Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorumcu yalnız Adam’ın soyunun ölümünü kullanmaz. Yirmiyahu 17:9, Tehillim 51, İyov 14, 15 ve 25 ile Bereşit 6:5 ve 8:21’i yan yana getirerek insanın “doğası gereği günahlı” olduğunu göstermeye çalışır. Bu insan anlayışını korban öğretisine bağlar: günah insanın temel doğasında bulunduğu için hayvan korbanları yeterli olamaz; sonunda kusursuz bir insanın ölümü gerekir.¹⁵⁹²

Bu savın ilk kısmında gerçek bir Tanah teması vardır. İnsan kalbi güvenilir değildir. Yetser ha-ra gerçektir. İnsan doğumundan itibaren kırılgandır. Tanah insanı steril bir ahlaki varlık olarak çizmez. Fakat buradan “insan daha kendi günahını işlemeden kişisel suçludur” veya “bu yüzden başka bir insanın ölümü zorunludur” sonucuna geçmek ayrı bir adımdır.

Tehillim 51 bunun iyi bir örneğidir. David şöyle der:

“İşte suç içinde doğdum; annem beni günah içinde gebe bıraktı.”¹⁵⁹³

Cümle yoğun bir teşuva şiirinin içindedir. Birkaç ayet önce David “başkaldırılarımı biliyorum ve günahım daima önümde” der. Sonra kendisinde temiz bir yürek yaratılmasını ister. Mezmurun konusu Adam’ın suçunun biyolojik aktarım mekanizması değildir. David kendi günahını, insan kırılganlığını ve doğumdan itibaren günahla çevrili insan durumunu en güçlü şiirsel dille söyler.^15941595

Rabbinik gelenek de bu ayeti tek bir “miras alınan hukuki suç” öğretisine sabitlemez. Niddah 31b onu gebe kalma ve insan oluşumu üzerine deraş içinde kullanır. Deraşot HaRan’da da insan mizacının ve bedensel oluşumun belirli eğilimler doğurabilmesi tartışılır; ayet, Adam’ın kişisel suçunun her bebeğin hesabına geçirilmesi şeklinde bir dogmaya dönüştürülmez.^15961597

İyov’daki ifadeler de aynı dikkati ister. “Kadından doğan insan nasıl temiz olabilir?” ve benzeri sözler insan faniliğini, kırılganlığını ve Tanrı’nın mutlak saflığı karşısındaki sınırlılığı büyüten şiirsel tartışmanın parçalarıdır. İyov’un konuşmaları sistematik halaha metni değildir. Kitap boyunca farklı konuşmacılar birbirine itiraz eder; her retorik cümle bağımsız bir dogma formülü olarak alınamaz.¹⁵⁹⁸

Bereşit 6:5 insan yüreğindeki düşüncelerin kötülüğe yönelişini, 8:21 ise insan yüreğinin eğiliminin gençliğinden itibaren kötüye açık olduğunu söyler. Fakat aynı Tora Kayin’e “sen ona hükmedeceksin” der. Dolayısıyla “kötü eğilim vardır” ile “kötülük zorunludur” aynı önerme değildir.^15991600

Yirmiyahu 17:9’daki “kalp her şeyden aldatıcıdır” sözü de insanın ahlaki öz-eleştiriye ihtiyaç duyduğunu gösterir. Hristiyan yorumcu bu ayeti Yahudilerin kendi günahlı doğalarının büyüklüğünü fark edemediğini ileri sürmek için kullanır. Fakat peygamberin insan kalbini eleştirmesi, İsa’nın insan kurbanı olarak gerekli olduğunu söylemez. Aradaki teolojik basamak için ayrıca kanıt gerekir.^16011602

Tanah günahın çözümünü anlatırken kişisel teşuvayı sürekli merkezde tutar. Yehezkel 18’de kötü kişi dönerse yaşar ve önceki suçları ona karşı anılmaz. Yeşaya 55’te kötü kişi yolunu bırakır ve HaŞem’e dönerse merhamet ve bağışlanma bulur. Tehillim 51’in kendisi de David’in bağışlanma arayışıdır. Bu metinlerin hiçbiri “teşuva ancak ileride ölecek kusursuz bir insanın kanına bağlanırsa işe yarar” koşulunu eklemez.^16031604

