerekir. Lo-Ammi gerçek bir peygamberlik yargısıdır; onu etkisizleştirmek metni yumuşatmak olurdu. Fakat onu İsrael’in kalıcı boşanması veya başka bir halkla değiştirilmesi haline getirmek de aynı ölçüde metni bozar. Hoşea’nın kendi anlatısı bunu geri çevirir. Vayikra 26 beritin sürgünde bile bozulmayacağını söyler. Hazal’ın Hoşea okumaları da replacement fikrini reddeder. Hristiyan yorumun Lo-Ammiden İsa’nın ölümüne ve yeni bir teolojik statüye uzattığı zincir Hoşea’dan çıkmaz; Hristiyan teolojisi Hoşea’nın tarihsel işaretinin içine sonradan yerleştirilir.¹⁴¹⁶

Kaynaklar

1401. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–55; Heaster’ın Sinay beritinin bozulması, Hoşea’daki Lo-Ammi ve İsrael’in gelecekte İsa konusunda teşuva ederek yeniden kabul edilmesi çizgisi. ↩

1402. Hoşea 1:9; ayrıca Bavli Pesahim 87b’de ayetin aktarımı. Masoretik cümlede Elohim adı bulunmaz: ki atem lo ammi ve-anokhi lo ehye lakhem. ↩

1403. Hoşea 2:1–2 (bazı numaralandırmalarda 1:10–11); İsrael oğullarının çoğalması ve Yehuda ile İsrael’in birlikte toplanması. ↩

1404. Hoşea 2:25 (bazı numaralandırmalarda 2:23); Bavli Pesahim 87b: ve-amarti le-Lo-Ammi, Ammi ata. ↩

1405. Hoşea 2:21–22; ve-erastikh li le-olam ve devamındaki üçlü nişanlanma/bağlanma dili. ↩

1406. Hoşea 2:1–2; 3:5. Öznenin bene İsrael ve bene Yehuda u-vene İsrael olarak korunması. ↩

1407. Hoşea 1:9; 2:1–2, 21–25; 3:5. Lo-Ammi ve Lo-Ruhama işaretlerinin aynı kitap içinde restorasyon, yeniden merhamet ve yeniden bağlılık diline açılması. ↩

1408. Bavli Pesahim 87a–b. Sugya Hoşea’nın başka bir ulus önerisini Tanrısal azarla karşılar; İsrael’i Avraam, Yitshak ve Yaakov’un çocukları ve Tanrı’nın edinimlerinden biri olarak anar. ↩

1409. Bavli Pesahim 87b; Hoşea’nın “Yaşayan Tanrı’nın çocukları”, Yehuda ile İsrael’in toplanması ve Lo-Ammi → Ammi ayetlerinin ardışık aktarımı. ↩

1410. Bamidbar Rabba, Hoşea 1–2 üzerine kral/eş benzetmesi; öfke ve gelecekteki bağlılığın aynı anlatıda tutulması. ↩

1411. Bamidbar Rabba, Hoşea 1:9; 2:1, 25 ve Yehezkel 20:32–33 üzerine Rabbi Yitshak ve Rabbi Hanina’nın açıklamaları. Bu malzeme deraş/aggada katmanıdır. ↩

1412. Vayikra 26:40–45, özellikle 26:44; ayrıca Bavli Megilla 11a’nın ayeti sürgün dönemlerine uygulaması. ↩

1413. Hoşea 3:5: ahar yaşuvu bene İsrael uvikşu et HaŞem Elohehem ve-et David malkam. ↩

1414. Maharal, Netsah İsrael, Bölüm 47; Hoşea 2:21–22’deki üçlü ve-erastikh ifadesini gelecekteki bağın sürekliliği ve tamlığı çerçevesinde açıklar. ↩

1415. Hoşea 2:1–2, 21–25; 3:5. Peygamberlik işaretinin kendi kitap içindeki dönüşümü. ↩

1416. Heaster, s. 51–55; karşılaştırma için Vayikra 26:44; Hoşea 1:9–2:25; Bavli Pesahim 87a–b; Bamidbar Rabba’nın Hoşea yorumları. ↩

Tanah İsrael’in antlaşmayı defalarca bozduğunu açıkça anlatır. Tanah bunu gizlemez. Yeremya 31 bile yeni antlaşmayı anlatırken ataların Mitsrayim’den çıkarıldıkları gün yapılan antlaşmayı bozduklarını söyler. Hoşea’nın Lo-Ammi — “halkım değil” — adı da gerçek bir yargı sözüdür. Sorun, bu yargı dilinden İsrael’in antlaşma kimliğinin kalıcı biçimde sona erdiği ve başka bir halkla değiştirildiği sonucuna geçildiğinde başlar.²⁴⁴⁴

