86. İddia: İsrael’in uzun süre kralsız ve korbansız kalması eski antlaşmanın sona erdiğini gösterir

İddia başlığının kaynak notları: ⁹⁰⁶

Hristiyan iddiası

“Now consider Hos.3:4,5: ” The children of Israel shall abide many days without a king, and without a prince, and without a sacrifice…Afterward shall the children of Israel return, and seek the Lord their God, and David their king…in the latter days” . This same total Jewish repentance is here said to be after being a long time without offering the animal sacrifices of the law, and without a king or member of the royal (Davidic) line as their leader. Surely that time is now – ” the latter days” of Daniel, Jeremiah, Ezekiel, when Israel will be regathered and invaded in a final holocaust before Messiah’s coming.”

Cevap

Hristiyan yorum Hoşea 3’ü yalnız İsrael’in uzun süre korban sunamayacağını bildiren bir metin olarak okumaz. İsa’nın ölümünden kısa süre sonra Bet HaMikdaş’ın, sunağın ve etkin kohenlik düzeninin ortadan kalkmasını Sinay antlaşmasının artık sürdürülemeyeceğinin tarihsel işareti sayar. Hoşea 3:4–5’i de buna ekler: İsrael uzun süre kral, önder ve korban olmadan kalacak, son günlerde teşuva edecektir. Hristiyan yoruma göre bu uzun dönemde yaşayan İsrael eski antlaşmanın imkanlarına sahip değildir; çözüm, İsa’nın ölümüyle kurulmuş olduğunu düşündüğü yeni antlaşmadır. Seçeneği sonunda ikiye indirir: ya korbanları ve eski düzenin gereklerini sürdürebilmek gerekir ya da vaat edilen Maşiah’ın gelmiş olduğu kabul edilmelidir.⁹⁰⁷ Hoşea gerçekten uzun bir yoksunluk dönemi anlatır: כִּי יָמִים רַבִּים יֵשְׁבוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל אֵין מֶלֶךְ וְאֵין שַׂר וְאֵין זֶבַח וְאֵין מַצֵּבָה וְאֵין אֵפוֹד וּתְרָפִים “İsrael oğulları uzun günler boyunca kralsız, öndersiz, korbansız, matsevasız, efodsuz ve terafimsiz kalacaklar.” Fakat ayette berit, yani “antlaşma”, kelimesi yoktur ve antlaşmanın sona erdiği söylenmez. Listede terafim de vardır; terafim Sinay antlaşmasının yerine getirilmesi gereken bir kurumu değildir. Hoşea burada “Sinay antlaşmasını oluşturan altı unsur” saymıyor; İsrael’in siyasi ve dini düzeninden mahrum kaldığı uzun bir dönemi tasvir ediyor.

Aynı ayetteki “kral olmayacak” sözü bu ayrımı görmeyi kolaylaştırır. Hristiyan yorum bundan David soyuna verilen krallık sözünün sonsuza dek sona erdiği sonucunu çıkarmaz; gelecekte David kralını beklemeyi sürdürür. Çünkü sonraki ayet kralın yokluğunun kalıcı olmadığını söyler: אַחַר יָשֻׁבוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל וּבִקְשׁוּ אֶת־יְהוָה אֱלֹהֵיהֶם וְאֵת דָּוִד מַלְכָּם “Sonra İsrael oğulları dönecek, Tanrıları HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar.” İlk kelime ahar, “sonra”dır. 3:5, 3:4’teki mahrumiyet döneminin sonrasını anlatır. Kralsız dönem David soyunun sonu değilse, aynı cümledeki korbansız dönem de yalnız kendi varlığıyla korban düzeninin sonsuza dek kaldırıldığını gösteremez. Hoşea mahrumiyetle başlar ve dönüşle biter. Radak bu dönüşü son günlerdeki teşuva ve kurtuluşla ilişkilendirir; Hazal’dan aktardığı gelenekte İsrael’in yeniden HaŞem’in krallığını, David hanesini ve Bet HaMikdaş’ı araması gerekir. Hoşea’nın sonu yeni bir din düzenine geçiş değil, kaybedilen ilişkinin köklerine dönüşüdür: HaŞem, David ve Mikdaş. Targum da ayeti HaŞem’in hizmetini yeniden aramak yönünde açıklar.⁹⁰⁸