Hristiyan yorumun ölüm mantığı burada tekrar sorun çıkarır. Adam’ın soyundan gelen herkesin ölmesini doğuştan günahlılığın delili yapar; ardından kusursuz insanın da insan doğasına sahip olduğu için ölmesi gerektiğini söyler. Eğer ölüm kişisel günahın zorunlu göstergesi değilse, ölümden doğuştan suçluluk çıkarılamaz. Eğer kusursuz insanın ölümü günahının sonucu değilse, “ölüm → günahlılık” bağı zaten kopmuştur.¹⁶⁰⁵

Daha temel sorun, korban sonucunun öncüllerde bulunmamasıdır. İnsan eğilimli, zayıf ve ölümlü olabilir. Bundan “Tanrı ancak kusursuz bir insanın kanını kabul ederek bağışlayabilir” sonucu mantıken çıkmaz. Böyle bir ilke Tora’da ayrıca söylenmelidir. Oysa Tora teşuva, dua, tsedaka, zarar giderme ve korbanı farklı bağlamlarda düzenler; korbanın bulunmadığı durumlarda da bağışlanma dili vardır.¹⁶⁰⁶

Hristiyan yorumun sistemi önce insan sorununu Hristiyan çözümüne uygun biçimde tanımlar: insan yalnız yanlış seçimler yapan biri değildir; doğası gereği günahlıdır ve hayvan kanıyla çözülemeyecek bir ölüm düzeninin içindedir. Sonra bu tanımın çözümü olarak kusursuz insan kurbanını getirir. Fakat Tanah’ın kullandığı insan doğası ayetleri, bu çözümü kendi başlarına üretmez.

Yahudi düşüncesi insanın kötü eğilimini küçültmez. Kiduşin 30b, yetser ha-ranın her gün güçlendiğini ve Tanrı’nın yardımı olmadan insanın onu yenemeyeceğini söyleyecek kadar ileri gider. Aynı metin “istersen ona hükmedersin” sözünü korur. İnsan kötü eğilimle karşılaşır; seçimi ve HaŞem’in yardımıyla ona karşı koyabilir.¹⁶⁰⁷

Adam’ın eyleminin insanlık üzerinde kalıcı sonuçlar bırakması da reddedilmez. Sefer Haİkkarim, babanın günahından kaynaklanan yoksulluk veya sürgünün çocukta devam edebileceğini açıkça kabul eder; fakat bunu oğlun babanın suçunu taşımasıyla özdeşleştirmez. Aynı ayrım Adam’a uygulanabilir: insan Adam’dan sonraki dünyayı miras alır, Adam’ın kişisel fail oluşunu değil.¹⁶⁰⁸

Hristiyan yorumun kullandığı ayetler çıkardığı sonuçtan daha sınırlıdır. Tehillim günahla çevrili insanı, İyov insanın zayıflığını, Bereşit kötü eğilimi, Yirmiyahu kalbin aldatıcılığını anlatır. Hiçbiri “bu yüzden HaŞem’in bağışlayabilmesi için kusursuz bir insanın kanı dökülmelidir” demez. Bu son cümle Tanah’tan değil, Hristiyan korban teolojisinden gelir.¹⁶⁰⁹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 133, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 48; Yirmiyahu 17:9, Tehillim 51:5, İyov 14:1,4; 15:14; 25:4; Bereşit 6:5; 8:21 ve kusursuz korban sonucunu aynı insan doğası tartışmasında kullanır.
• Tehillim 51:7 (Hristiyan numaralandırmasında 51:5).
• Tehillim 51:5.
• Tehillim 51:12.
• Bavli, Niddah 31b; Tehillim 51’in gebe kalma ve insan oluşumu bağlamındaki deraşı.
• Deraşot HaRan 10:29; Tehillim 51:7’yi insanın doğal eğilimleri bağlamında kullanır ve doğal eğilimi, kişisel suçun kalıtsal aktarımı olarak tanımlamaz.
• İyov 14:1,4; 15:14; 25:4.
• Bereşit 6:5; 8:21.
• Bereşit 4:7.
• Yirmiyahu 17:9.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 48.
• Yehezkel 18:21–23.
• Yeşaya 55:7.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 48.
• Örnek olarak Yeşaya 55:6–7; Tehillim 51; Yona 3; Yehezkel 18. Ayrıca Kabalat.com, “Mezmurlar 40:6 ‘bana bir beden hazırladın?’”, Tanah’taki bağışlanma ve teşuva dilini yalnız kan sunusuna indirgeyen Hristiyan öğretisini ayrıca tartışır.
• Bavli, Kiduşin 30b.
• Sefer Haİkkarim, Maamar 4, bölüm 13.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 48; ilgili Tanah ayetleriyle karşılaştırma.