Vayikra 26 tam bu ihtimali önceden ele alır. İsrael sürgünde, düşmanlarının ülkesinde ve ağır ceza altında bulunduğunda HaŞem şöyle der: “Buna rağmen düşmanlarının ülkesindeyken onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinip onları yok etmeyeceğim ve onlarla antlaşmamı bozmayacağım; çünkü Ben HaŞem onların Tanrısıyım.” Bu ayet cezanın gerçekliğini azaltmaz. Tam tersine, cezanın ortasında antlaşmanın sona ermediğini özellikle söyler.²⁴⁴⁵

Hoşea’daki Lo-Ammi de tek başına okunamaz. Aynı kehanet birkaç cümle sonra “Halkım değilsiniz denilen yerde onlara ‘Yaşayan Tanrı’nın oğulları’ denecek” der. Daha ileride HaŞem “Lo-Ammi’ye ‘Sen halkımsın’ diyeceğim; o da ‘Tanrım’ diyecek” diye vaat eder. Yani isim, kalıcı ontolojik iptal değil, antlaşma sadakatsizliği karşısındaki yargıyı ve ardından gelecek dönüşü taşıyan peygamberlik işaretidir.²⁴⁴⁶

Yeremya 31 daha da kesin konuşur. Yeni antlaşma vaadının hemen ardından güneş, ay ve yıldız düzeni örnek verilir ve bu düzen ortadan kalkabilirse ancak o zaman İsrael soyunun HaŞem’in önünde ulus olmaktan çıkacağı söylenir. Ardından göklerin ölçülmesi ve yerin temellerinin araştırılması mümkün olursa HaŞem’in İsrael soyunu yaptıkları yüzünden bütünüyle reddedeceği ifade edilir. Peygamber, İsrael’in sürekliliğini kozmik düzen kadar güçlü bir dille güvence altına alır.²⁴⁴⁷

‘Boşanma’ imgeleri de bu bütün içinde okunmalıdır. Yeremya 3 İsrael’in sadakatsizliğini evlilik ve boşanma diliyle anlatır; fakat aynı bölüm HaŞem’in “Dön, dönek İsrael” çağrısıyla devam eder, birkaç ayet sonra İsrael ile Yehuda’nın birlikte geri geleceğini söyler. Yehezkel 16 ağır evlilik metaforlarından sonra HaŞem’in eski antlaşmasını hatırlayacağını ve ebedi bir antlaşma kuracağını bildirir. Metafor yargının ağırlığını anlatır; dönüş kapısını kapatmaz.²⁴⁴⁸

Bet HaMikdaş’ın yıkılması da bu sonucu değiştirmez. Tapınağın yıkılması Tanah’ta daha önce de yaşanmıştır; Birinci Bet HaMikdaş yıkıldığında İsrael’in antlaşma kimliği sona ermemiş, peygamberler dönüş ve yeniden inşayı vaat etmiştir. MS 70 yıkımını “Tanrı artık İsrael’in Tanrısı değildir” hükmünün kendisi yapmak, tarihsel felakete Tanah’ın vermediği teolojik sonucu ekler. Tanah’ın açık çizgisi daha sert ve aynı zamanda daha kalıcıdır: İsrael günahı yüzünden cezalandırılır; fakat HaŞem kendi antlaşmasını ve halkının nihai dönüşünü iptal etmez.²⁴⁴⁹

Kaynaklar

2444. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 54–55; Yeremya 31:32; Hoşea 1:9. Heaster İsrael’in antlaşmayı bozmasını Tanrı’nın onu ‘boşaması’ ve artık halkı saymamasıyla ilişkilendirir. ↩

2445. Vayikra 26:44–45. Ayet sürgün ve ceza bağlamında HaŞem’in İsrael’i tamamen reddetmeyeceğini ve antlaşmayı bozmayacağını açıkça bildirir. ↩

2446. Hoşea 2:1 [1:10]; 2:25 [2:23]. Lo-Ammi hükmünün aynı kitap içinde tersine çevrilmesi vaat edilir. ↩

2447. Yeremya 31:35–37. İsrael soyunun HaŞem’in önünde ulus olarak sürekliliği güneş, ay ve yıldızların düzeniyle karşılaştırılır. ↩

2448. Yeremya 3:1–18; Yehezkel 16:59–63. Her iki metin de ağır antlaşma sadakatsizliği dilinden sonra gelecekteki dönüş ve antlaşma yenilenmesini anlatır. ↩

2449. I Melahim 9:6–9; Yeremya 29:10–14; Yehezkel 36:22–28. Tapınak yıkımı ve sürgün, Tanah’ta antlaşmanın kalıcı iptali değil ceza ve sonrasında dönüş çerçevesinde ele alınır. ↩

Hristiyan yorum Hoşea 3:4-5’i kendi çağının anahtarlarından biri haline getirir. İsrael’in uzun süre kral, yönetici ve zevah olmadan kalacağını; ardından “son günlerde” HaŞem’e ve David’e döneceğini okur. Buraya kadar metne yakındır. Sonra bir adım daha atar: “o zaman kesinlikle şimdidir” der ve bu dönemi İsrael’in yeniden toplanması, son bir istilaya uğraması ve Maşiah’ın gelişinin hemen öncesiyle özdeşleştirir.¹⁷⁶⁹