Hazal’ın başka bir kullanımında da aynı hareket görülür. Megilla’daki beraha sıralaması açıklanırken Yeruşalayim’in yeniden kuruluşundan sonra “David”in, yani Maşiah’ın gelişi Hoşea 3:5 ile ilişkilendirilir. Yeruşalmi geleneği de “HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar” sözünü Maşiah geleceği içinde okur. Yahudi yorumunun yönü, İsrael’in antlaşma dışına çıkarılması değil, kaybettiği düzenin gelecekte onarılmasıdır.⁹⁰⁹ Fakat Hristiyan iddiasının asıl güçlüğü Hoşea’dan bile önce, Tora’nın kendisinde ortaya çıkar. Çünkü Tora İsrael’in günah işleyeceğini, ağır cezalar göreceğini ve düşmanlarının ülkesinde bulunacağını zaten öngörür. Tam bu bağlamda Vayikra 26:44 şöyle der: וְאַף־גַּם־זֹאת בִּהְיוֹתָם בְּאֶרֶץ אֹיְבֵיהֶם לֹא־מְאַסְתִּים וְלֹא־גְעַלְתִּים לְכַלֹּתָם לְהָפֵר בְּרִיתִי אִתָּם İsrael düşmanlarının ülkesindeyken bile HaŞem onları yok edecek ölçüde reddetmeyeceğini ve “onlarla olan antlaşmamı bozmak için” bırakmayacağını söyler. Hristiyan yorumun akıl yürütmesi ise İsrael’in günahı, sürgün ve Mikdaş’ın yıkımından antlaşmanın sona erdiği sonucuna gider. Tora tam bu durumu önceden anlatır: günah ve sürgün vardır, fakat HaŞem “antlaşmamı bozmak için onları reddetmeyeceğim” der. Raşi de ağır cezalar düşman ülkesinde gerçekleşse bile HaŞem’in İsrael’le antlaşmasını sona erdirmediğini açıklar.⁹¹⁰ Hazal bu sözü yalnız Babil sürgünüyle sınırlamaz; Vayikra 26:44’ü Yunan, Roma ve sonraki baskı dönemleri boyunca HaŞem’in İsrael’le bağını korumasına uygular.

“Antlaşmamı bozmak için” sözü Roma dönemindeki İsrael’in devamlılığıyla da ilişkilendirilir. Bu, Roma döneminden sonra İsrael’in antlaşmasız kaldığı görüşüne açıkça aykırıdır. Antlaşmayı ihlal etmek ile HaŞem’in antlaşma ilişkisini sona erdirmesi aynı şey değildir. Evlilik sadakatini bozan kişi ilişkiyi ağır biçimde yaralar; fakat ilişkinin son durumunu yalnız ihlal değil, antlaşmanın diğer tarafının sözü belirler. Vayikra 26’da HaŞem günahı ve sürgünü bildirirken antlaşmayı bozacak bir reddedişi açıkça reddeder. “İsrael bozdu, öyleyse antlaşma artık yoktur” sonucu Tora’nın kendi açıklamasını atlar.⁹¹¹ Devarim 30 aynı düşünceyi geleceğe taşır. Tora bereket ve lanetlerin gerçekleşeceğini, İsrael’in uluslar arasına dağılacağını ve sonra HaŞem’e dönerek yeniden toplanacağını söyler. Dönüşten sonra uygulanacak düzen de açıkça belirtilir: וְעָשִׂיתָ אֶת־כָּל־מִצְוֹתָיו אֲשֶׁר אָנֹכִי מְצַוְּךָ הַיּוֹם “Bugün sana emrettiğim bütün mitsvalarını yerine getireceksin.” Birkaç kelime sonra da bunların: הַכְּתוּבָה בְּסֵפֶר הַתּוֹרָה הַזֶּה yani “bu Tora kitabında yazılı” mitsvot ve yasalar olduğu belirtilir. Tora’nın kendi gelecek tasvirinde sürgün, Sinay’da verilen emirlerin yerine başka bir din düzeninin geçirilmesine götürmez. Sürgünden dönüş, yeniden “bugün sana emrettiğim” mitsvalara dönüş olarak anlatılır.

