Misyoner İddiaları Arşivi

Yeremya 3’te İsrael’in sadakatsizliği gerçekten zina ve boşanma diliyle anlatılır. “Dönek İsrael’in zina ettiği için onu gönderdiğimi ve eline boşanma belgesini verdiğimi gördüm” sözü serttir. Hristiyan ikame teolojisi bu ayete başvurur. Fakat aynı bölümün birkaç ayet sonrası okunmadan bu imgenin anlamı belirlenemez. HaŞem kuzeye doğru şu çağrıyı gönderir: “Dön, dönek İsrael... Size öfkeyle bakmayacağım; çünkü Ben merhametliyim... sonsuza dek öfkeli kalmayacağım.”²⁸²⁹

Şuv, “dön”, gerçek bir dönüş çağrısıdır. İsrael’in antlaşma kimliği bütünüyle sona ermiş ve onun yerine başka bir halk geçirilmiş olsaydı, bu çağrı kendi bağlamında anlamsızlaşırdı. Yeremya aynı bölümde İsrael’in yeniden Tsiyon’a getirileceğini, Yeruşalayim’in HaŞem’in tahtı olarak anılacağını ve Yehuda ile İsrael’in birlikte yürüyeceğini de anlatır. Boşanma imgesi günahın ve ayrılığın ağırlığını verir; peygamberlik anlatısının son noktası değildir.³⁰

Rabbinik gelenek de bu farkı açıkça korur. Sanhedrin’de İsrael’in, efendisi tarafından satılmış köle veya kocası tarafından boşanmış kadın gibi artık HaŞem’e karşı yükümlü olmadığı iddiası aktarılır. Cevap Yeşaya’nın sorusuyla verilir: “Annenizin, onunla kendisini gönderdiğim boşanma belgesi nerede?” Akedat Yitshak da Yeremya’daki boşanma belgesini nihai bir keritut, yani kesin kopuş olarak okumaz; Yeremya’yı Yeşaya’nın bu sözüyle birlikte ele alır ve HaŞem ile İsrael arasındaki ilişkinin bütünüyle ortadan kalkmadığını açıklar.³¹

Hoşea aynı konuyu daha da güçlü bir biçimde işler. Peygamberin oğluna Lo-Ammi, “Halkım değil”, adı verilir. Bu tek cümle alınsaydı İsrael’in halk statüsünün sona erdiği ileri sürülebilirdi. Fakat Hoşea hemen aynı topluluk için şunu söyler: “İsrael oğullarının sayısı ölçülemeyen ve sayılamayan denizin kumu gibi olacak. Onlara, ‘Siz halkım değilsiniz’ denilen yerde, onlara ‘Yaşayan Tanrı’nın oğulları’ denilecek. Yehuda oğulları ile İsrael oğulları birlikte toplanacak...” Lo-Ammi diye adlandırılan İsrael ortadan kalkmaz, başka bir toplulukla değiştirilmez; aynı İsrael yeniden “Yaşayan Tanrı’nın oğulları” diye adlandırılır ve Yehuda ile birleşir.³²

Hoşea daha sonra evlilik imgesine geri döner, fakat bu kez kopuşu değil sürekliliği anlatır: “Seni sonsuza dek Kendime eş olarak alacağım; seni doğrulukla, adaletle, sevgiyle ve merhametle Kendime eş olarak alacağım. Seni sadakatle Kendime eş olarak alacağım ve HaŞem’i bileceksin.” Le-olam, “sonsuza dek”, ifadesi kalıcı reddedilme düşüncesinin tam karşısındadır. Maharal, Netsah İsrael’de bu üç kez tekrarlanan “Seni Kendime eş olarak alacağım” sözünü gelecekte HaŞem ile İsrael arasındaki bağın kopmayacağına ilişkin bir ifade olarak açıklar.³³

Yeremya 31 meseleyi evlilik mecazının da ötesine taşır. Yeni antlaşmayı ilan ettikten sonra HaŞem, güneşi gündüzün ışığı ve ay ile yıldızları gecenin düzeni yapan yasalar sürdükçe İsrael soyunun O’nun önünde ulus olmaktan çıkmayacağını bildirir. Ardından göklerin ölçülmesi ve yeryüzünün temellerinin araştırılması kadar erişilmez bir şartla İsrael’in bütün soyunun reddedilmesini yan yana koyar. Bu güvence İsrael’in kusursuzluğuna dayanmaz; ayet “yaptıkları her şey nedeniyle” ifadesini kullanır. Günah bilinmektedir, fakat günah İsrael’in kimliğinin başka bir halka devredildiği sonucuna götürmez.³⁴³⁵