İnsanın günaha zorlandığı savı burada açıkça reddedilir. Yine de Tanah’ın insanı doğası gereği günaha eğilimli gösterdiğini, yetser hara (kötü eğilim) yüzünden İsrael’in Tora’ya tam itaatte sürekli başarısız olduğunu ve bu yüzden günahı gerçekten ortadan kaldıracak kusursuz bir insan korbanına ihtiyaç bulunduğunu savunur. Yeremya 17:9, Bereşit 8:21, Tehillim 51 ve İyov’daki insan zayıflığı ifadelerini bu düşüncenin kanıtları olarak bir araya getirir.²³⁵⁰

İlk halka Yahudi düşüncesine yabancı değildir. İnsan içinde kötülüğe yönelen güçlü bir eğilim bulunduğunu Hazal ayrıntılı biçimde tartışır. Fakat Tora bu eğilimi daha Kayin anlatısında insanın sorumluluğuyla yan yana koyar: “Günah kapıda çömelmiştir; arzusu sanadır, fakat sen ona hükmedebilirsin.” Bereşit 4:7 kötülüğü hafife almaz; insanın onun karşısındaki sorumluluğunu da kaldırmaz.²³⁵¹

Kiduşin 30b aynı gerilimi daha güçlü biçimde anlatır. HaŞem’in yetser harayı yarattığını, ona karşı Tora’yı ilaç olarak verdiğini söyler; kötü eğilimin insana her gün saldırdığını ve HaŞem yardım etmese insanın onu yenemeyeceğini de ekler. Bu, insanın kendi kendine yeterli olduğu öğretisi değildir. Fakat verilen çözüm de “kusursuz bir insan öldürülsün” değildir. Tora, mücadele ve İlahi yardım birlikte verilir.²³⁵²

Bereşit 8:21 “insan yüreğinin eğilimi gençliğinden itibaren kötüdür” der. Yeremya 17:9 yüreği “her şeyden daha aldatıcı” diye tanımlar. Bu ayetler insanın iç dünyasını masum bir boş levha olarak tanımlamaz. Fakat Yeremya hemen ardından “Ben HaŞem, yüreği araştırırım... herkese yollarına göre, yaptıklarının meyvesine göre vermek için” der. Karanlık eğilim ile kişisel eylem aynı cümle içinde ayrılır; HaŞem insanı yaptığına göre yargılar.²³⁵³

Asıl kanıt gerektiren halka bundan sonra gelir: “İnsan güçlü bir kötü eğilim taşır; öyleyse günahın çözümü kusursuz insanın ölümü olmak zorundadır.” Tanah bu geçişi yapmaz. Yehezkel 18 günahkarın çözümünü başka bir insanın ölümünde değil kendi gerçek teşuvasında verir: “Kötü kişi işlemiş olduğu bütün günahlarından döner... kesinlikle yaşayacaktır.” Aynı bölüm oğlun babanın suçunu taşımayacağını, tsadikin doğruluğunun ve kötünün kötülüğünün kendisine ait olduğunu söyler.²³⁵⁴

Tora’nın korban düzeni de “her günahın nihai metafizik gereği mutlaka bir canlının ölmesidir” önermesine izin vermez. Vayikra 5:11–13, ekonomik gücü iki kuşa yetmeyen kişi için ince un sunusuna izin verir. Hayvan yoktur, kan yoktur; buna rağmen metin “kohen onun için günahından dolayı kapara (kefaret) sağlayacak ve ona bağışlanacaktır” der. Bu ayet, kanın ve hayvan korbanının Tora’da hiç önemi olmadığı anlamına gelmez. Yalnız “bağışlanma için her durumda ölüm zorunludur” önermesini mutlak Tora yasası olmaktan çıkarır.²³⁵⁵