Gündelik bir örnek bunu berraklaştırır. Bir mitsva belirli bir mekana, kuruma veya görevliye bağlıysa bu şartların geçici olarak bulunmaması mitsvanın Tora’dan silindiği anlamına gelmez. Erets İsrael dışında yalnız ülkeye bağlı bir uygulamanın yapılamaması nasıl Tora’nın o mitsvayı sona erdirdiğini göstermiyorsa, Mikdaş yokken Mikdaş’a bağlı korbanların sunulamaması da Sinay antlaşmasının sona erdiğini göstermez. Devarim 30 sürgün ile aynı Tora’nın emirlerine dönüşü tek gelecek tablosu içinde verir.⁹¹² Tanah’ın tarihinin kendisi de bunun bir örneğini daha önce vermiştir. Birinci Bet HaMikdaş yıkıldıktan sonra korban hizmeti kesintiye uğramıştı. Babil sürgününden dönenler, bunun eski düzenin sona erdiği anlamına geldiğini düşünmediler. Ezra 3’te Yeşua ben Yotsadak ve Zerubavel sunağı yeniden kurar ve üzerinde HaŞem’e olot sunmaya başlarlar. Metin, bunun Moşe’nin Tora’sında yazılı olana göre yapıldığını özellikle belirtir. Daha Mikdaş bütünüyle yeniden kurulmadan bile sunak eski yerinde ayağa kaldırılır ve günlük korban düzeni geri döner.

Bu tarihsel örnek de aynı ölçüyü sınar. Eğer “Mikdaş yıkıldı, korban sunulamıyor, öyleyse Sinay antlaşması sona erdi” sonucu doğru olsaydı Babil yıkımında da aynı sonuca ulaşmak gerekirdi. Tanah ise birinci yıkımı antlaşmanın sonu olarak değil, sürgün ve ardından yeniden kuruluş olarak anlatır. İkinci Mikdaş’ın yıkımı tek başına farklı bir teolojik sonuç doğurmaz; bunun için Tanah’ın antlaşmanın artık sona erdiğini ayrıca söylemesi gerekir. Yeremya 33 daha da ileri gider. Gelecekte David soyunun yeniden yükselişini anlattığı aynı metinde Levi soyundan kohenlerin de HaŞem’in önünde hizmet edeceğini söyler. Kullanılan kelimeler somuttur: ola sunmak, minha yakmak ve zevah yapmak. Ardından David’le ve hizmet eden Levilerle olan bu düzeni, gündüz ile gecenin değişmezliğine benzetir. Metin daha sonra “HaŞem’in seçtiği iki aileyi reddettiği” iddiasını aktarır ve buna karşı Yaakov soyunun ve David’in reddedilmeyeceğini, halkın durumunun yeniden düzeltileceğini söyler.⁹¹³ Hoşea’da kral da korban da yoktur; Yeremya’nın gelecek tasvirinde David hanesi de Levi hizmeti de vardır. Hristiyan yorum ilk kaybın gelecekte David kralıyla giderileceğini kabul ederken ikinci kaybın kalıcı olduğunu varsayar. Yeremya 33 bu ayrımı kurmaz; David soyunun sürekliliği ile Levi hizmetinin sürekliliğini aynı İlahi güvence içinde yan yana verir.