Tora da daha önce aynı sınırı koymuştur: “Düşmanlarının ülkesindeyken bile onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları tamamen yok etmeyeceğim ve onlarla olan antlaşmamı bozmayacağım. Çünkü Ben HaŞem, onların Tanrısıyım.” İsrael cezalandırılabilir, sürgüne gönderilebilir, HaŞem’in yüzü gizlenebilir ve Bet HaMikdaş yıkılabilir. Peygamberler bu felaketi zina ve boşanma kadar sert imgelerle anlatabilirler. Fakat ceza ile ilişkinin sona ermesi, sürgün ile başka bir halkın İsrael’in yerini alması aynı şey değildir.³⁶

Tanah’ın kendi hareketi bu nedenle kalıcı boşanma öğretisine izin vermez. Yeremya “Dön, dönek İsrael” der; Hoşea “Halkım değilsiniz” denilenlere yeniden “Yaşayan Tanrı’nın oğulları” deneceğini bildirir ve “Seni sonsuza dek Kendime eş olarak alacağım” sözünü verir; Vayikra ise “onlarla antlaşmamı bozmayacağım” der. Güneş, ay ve yıldızların düzeni sürdükçe Yeremya’nın İsrael için verdiği güvence de sürer. Hristiyan ikame teolojisi bu metinlerin bir bölümünü alıp geri kalanını susturduğunda Tanah’ı açıklamış olmaz; Tanah’ı önceden kabul edilmiş sonuca göre parçalamış olur.³⁷

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 5, güncel revizyon.
• Tanah, Yeremya 3:8.
• Tanah, Yeremya 3:12.
• Tanah, Yeremya 3:14-18.
• Tanah, Yeşaya 50:1.
• Tanah, Hoşea 2:1-2 [bazı numaralandırmalarda 1:10-11].
• Tanah, Hoşea 2:21-22.
• Tanah, Yeremya 31:35-36.
• Tanah, Yeremya 31:37.
• Tanah, Vayikra 26:44.
• Kabalat.com: “Tanrı, Yahudi ulusu yerine Kilise’yi mi seçmiştir? (1)”; “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Yasa artık geçersiz mi?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Hristiyan yorumcu, sinagogun yıllık haftara düzeninde Yeşaya 52:12’de bir okumanın bitip sonraki ilgili okumanın 54:1’den başlamasını bilinçli bir kaçınma olarak yorumlar; gerekçesi, 52:13–53:12’nin Hristiyanların İsa ile en çok ilişkilendirdiği metinlerden biri olmasıdır. Hristiyan yorumcu buradan daha ileri gider ve bu kaçınmayı Yahudilerin İsa hakkındaki “kötü vicdanı” ile açıklar.²⁰⁵⁵

Bugünkü yaygın “yedi teselli haftarası” dizisinde Şoftim için Yeşaya 51:12–52:12, Ki Tetse için ise Yeşaya 54:1–10 okunur. Dolayısıyla Yeşaya 52:13–53:12 bu iki okuma arasında gerçekten yer almaz.²⁰⁵⁶

Fakat haftara sistemi Neviim’i baştan sona kesintisiz okutmak için kurulmuş değildir. Haftara seçkileri Tora bölümünün konusu, bayram, yas veya teselli dönemi gibi litürjik temalara göre seçilir. Bu nedenle bir bölümün yıllık döngüde bulunmaması kendi başına olağandışı bir “çıkarma” değildir; Neviim’in çok büyük kısmı zaten her yıl haftara olarak okunmaz.²⁰⁵⁷

Yedi teselli haftarasının özel yapısı da eski bir gelenektir. Tosafot, bu dizinin Pesikta’ya dayandığını açıkça söyler; Pesikta de-Rav Kahana’da da Tişa be-Av sonrasındaki teselli okumaları için homiletik malzeme korunmuştur. Bu, bugünkü dizinin köklerinin ortaçağdan daha eski olduğunu gösterir. Tosafot ve Pesikta bu seçim için İsa’ya ilişkin bir gerekçe vermez.²⁰⁵⁸

Yahudi-Hristiyan polemiğinin Yeşaya 53 yorum tarihini etkilediğini savunan ciddi akademik çalışmalar vardır. Joel Rembaum, erken rabbinik literatürde bölüme ilişkin görece az yorum bulunmasını Hristiyan vurgusuna karşı bir tür öz-sansür ve Maşiah’a ilişkin hareketleri sınırlama çabasıyla ilişkilendirir. Rembaum’un açıklaması, yorum tarihine ilişkin bir hipotezdir; bölümün İsa’yı tanımladığının kanıtı değildir.²⁰⁵⁹