Rabbinik kaynakların yetser hara konusundaki sert dili de Hristiyan yorumun “Yahudilik insan doğasının ciddiyetini anlamıyor” eleştirisini taşımaz. Sanhedrin 91b, yetser haranın ne zaman insana yerleştiğini tartışır ve doğumla birlikte etkili hale geldiği sonucuna ulaşır. Bu anlatıda bile eğilim hukuki suç değildir. Bir insanın öfkeye, kıskançlığa veya bedensel arzuya açık olması, daha eylemden önce başkasının onun yerine ölmesini gerektiren bir suç hesabı oluşturmaz.²³⁵⁶

Hristiyan yorumun kendi kabulü burada belirleyicidir: insan günah işlemeye zorlanmıyorsa seçim gerçektir. Seçim gerçekse teşuva gerçek bir çağrıdır; Yehezkel’in “dön ve yaşa” sözü insanın yapamayacağı bir şeyi emreden boş bir formül değildir. İlahi merhamet insanın kendi kendisini kurtarması değildir; bağışlayan HaŞem’dir. Fakat HaŞem’in bağışlaması ile insanın sorumluluğu arasında zorunlu bir insan ölümü katmanı Tanah tarafından konmamıştır.²³⁵⁷

İnsan doğasının zayıflığını gösteren ayetler bir teşhistir. Belirli bir tedavinin zorunluluğunu kanıtlamak için tedavinin de metinde verilmesi gerekir. Bereşit 4 günaha hükmetme imkanını, Kiduşin 30b Tora ve İlahi yardımı, Yehezkel 18 teşuvayı ve kişisel sorumluluğu, Vayikra 5 ise kan olmadan dahi kapara ve bağışlanmayı gösterir. Hristiyan yorumcu insanın zayıflığı hakkında gerçek verilerden başlar; fakat “bu nedenle kusursuz bir insan korbanı gereklidir” sonucunu bu kaynaklar söylemez.²³⁵⁸

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 222, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 48–50. Heaster insanın günah işlemeye ‘zorlanmadığını’ kabul eder; yine de Yeremya 17:9, Tehillim 51, Bereşit 8:21 ve benzeri metinlerle insanın doğası gereği günaha eğilimli olduğunu, kusursuz korban ihtiyacının buradan doğduğunu savunur.
• Bereşit 4:7: günah ‘kapıda çömelir’ ve insanı ister; aynı ayet ‘sen ona hükmedebilirsin’ der. Eğilim ve sorumluluk aynı metinde birlikte tutulur.
• Bavli, Kiduşin 30b. HaŞem’in yetser harayı yarattığı, Tora’yı ona karşı ilaç verdiği ve İlahi yardım olmadan insanın onu yenemeyeceği belirtilir; çözüm insan korbanı olarak tanımlanmaz.
• Bereşit 8:21; Yeremya 17:9–10. Yüreğin kötü/aldatıcı eğilimi kabul edilir; Yeremya 17:10 HaŞem’in herkese ‘yollarına göre, yaptıklarının meyvesine göre’ karşılık verdiğini ekler.
• Yehezkel 18:20–23, 30–32. Oğul babanın suçunu taşımaz; kötü kişi günahlarından dönüp doğruluk yaparsa yaşayacaktır. Metin zorunlu vekaleten insan ölümü öğretmez.
• Vayikra 5:11–13. İki kuşa gücü yetmeyen kişi ince un getirir; kohen kapara sağlar ve bağışlanma ilan edilir. Hayvan ve kan bulunmayan bu açık istisna, ‘her bağışlanma mutlaka bir canlının ölümünü gerektirir’ önermesini mutlak Tora ilkesi olmaktan çıkarır.
• Bavli, Sanhedrin 91b. Yetser haranın insana ne zaman yerleştiği tartışılır ve doğumla ilişkilendirilir; eğilim kişisel eylemden önce var olabilir, fakat kaynak bunu atadan aktarılan hukuki suç veya zorunlu insan korbanı diye tanımlamaz.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49: insanın günah işlemeye zorlanmadığını kabul etmesi, gerçek seçimi varsayar. Yehezkel 18’in teşuva çağrısı bu seçim yapısıyla uyumludur.
• Bereşit 4:7; Kiduşin 30b; Yehezkel 18; Vayikra 5:11–13. Kaynaklar insanın zayıflığına farklı çözümler verir; ‘bu nedenle kusursuz insanın ölümü zorunludur’ halkası Tanah’ta açıklanmaz.