⁹¹⁴Yehezkel’in gelecekteki Mikdaş görümü de aynı sorunu doğurur. Yehezkel 45–46’da nasi, bayramlar, Şabat, ola, minha ve şelamim gibi korban türleriyle birlikte anlatılır. Nasi için gönüllü ola ve şelamim sunularından bile söz edilir. Bu metinlerin bütün ayrıntılarının gelecekte nasıl gerçekleşeceği üzerine farklı yorumlar bulunabilir; fakat metnin açık dili gelecekteki kutsal hizmeti korban terminolojisiyle anlatır. Hristiyan yorum buna iki biçimde karşılık verebilir. Yeremya ve Yehezkel’deki gelecekteki korbanların yalnız sembolik veya anımsatıcı olduğu, İsa’nın korbanının yerini almadığı söylenebilir; ayrıca Hoşea 3:5’teki “David”in İsa olduğu ve İsrael’in HaŞem’e dönüşünün İsa’yı kabul ederek gerçekleşeceği ileri sürülebilir. Bu yorumlar, Hristiyan teolojisinin önceden kabul ettiği sonuçların peygamberlik metinlerine uygulanmasıyla kurulur. Fakat Hoşea 3:5 “David”i İsa diye tanımlamaz ve yeni bir antlaşmadan söz etmez. Yeremya 33 gelecekteki Levi hizmetine “anımsatıcı” demez; ola, minha ve zevah kelimelerini kullanır. Yehezkel de gerçek korban terimleri verir. Sonraki Hristiyan yorum bunları başka anlamlara taşıyabilir; fakat Hoşea 3:4’ün kendi başına Sinay antlaşmasının sona erdiğini söylediği sonucu bundan çıkmaz.⁹¹⁵

Hristiyan iddiasındaki karışıklık, bir hizmetin belirli tarihsel şartlarda yapılamaması ile o hizmeti düzenleyen antlaşmanın sona ermesini aynı saymasıdır. Hoşea tam tersini anlatır. İsrael kraldan da korbandan da mahrum kalır; fakat anlatı kayıpla bitmez. Ahar, “sonra”, yeni aşamayı açar ve aynı İsrael yeniden HaŞem’i ve David kralını arar. Radak’ın aktardığı eski yorum bunu HaŞem’in krallığına, David hanesine ve Bet HaMikdaş’a dönüş olarak okur. Tora daha da kesin konuşur. İsrael düşmanlarının ülkesinde olsa bile HaŞem “antlaşmamı bozmak için onları reddetmeyeceğim” der. Devarim 30 sürgünden dönen İsrael’in yine “bugün sana emrettiğim” mitsvaları ve “bu Tora kitabında yazılı” yasaları yerine getireceğini bildirir. Yeremya 33 gelecekte David soyuyla birlikte Levi hizmetini de korur. Mikdaş’ın tarihsel olarak bulunmamasından Sinay antlaşmasının sona erdiği sonucu bu metinlere karşı kurulamaz.⁹¹⁶ Hoşea 3 İsrael’in antlaşmasız kalacağını değil, uzun süre krallık ve kutsal hizmet düzeninden mahrum kalacağını anlatır. Sonunda aynı “İsrael oğulları” HaŞem’e ve David kralına döner. Peygamberliğin modeli sona erme değil, mahrumiyet ve dönüş modelidir. Tora bunu daha da kesinleştirir: sürgün antlaşmanın dışına atılmak değil, antlaşma içinde öngörülmüş bir ceza dönemidir; dönüş de HaŞem’e, Tora’ya ve İsrael’in kendi onarımına doğrudur.

Kaynaklar

906. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 35–41. ↩

907. Kaynaklar: Hoşea 3; Hoşea 3:4–5. ↩

908. Kaynaklar: Targum; Radak. ↩

909. Kaynaklar: Hoşea 3:5; Hoşea 3. ↩

910. Kaynaklar: Hoşea 3; Raşi, Hoşea 3 yorumu. ↩

911. Kaynak: Vayikra 26. ↩

912. Kaynak: Devarim 30. ↩

913. Kaynak: Yeremya 33. ↩

914. Kaynaklar: Hoşea 3; Yeremya 33. ↩

915. Kaynaklar: Hoşea 3:5; Yeremya 33; Hoşea 3:4. ↩

916. Kaynaklar: Devarim 30; Yeremya 33. ↩