Ancak “polemik etkisi olabilir” ile “Yahudiler İsa’nın gerçekten Maşiah olduğunu bildikleri için vicdan azabından bu metni okumadı” arasında büyük bir mesafe vardır. Bir topluluk, rakip dinin sürekli kullandığı bir metni kamusal ibadette öne çıkarmamayı seçmiş olsa bile bunun nedeni tartışmadan kaçınma, sınır çizme, litürjik tema veya başka bir toplumsal kaygı olabilir. Bunların hiçbiri rakibin teolojik sonucunun doğru olduğunun kabulü değildir.

Daha önemlisi, söz konusu bölüm Tanah’tan çıkarılmamıştır. Yeşaya 52:13–53:12 Masoretik metinde yerini korur, bireysel okumaya ve incelemeye açıktır ve Yahudi yorumcular tarafından yüzyıllar boyunca tartışılmıştır. “Haftara değil” ile “saklandı” aynı cümle değildir.²⁰⁶⁰

Hristiyan yorumun asıl sıçraması litürjik tarihten psikolojiye geçerken ortaya çıkar. I. Melahim’de Şelomo, insan kalbinin gerçek içeriğini yalnız Tanrı’nın bildiğini söyler. Bir okuma listesinden milyonlarca insanın gizli suçluluğunu teşhis etmek metin açıklaması değil, niyet okumadır.²⁰⁶¹

Burada gerçek bir litürjik boşluk vardır ve polemik tarihinin bazı seçimleri etkilemiş olması ihtimal dışı değildir. Fakat bu iki olgudan “Yeşaya 53 İsa’yı kanıtladığı için Yahudiler vicdan azabıyla onu susturdu” sonucu çıkmaz. Hristiyan yorumun kanıtlaması gereken şey tam da bu son bağlantıdır; haftara dizisinin kendisi bunu söylemez.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 179, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, Carelinks Publishing, 5-1-1 Appendix, PDF s. 7. Heaster, Yeşaya 53’ün yıllık “haphtarot” okumalarında bulunmamasını Yahudilerin İsa hakkındaki “bad conscience”ının göstergesi sayar.
• Yedi teselli haftarası için yaygın dizi: Yeşaya 40:1–26; 49:14–51:3; 54:11–55:5; 51:12–52:12; 54:1–10; 60:1–22; 61:10–63:9. Bu sıra, 52:13–53:12’nin standart dizide okunmadığını açıkça gösterir. Ayrıca bkz. Tosafot, Megilla 31b, s.v. “Roş Hodeş Av”, Pesikta geleneğindeki üç felaket ve yedi teselli haftarasını zikreder.
• Megilla 31a–b, bayram ve özel günlerde hangi peygamberlik bölümlerinin okunacağını tematik biçimde tartışır. Haftara uygulamasının mantığı ardışık kitap okuması değil, günün veya Tora okumasının temasıyla bağlantılı peygamberlik seçkisidir.
• Tosafot, Megilla 31b, s.v. “Roş Hodeş Av”; Pesikta de-Rav Kahana’daki teselli homilileri. Yeshivat Har Etzion’un “Va’etchanan | Shabbat Nachamu” incelemesi de Tosafot’un Pesikta’ya yaptığı atfı ve yedi teselli haftarasını özetler.
• Joel E. Rembaum, “The Development of a Jewish Exegetical Tradition Regarding Isaiah 53,” Harvard Theological Review 75/3 (1982), s. 289–311, özellikle s. 291 ve dipnot 5 çevresi. Rembaum, rabbinik literatürdeki görece sessizliği Hristiyan kullanımına karşı öz-sansür ihtimaliyle ilişkilendirir.
• Kabalat.com’da yayımlanan Yeşaya 53 çalışması da 52:13–53:12’yi ayet ayet ele alır ve Raşi, İbn Ezra, Radak, Mahari Kara, Abarbanel gibi klasik yorumcuları tartışır. “Yeşaya 53”, Kabalat.com PDF, özellikle s. 28–40 ve devamı.
• I. Melahim 8:39: “Çünkü bütün insan oğullarının yüreklerini yalnız Sen bilirsin.” Ayet doğrudan haftara tarihini açıklamaz; fakat Heaster’ın bir halkın gizli vicdanı hakkında kesin hüküm kurmasının teolojik sınırını gösterir.