Hoşea’nın sözleri teşuva ile bağışlanma arasındaki ilişkiyi açıklar. Peygamber, İsrael’in uzun bir yoksunluk döneminden sonra geri döneceğini ve aharit ha-yamim’de HaŞem’i ve “kralları David”i arayacağını açıkça söyler.¹⁷⁷⁰

Bu, Yahudi Maşiah beklentisiyle bütünüyle uyumludur. Radak ayeti “kurtuluş zamanına yakın” bir teşuva olarak okur. Daha da önemlisi, aktardığı Hazal geleneğinde dönüş üç şeyi yeniden aramakla anlatılır: göklerin krallığı, David hanedanı ve Bet HaMikdaş.¹⁷⁷¹

Raşi de aynı rabbinik hattı aktarır. İsrael’in gelecekteki dönüşü, Tora düzeninden ayrılışın onaylanması değil; terk edilen bağların yeniden aranmasıdır.¹⁷⁷²

Burada Hristiyan yorumun okumasında garip bir terslik ortaya çıkar. Hoşea 3’ü “eski düzen bitti” diye kullanmak ister; oysa klasik Yahudi okuma ayetin sonunu tam tersine, HaŞem’e, David krallığına ve Mikdaş’a dönüş olarak duyar.

Metnin söylemediği şey ise modern tarih haritasıdır. Hoşea burada belirli bir devlet adı vermez, askeri bir koalisyon çizmez, bir dünya savaşının tarihini söylemez ve İsa’nın dönüşünü adlandırmaz.¹⁷⁷³

“Aharit ha-yamim” geleceğe dönük ciddi bir ifadedir; fakat “gelecek” ile “tam olarak benim yaşadığım siyasal dönem” aynı cümle değildir. Bir pusula yön gösterebilir; takvim tarihi vermez. Hristiyan yorum yön bildiren peygamberlik dilini tarih damgasına dönüştürür.

Zevahın uzun süre bulunmaması da kendi başına ilga anlamına gelmez. Hoşea bunu kral, yönetici ve diğer kurumlarla birlikte bir mahrumiyet listesi içinde verir. Kralın yüzyıllarca bulunmaması “David krallığı Tanrı tarafından iptal edildi” demiyorsa, zevahın bulunmaması da kendiliğinden “korban mitsvası kaldırıldı” diyemez.¹⁷⁷⁴

Hoşea’nın güçlü sonucu başka yerdedir: İsrael dağılabilir, yönetim ve avoda kesilebilir, fakat öykü dönüşle biter. Hristiyan yorumun yakın savaş takvimi metnin üstüne eklenmiştir; peygamberin açık sözü ise İsrael’in HaŞem’e ve David soyuna ilişkin krallığa yeniden yönelmesidir.

Kaynaklar

1769. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 3. Hoşea 3:4-5’i kendi çağındaki İsrael ile özdeşleştirir; “Surely that time is now” diyerek bunu “latter days” içinde İsrael’in yeniden toplanması ve Maşiah’ın gelişinden önceki nihai istilayla ilişkilendirir. ↩

1770. Hoşea 3:4-5. 4. ayette İsrael’in “uzun günler” kral, yönetici, zevah, matseva, efod ve terafim olmadan kalacağı; 5. ayette ardından HaŞem’e ve “kralları David”e döneceği ve bunun aharit ha-yamim’de olacağı söylenir. ↩

1771. Radak, Hoşea 3:5: “Bu, günlerin sonunda, kurtuluş zamanına yakın olacaktır; İsrael oğulları teşuva ile dönecektir.” Ardından Hazal’dan, kurtuluş işaretinin göklerin krallığını, David hanedanını ve Bet HaMikdaş’ı yeniden aramakla bağlantılı olduğu geleneği aktarır. ↩

1772. Raşi, Hoşea 3:5; Rabbi Şimon ben Yohay ve Rabbi Şimon ben Menasya adına aktarılan gelenekte İsrael’in yeniden HaŞem’i, David krallığını ve Bet HaMikdaş’ı araması vurgulanır. ↩

1773. Hoşea 3:4-5’in İbranice metninde belirli modern devletler, bir askeri koalisyon, “nihai savaş”, Roma sonrası kronoloji veya İsa’nın dönüşü adıyla belirtilmez. ↩

1774. Hoşea 3:4’te zevahın yokluğu bir dönemsel mahrumiyet listesi içindedir; 3:5’teki dönüş, klasik Yahudi yorumunda beritin ve kutsal düzenin yeniden kurulması yönünde okunur. Bu yüzden ayet “zevah sonsuza dek kaldırıldı” demez. ↩